200px|mały|Pomnik upamiętniający zburzenie cerkwi św. Anny w Międzylesiu, 14 lipca 1938 Akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku – akcja pacyfikacyjna skierowana przeciw prawosławnej ludności ukraińskiej i białoruskiej, przeprowadzona przez władze II Rzeczypospolitej od połowy maja do połowy lipca 1938 na południowym Podlasiu i Chełmszczyźnie, mająca na celu „ograniczanie wpływów prawosławia”Andrzej Chojnowski, Jan J. Bruski "Ukraina" Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006. Akcją dowodził ówczesny dowódca 3 Dywizji Piechoty Legionów w Zamościu płk. Marian Turkowski.

Jej skutkiem było zburzenie między innymi od 91Andrzej Chojnowski, Jan J. Bruski "Ukraina" Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006 s. 131 do 107 czy 127"Cerkwie. Część 2", De Agostini Warszawa 2012. Rozbieżności częściowo tłumaczy sprawozdanie wojewody lubelskiego z 16 lipca 1938, w którym podano, że zniszczonych zostało 91 cerkwi, 26 domów modlitewnych oraz 10 kaplic. cerkwi prawosławnych oraz represje wobec duchownych prawosławnych. W co najmniej kilkunastu przypadkach wystąpiło również bezczeszczenie świątyń i niszczenie elementów ich wyposażenia. Zmuszano wiernych do zmiany wyznania na rzymskokatolickie.

W 2008, w 70. rocznicę akcji, poseł SLD Eugeniusz Czykwin złożył wniosek do Sejmu o podjęcie uchwały potępiającej tę akcję. Pod projektem uchwały podpisało się 34 parlamentarzystówE. Czykwin, Wyciągajmy wnioski z historii, Przegląd Prawosławny nr 7 (277), lipiec 2008, s.48. Projekt uchwały utknął w Komisji Kultury Sejmu.

Historia Momentem najbardziej radykalnych działań, skierowanych przeciwko kościołowi prawosławnemu i ludności ukraińskiej na Podlasiu i Chełmszczyźnie, był 1938 rok, kiedy zaczęto tzw. akcję polonizacyjno-rewindykacyjną. Akcja realizowana była pod fikcyjnym hasłem rewindykacji wszystkiego, co niegdyś było katolickie i polskie na wschodnich ziemiach Polski. Na terenie Podlasia i Chełmszczyźnie miała być realizowana w dwa sposoby:

1) Akcja powiązana z „powrotem do wiary swoich rodziców” czyli konwersji z obrządku prawosławnego, nie-łacińskiego, do obrządku łacińskiego, rzymskokatolickiego 2) Polonizacja prawosławia — czyli wprowadzenie języka polskiego do życia liturgicznego i codziennego, kościoła prawosławnego, oraz zbudowanie i wspieranie ruchu prawosławnych Polaków.

20 stycznia 1938 roku, generał Bruno Olbrycht sformował zasady działania akcji. W niektórych powiatach zwołano starostów, którzy zostali „oficerami” formacji w powiatach. Mieli oni za zadanie organizować „terenowe grupy”, które były organami wykonawczymi. W ich pracy warto zaznaczyć że wszelka praca wykonywana przez administracje cywilną i organizacje publiczne były „podporządkowane zadaniu polonizacji”. Wówczas generał Bruno Olbrycht podkreślał, że „należy pobudzić w społeczeństwie wagę kampanii polonizacyjnej i skierować ją do aktywnej pracy polonizacyjnej”.

Komitet koordynacyjny włączał w swoją działalność polskie organizacje publiczne w szczególności Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. Gen. B. Olbrycht bezpośrednio zarządził że „Jako organ do pracy na szczeblu powiatowym, który będzie służył w szczególności niewciąganiu wojsk w prace polityczne, liderzy akcji powołają w każdym powiecie Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich”. Komisja zainspirowała wypowiedzi organizacji polskich w różnych kwestiach (np. polonizacja prawosławia, zmiana nazw miejscowości, żądanie usunięcia „dodatkowych” cerkwi), co powinno sprawiać wrażenie inicjatyw oddolnych.

W marcu 1938 roku, kierownik akcji koordynacyjnej dla regionu chełmskiego B. Olbrycht tak sformułował metody działania wobec prawosławia: „W żadnym wypadku nie należy przeciwstawiać się prawosławiu. […] Chodzi o to aby Cerkiew prawosławna, w obronie której nikt się już nie może obronić, była narzędziem polonizacji, a nie rusyfikacji, za nasze polskie pieniądze”. Sformułował też zasady postępowania windykacyjnego: „windykacja religijna powinna być prowadzona po cichu, w tajemnicy, ale bezlitośnie dla każdej rodziny i duszy; aby nie prowokować oficjalnej walki z prawosławiem”.

W kwietniu B. Olbrycht podał detale programu akcji. Proponował on również „Zasiedlenie terytorium przez księży rzymskokatolickich” i utworzenie dla nich 38 nowych jednostek sztabowych, utworzenie 12 nowych parafii i utworzenie diecezji rzymskokatolickiej w Chełmie ze szczególnym uwzględnieniem polonizacji, z wyborem odpowiedniego biskupa. Przewidywał podjęcie radykalnych kroków w stosunku do Cerkwi prawosławnej. Twierdził, że „należy przyjąć zasadę: żaden kawałek ziemi nie może wpaść w inne ręce niż polskie”.

