thumb|Pałac królewski w Luang Prabang thumb|Wojska francuskie wycofujące się z Laosu Królestwo Laosu (laot. ພຣະຣາຊອານາຈັກຣ໌ລາວ, fr. Royaume du Laos) – niepodległe państwo w Azji Południowo-Wschodniej, istniejące od lipca 1954 do grudnia 1975, kiedy siły Pathet Lao obaliły rząd i utworzyły Laotańską Republikę Ludowo-DemokratycznąBiblioteka Kongresu – Laos.. Po otrzymaniu autonomii w ramach federacyjnych Indochin Francuskich w 1949, franko-laotański traktat z 1954 ostatecznie tworzył niepodległe państwo ze stolicą w Luang Prabang. Władcami niezależnego Królestwa Laosu byli: król Sisavang Vong (1954–1959), a następnie jego syn – król Savang Vatthana (1959–1975). W okresie królestwa walczyły o władzę w Laosie trzy odrębne siły polityczne: umiarkowani, na czele których stał książę Souvanna Phouma, prawica księcia Boun Oumy z Champasak i lewica – wspierany przez Wietnamczyków Patriotyczny Front Laosu (Pathet Lao) księcia Souphanouvonga i przyszłego premiera Kaysone’a Phomvihana.
Rząd królestwa
Zgodnie z postanowieniami traktatu francusko-laotańskiego władzę w kraju objął Rząd Królestwa Laosu. Powstała monarchia konstytucyjna, gdzie królem został Sisavang Vong, a premierem książę Souvanna Phouma. Stolicą królestwa zostało miasto Luang Prabang. Francja zobowiązywała się do obrony Laosu przed spodziewaną inwazją wojsk północnowietnamskich. Souvanna Phouma podejmował liczne wysiłki na rzecz utworzenia rządu koalicyjnego: w 1958 roku powstał z jego inicjatywy Rząd Jedności Narodowej, ale przetrwał zaledwie kilka miesięcy. Premier, który zgodnie z konstytucją mianował ministrów spośród kandydatów opiniowanych przez króla, zawarł porozumienie ze swym bratem przyrodnim, księciem Souphanouvongiem: Souvanna Phouma dał komunistom dwa fotele ministerialne, w zamian za co Souphanouvong wcieli jedną czwartą ze swych sześciotysięcznych oddziałów komunistycznych do Armii Królewskiej. Souphanouvong otrzymał ministerstwo planowania, rekonstrukcji i urbanizacji, zaś inny członek kierownictwa Partii Komunistycznej został ministrem religii i sztuki. Komuniści wkrótce uznali, że dostali za mało i zerwali współpracę, a jeden z wcielonych do armii batalionów Pathet Lao zdezerterował i przeszedł przez granicę do Wietnamu Północnego, co spowodowało aresztowania szeregu działaczy komunistycznych, w tym Souphanouvonga i eskalacje walk wewnętrznych. Wraz z upadkiem rządu koalicyjnego Stany Zjednoczone zaczęły poważnie interesować się Laosem. W związku z tym jednak, że zgodnie z postanowieniami konferencji genewskiej po upadku Dien Bien Phu (1954) pomoc i doradztwo wojskowe ze strony sił zewnętrznych zostało w Indochinach zakazane, władze w Waszyngtonie utworzyły cywilne Biuro Szacowania Programów (ang. Programs Evaluation Office w skrócie PEO) w Wientianie. Rząd Laosu utrzymywał bliskie kontakty z USA. Król Savang Vatthana odwiedził Stany Zjednoczone w 1963 roku, by spotkać się z prezydentem Kennedym, który w odniesieniu do Laosu kontynuował politykę swego poprzednika, prezydenta EisenhoweraS. Karnow, Vietnam, s. 247.. Laos był również wspierany przez Francję, Australię, Birmę, Tajlandię i Japonię.
