St Kilda (gael. Hiort) – odizolowany archipelag odległy o 64 kilometry (40 mil) na północny zachód od North Uist w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Terytorialnie wyspy wchodzą w skład szkockich Hebrydów Zewnętrznych i są ich najbardziej na zachód wysuniętą częściąWyjątek stanowi tu odizolowany pinaklu Rockall, którego status jest obecnie przedmiotem międzynarodowych rozważań. Zobacz np. MacDonald, Fraser (2006) The last outpost of Empire: Rockall and the Cold War Journal of Historical Geography. 32 s. 627–647. Odwiedzony 1 sierpnia 2007.. Największą z wysp jest Hirta, której klify są najwyższymi w Wielkiej Brytanii. Gaelickojęzyczna ludność prawdopodobnie nigdy nie przekraczała 180, a po 1851 stu mieszkańców. Wszystkich mieszkańców wyspy ewakuowano w 1930 r. Obecnie zamieszkuje ją jedynie personel wojskowy i pracownicy National Trust. Administracyjnie wyspy należą do Comhairle Na h-Eileanan SiarSteel (1988) s. 254..
Pochodzenie nazwy St Kilda do dziś budzi wiele wątpliwości. Dziedzictwo kulturowe wyspy obejmuje liczne zabytki architektury, w tym z czasów prehistorycznych. Pierwsze pisemne wzmianki o archipelagu pochodzą z okresu późnego średniowiecza. Na wyspie Hirta w XIX wieku odbudowano średniowieczną wioskę, jednak względy religijne, turystyka oraz wpływ I wojny światowej doprowadziły do rozpadu lokalnej społeczności i ostatecznie do całkowitej ewakuacji wyspy w 1930 rokuZobacz zwłaszcza Maclean (1977), Steel (1988), Fleming (2005).. Historia archipelagu często była natchnieniem dla artystów, powstała nawet na jej temat współczesna operaMcMillan, Joyce (3 marca 2007) „St Kilda the Opera brings out the bully-boys”. Edinburgh. The Scotsman.. W 1957 założono tu niewielką bazę wojskowąSteel (1988) s. 273..
Cały archipelag należy do funduszu National Trust for Scotland. W 1986 roku jako czwarty obiekt w Szkocji wyspy zostały umieszczone na liście światowego dziedzictwa UNESCO i jest jednym z niewielu miejsc na świecie, które łączy w sobie niepowtarzalną wartość przyrodniczą i kulturową„World Heritage: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland”. UNESCO.. Wyspy są lęgowiskiem wielu ważnych gatunków ptaków wodnych, takich jak głuptaki (Morus bassanus), maskonury (Fratercula arctica) czy fulmary (Fulmarus glacialis). Miejscowy strzyżyk Troglodytes troglodytes hirtensis i mysz polna Apodemus sylvaticus hirtensis to endemiczne podgatunki występujące tylko w tym rejonie.
Obecnie w sezonie letnim na wyspach pracują grupy ochotników, zajmujących się rekonstrukcją wielu zniszczonych budynków, dawno opuszczonych przez rdzennych mieszkańców.
Pochodzenie nazwy thumb|left|Główna Ulica w 1886 Ponieważ nie ma świętego o imieniu Kilda, powstały różne teorie wyjaśniające pochodzenie nazwy archipelagu. Najwcześniejsze pochodzą z drugiej połowy XVI w.Buchanan (1983) s. 2–6. Haswell-Smith (2004) zauważa, że po raz pierwszy pełna nazwa St Kilda pojawia się na holenderskich mapach z 1666 roku, może więc ona pochodzić od skandynawskiego wyrażenia sunt kelda („słodka woda ze studni”) lub od błędnego założenia Holendrów, że nazwa Tobar Childa poświęcona była któremuś ze świętych. (Tobar Childa jest tautologicznym toponimem, składającym się z gaelickiego i nordyjskiego słowa oznaczającego studnię bądź sadzawkę z wodą źródlaną; nazwę tę można by zatem przetłumaczyć jako „studnia studnia”)Haswell-Smith, Hamish. (2004) The Scottish Islands. Edinburgh. Canongate. s. 314–325.. Martin Martin, który odwiedził to miejsce w 1697 roku, uważa, że nazwa „pochodzi od imienia jednego z mieszkańców wysp i jego imieniem nazwano też wielkie źródło Toubir-Kilda.”Martin, Martin (1703).Tobar Childa i Toubir-Kilda to jedno i to samo.