Do akcji przygotowywano także polską opinię publiczną, publikując w prasie prorządowej artykuły na temat „niebezpieczeństwa ukraińskiego” na ziemi chełmskiej, zarzucając Cerkwi prawosławnej działalność rusyfikacyjną i ukrainizacyjną. Akcję w prasie rozpoczął Ilustrowany Kuryer Codzienny. Odbywały się spotkania polskich organizacji publicznych ludności katolickiej zainspirowane przez władze wojskowe, które podejmowały uchwały żądające „likwidacji” zamkniętych kościołów, usunięcia księży prawosławnych i polonizacji Cerkwi prawosławnej.

Działania wymierzone bezpośrednio w struktury Cerkwi rozpoczęły się wiosną 1938 roku, w okresie Wielkiego Postu i Świąt Wielkanocnych. Wszystko zaczęło się od zamknięcia niezależnych i nieoficjalnie działających kościołów. Zdarzały się przypadki podpaleń kościołów. Zlikwidowano także pewną liczbę oficjalnie istniejących parafii. Kościoły, które zgodnie z decyzją władz polskich miały zostać zamknięte, zostały opieczętowane, a księża zostali ukarani za odprawianie w nich nabożeństw. Eliminowano także księży, którzy nie byli oficjalnie zatwierdzeni przez państwo. Wywierano także naciski na duchownych prawosławnych, aby głosili kazania i nauczali Prawa Bożego w języku polskim. Wiosną 1938 r. rozpoczęto także akcję zastraszania ukraińskiej ludności prawosławnej obwodu chełmskiego i południowego Podlasia. Polscy młodzi bojownicy wybijali szyby. Coraz częściej dochodziło do ucisku ze strony administracji, który polegał na szantażu, w zależności od realizacji działań administracyjnych w sprawie przejścia na katolicyzm. Z udziałem wojska i szefów administracji państwowej zorganizowano oficjalne uroczystości przejścia prawosławnych na katolicyzm. Ci, którzy się z tym nie zgadzali, byli zastraszani i prześladowani. Warto przytoczyć historię świadka tych wydarzeń – katolickiej zakonnicy z Turkowicza: „Władza gminy, dyrektor szkoły Konstantynowicz i nasz ks. kapelan przemawiał do prawosławnych: taki rozkaz wyszedł od władz, że powinna być tylko jedna wiara katolicka. Na koniec dyrektor Konstantynowicz powiedział dość ostro: a kto nie posłucha, zostanie ukarany i eksmitowany z Turkowicza!”

21 maja 1938 r. nastąpiła zmiana na stanowisku szefa akcji koordynacyjnej dla regionu chełmskiego. Zamiast gen. Olbrychta, nowym dowódcą 3 Dywizji Piechoty Legionów płk. Marian Turkowski.W Tarnowatce [...] prawosławny mnich z Ławry Poczajowskiej zaczął odprawiać nabożeństwa w wybudowanym domu modlitw […]. W ostatnim czasie funkcje duszpasterskie dla prawosławnych w Tarnowatce i okolicach pełnił ks. Siemen Demczuk […]. Wiosną tego roku miała się rozpocząć budowa dla prawosławnego księdza, ale nagle władze zakazały tej budowy. Niedługo potem, 14 maja 1938 r., Wito Mossakowski odczytał mieszkańcom wsi zarządzenie starosty powiatowego w Tomaszowie o zamknięciu prawosławnego domu modlitw w Tarnowatce. Ostatnią Boską Liturgię odprawił ks. Siemen Demczuk 15 maja 1938 r. w obecności funkcjonariusza policji państwowej. Na tę ostatnią liturgię zebrali się wszyscy miejscowi i pobliscy prawosławni Ukraińcy, od dzieci po osoby starsze, i cały czas głośno i gorzko płakali. Policjant też nie mógł tego znieść i wyszedł przed zakończeniem nabożeństwa. […] Ojciec Siemen Demczuk został ukarany dwumiesięcznym aresztowaniem przez starostę rejonowego w Tomaszowie za nielegalne wykonywanie nabożeństw prawosławnych i w czerwcu 1938 r. wysiedlony z Tarnowatki.— Z interpelacji ambasadora Stepana Barana do Sejmu z dnia 6 lipca 1938 r.

Zobacz też

Pacyfikacja Małopolski Wschodniej Akcja rewindykacji cerkwi prawosławnych w II Rzeczypospolitej

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Strona poświęcona tej akcji

Kategoria:Historia prawosławia Kategoria:Mniejszość białoruska w II Rzeczypospolitej Kategoria:Mniejszość ukraińska w II Rzeczypospolitej Kategoria:Stosunki polsko-ukraińskie (II Rzeczpospolita) Kategoria:1938 w Polsce Kategoria:Ukraińcy w Polsce Kategoria:Prawosławie w Polsce Kategoria:Religia w II Rzeczypospolitej