thumb|left|Ulica z nieodrestaurowanymi domami Podobnie Charles Maclean w swej pracy z 1972 r. sugeruje, że nazwa wysp pochodzi od zniekształconej staronordyjskiej nazwy źródła na Hircie (Childa) i podaje, że na mapach z 1588 r. wyspy figurują jako Kilda. Spekuluje również, że nazwa może odnosić się do zakonu pustelników (Culdee), którzy mogli sprowadzić na wyspę chrześcijaństwo, lub że jest ona zniekształconą formą gaelickiej nazwy głównej wyspy archipelagu, jako że jej mieszkańcy wymawiali r jak l, zwykle nazywając wyspę HiltąMaclean (1977) s. 33.. Steel (1988) potwierdza ten pogląd, dodając, że wyspiarze wymawiali dźwięk h „nieco gardłowo”, co sprawia, że Hirta w ich wykonaniu brzmiała „prawie” jak KiltaSteel (1988) s. 27..
thumb|Carte of Scotlande z 1580 r. ukazująca po lewej Hyrth (tj. Hirta) oraz Skaldar (Haskeir) na północnym zachodzie Maclean sugeruje dalej, że Holendrzy mogli najzwyczajniej popełnić błąd w mapach i pomylić Hirtę ze Skildar – starą nazwą Haskeir, wyspy leżącej dużo bliżej Hebrydów ZewnętrznychFleming (2005) s. 27. Maclean nie wskazuje, która wyspa budzi kontrowersje, jednak Fleming utożsamia ‘Skildir’ z Haskeir.. Quine (2000) snuje hipotezę, że współczesna nazwa wynika z całego szeregu błędów kartograficznych, począwszy od staroislandzkiej nazwy Skildir („tarcze”) zapisanej na mapach Nicholasa de Nicolay (1583) jako Skildar. Następnie Lucas J. Waghenaer na swoich mapach z 1592 r. przepisał nazwę błędnie bez końcowego r, za to z kropką po S, co dało S.Kilda. To z kolei zostało przez innych uznane za imię świętego, tworząc tym samym formę używaną przez kolejne stulecia – St KildaQuine (2000) s. 21.De Nicolay, Nicholas (1583) Vraye & exacte description Hydrographique des costes maritimes d’Escosse & des Isles Orchades Hebrides avec partie d’Angleterre & d’Irlande servant a la navigation. Edinburgh. National Library of Scotland.Jednak Martin (1703) twierdzi: „wszyscy marynarze nazywają je St. Kilda; na mapach morskich zaś St. Kilder, zwłaszcza na holenderskiej mapie morskiej obejmującej obszar od Irlandii po Zelandię, wydanej w Amsterdamie przez Petera Goasa w roku 1663”. To prawie wiek po publikacji map Waghenaerowskich, nie jest jednak jasne, czy jego błędny zapis doprowadził do obecnej wersji słownej, czy też wersja ta posiada całkiem inne pochodzenie. Dalej Martin dodaje: „Jest absolutnie bezpodstawnym nazywanie wyspy St Kilda (która leży trzydzieści mil na południe) jej właściwą, irlandzką nazwą Hirt zamiast wysoką krainą”. Odnosi się to do zwyczaju mieszkańców nazywania Hirty 'the high country’ (wysoką krainą), wyspy Boreray zaś 'the north country’ (czyli krainą północną). patrz Fleming (2005)..
Podobnie na wiele sposobów interpretuje się nazwę Hirta, znacznie starszą od obecnie używanej St Kilda. Martin (1703) zapewnia, że „Hirta pochodzi od irlandzkiego Ier, co w tym języku oznacza „zachód”. Maclean przedstawia kilka propozycji, jak choćby (niesprecyzowane)Haswell-Smith (2004) sugeruje, że może to być Ei hirt – ‘niebezpieczny’ lub ‘śmiertelny’. celtyckie słowo oznaczające „mrok” lub „śmierć”, bądź szkockie h-Iar-Tir („zachodnie ziemie”). Na podstawie islandzkiej sagi opisującej trzynastowieczną podróż do Irlandii, w której wspomina się wizytę na wyspie Hirtir, Maclean spekuluje, że wyspa Hirta kształtem przypomina jelenia, Hirtir (staronord. „jelenie”). Steel (1998) przytacza zdanie mieszkającego tam w latach 1829–1844 wielebnego Neila Mackenziego, który uważa, że nazwa wyspy pochodzi od gaelickiego I-Àrd („wysoka wyspa”), a także podaje inną możliwość, że wywodzi się ona ze staronordyjskiego Hirt („pasterz”)Steel (1988) s. 26–27.. W podobnym tonie wypowiada się Murray (1966), spekulując, że źródłosłowem może być staronordyjskie słowo Hirðö, wymawiane jak ‘Hirtha’ („pasterska wyspa”)Murray, W.H. (1966) The Hebrides. London. Heinemann, s. 196, 236.. Wszystkie nazwy wysp i nazwy miejscowe na wyspach szczegółowo omawia Coates (1990)Coates, Richard (1990)..
Geografia thumb|Archipelag St Kilda Wyspy powstały w trzeciorzędzie i składają się z mocno już zwietrzałych skał magmowych, formacji granitowych i gabro. Cały archipelag jest pozostałością dawno wygasłego pierścienia wulkanicznego wyrosłego z dna około 40 metrów poniżej poziomu morza (PDF) Scottish Natural Heritage..
Z powierzchnią 670 ha (1,656 akrów) Hirta jest największą wyspą grupy i obejmuje 78% powierzchni całego archipelagu. Następne co do wielkości są: Soay ('owcza wyspa’; ang. 'sheep island’) – 99 ha (247 akrów) oraz Boreray ('wyspa forteca’; ang. 'the fortified isle’) – 77 ha (190 akrów). Soay leży pół kilometra na północny zachód od Hirty, Boreray 6 kilometrów w kierunku północno-wschodnim. Pomniejsze wysepki i kolumny grupy to Stac an Armin ('kolumna wojownika’; ang. ‘warrior’s stack’), Stac Lee ('szara kolumna’; ang. 'grey stack’), Stac Levenish (‘stumień’ lub ‘potok’; ang. ‘stream’ lub ‘torrent’)Quine (2000) s. 99, 109, 111, 125, 137, 145.. oraz Stac Biorach ('szpiczasta kolumna’). Wyspa Dùn (‘fort’), osłaniająca zatokę Village Bay od dominujących w tym rejonie południowo-zachodnich wiatrów, była kiedyś połączona z Hirtą naturalnym sklepieniem łukowym. Maclean (1972) sugeruje, że łuk ten uległ zniszczeniu od uderzenia galeonu uciekającego przed Wielką Armadą. Inne źródła, jak Mitchell (1992) i Fleming (2005), jako bardziej wiarygodne wskazują, że łuk był po prostu zmieciony przez jeden z wielu srogich sztormów nawiedzających wyspy każdej zimyMaclean (1977) s. 18.Fleming (2005) s. 64..
W czasach współczesnych jedynym zamieszkanym miejscem archipelagu była zatoka Village Bay (Gaelic: Bàgh a’ Bhaile lub Loch Hiort) przyległa do Hirty. Ślady wczesnego osadnictwa posiadają również Gleann Mòr na północnym wybrzeżu oraz wyspa BorerayMaclean (1977) s. 19.. Zbliżając się do Hirty drogą morską od strony Village Bay, wydaje się co prawda, że jest tam niewielka osada, otoczona z tyłu łukiem wysokich, pofałdowanych wzgórz, jednak jest to tylko złudzenieBaxter and Crumley (1988) s. 87. „Village Bay and its hills... a stupendous sham, a masterly St Kildan deception.”..
thumb|left|Hirta i Dùn Najwyższym wzniesieniem archipelagu (430 metrów), jest znajdujący się na Hircie, na północ od wioski, Conachair ('latarnia morska’; ang. 'the beacon’). Na południowym wschodzie znajduje się jeszcze wysoki na 290 metrów Oiseval ('wschodni spadek’; ang. 'east fell’), oraz na zachód od Conachair – Mullach Mòr ('szczyt wzgórza’; ang. 'big hill summit’) z 361 metrami. Ruival ('czerwony spadek’; ang. 'red fell’) 137 metrami oraz Mullach Bi ('filarowy szczyt’; ang. 'pillar summit’) z 358 metrami dominują nad zachodnimi klifami. Boreray sięga 384 metrów a Soay 378 metrów. Zadziwiający Stac an Armin osiąga 196 metrów, a Stac Lee, 172 metrów, co czyni te dwie formacje najwyższymi kolumnami morskimi w Wielkiej Brytanii„Dual World Heritage Status For Unique Scottish Islands”. National Trust for Scotland.Podane wysokości pochodzą od Haswell-Smith (2004), jakkolwiek strona National Trust wskazuje odpowiednio 191 i 165 metrów.. Cała północna strona Conachair to pionowy klif wysoki na 427 metrówKeay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins. s. 840–842., wyrastający prosto z wody, co czyni go najwyższym klifem Wielkiej BrytaniiUwaga ta poczyniona jest przez wiele autorytetów takich jak Steel (1988), a Keay (1994) błędnie nazywa je „najwyższymi w Europie”. Croaghaun na wyspie Achill jest znacznie wyższy i wznosi się na wysokość 668 metrów; patrz „Geographical Facts and Figures”. Wesleyjohnston.com..
Klify St Kildy są określane najbardziej spektakularnymi na Wyspach Brytyjskich. Baxter i Crumley (1988) sugerują, że St Kilda: „...to szaleństwo, to zbiór wszystkich boskich krajobrazowych luksusów i zbędnego przepychu jakie w swym szaleństwie stworzył i rozrzucił niedbale na atlantyckim pustkowiu, 160 km od zgubnego wpływu stałego lądu, 64 km na zachód od najbardziej wysuniętych wysp zachodnich. Dla siebie tylko zachował to, co najlepsze i wetknął w ten kawałek ziemi jako dowód swego szaleństwa”Baxter and Crumley (1988) s. 7.. thumb|Cliff z zarysem twarzy ludzkiej na Stac Levenish