Siły zbrojne Siły zbrojne Królestwa Laosu (fr. Armeé Nationale Laotiene, w skrócie ANL, a od 1959 roku Forces Armeé Laotiene, FAL) dzieliły się na Królewską Armię Laosu (Royal Lao Army – RLA), Królewską Marynarkę Laosu (Royal Lao Navy – RLN) i Królewskie Lotnictwo Laosu (Royal Lao Air Force – RLAF)Nazewnictwo anglojęzyczne zastąpiło w siłach zbrojnych francuskojęzyczne na przełomie lat 50. i 60. i były podporządkowane ministerstwu obrony w Wientianie. Wraz z upadkiem rządu koalicyjnego Laos stał się obiektem zainteresowania Stanów Zjednoczonych, które wyposażyły RLN w dwadzieścia rzecznych kutrów patrolowych i szesnaście jednostek desantowych, trwała też powolna rozbudowa RLAF z główną bazą w Savannakhét. Pomiędzy 1962 i 1971 rokiem USA dostarczyły władzom Laosu około 500 milionów USD pomocy wojskowej, nie licząc kosztów wyposażenia i wyszkolenia oddziałów paramilitarnych i nieregularnych (partyzantki antykomunistycznej). Do tych ostatnich należały utworzone w 1961 roku kompanie Samoobrony d’Choc (ADC) górskiego plemienia Hmong, zajmujące się m.in. osłanianiem prymitywnych lotnisk na północy LaosuK. Conboy, War in Laos, s. 11.. W lipcu 1959 roku do Laosu skierowany został zespół szkoleniowców Sił Specjalnych Armii Stanów Zjednoczonych (ang. US Army Special Forces Mobile Training Team). Grupa instruktorów (nazwa kodowa HOTFOOT), wraz z doradcami francuskimi, działała w pięciu regionalnych ośrodkach szkoleniowychK. Conboy, War in Laos, s. 7..
Wojna i upadek Doradcy Niemal w chwili przybycia do Laosu zespołu HOTFOOT siły Pathet Lao, wspierane przez Ludową Armię Wietnamską (LAW), zaatakowały garnizony w prowincji Sam Neua. Siły rządowe wysłały na miejsce znaczne posiłki, które miały przewagę nad komunistami, ale poniosły dotkliwą porażkę. Okazało się, że szkolenie Laotańczyków było źle prowadzone, a instruktorzy niewystarczająco przygotowani. thumb|Doradca z zespołu HOTFOOT 2 w Laosie W grudniu 1959 roku drugi kontyngent instruktorów USSF (HOTFOOT 2) zastąpił pierwszą grupę. Bataliony FAL zaczęły przepływać przez obozy treningowe i wykazywać nieznaczną poprawę w wyszkoleniu i dyscyplinie. I właśnie w chwili, gdy kampania antykomunistyczna zaczęła przynosić pierwsze sukcesy, najlepszy oddział FAL – 2. Bataillon Parachutiste – prowadzony przez zastępcę dowódcy, kpt. Konga Le’a, dokonał w sierpniu 1960 roku udanego zamachu stanu (coup d’état) w Wientianie. Kong Le ogłosił się „neutralistą” i wezwał wszelkie siły obce – a zwłaszcza amerykańskich doradców – do opuszczenia kraju. Pathet Lao, widząc tu szansę dla siebie, udzieliła zamachowcom poparcia, ale większość oficerów FAL, skupionych wokół gen. bryg. Phoumiego Nosavana, zaczęła w bazie w Savannakhét przygotowywać kontruderzenie. Pod koniec listopada siły Phoumiego (piechota, artyleria, pojazdy desantowe i pancerne) zaczęły marsz na Wientian, podczas gdy na tyłach buntowników lądował 1 Bataillon Parachutiste i zajął miejscowość Chinaimo. Po ciężkich walkach o miasto gen. Phoumi zwyciężył w połowie grudnia, ale spadochroniarze Konga (wspierani przez Pathet Lao i baterię wietnamskich haubicŚciągniętych pospiesznie z Hanoi w pierwszym tygodniu grudnia: K. Conboy, War in Laos, s. 12. 105mm) wycofali się w zupełnym porządku i nagłym manewrem zajęli strategicznie ważny Płaskowyż Urn.
Wobec ciągłych niepowodzeń bataliony FAL zostały połączone – po trzy – w związki wielkości pułków zwane Grupami Mobilnymi (GM) z sześcioosobowymi zespołami instruktorów HOTFOOT przy każdej. Znacznie lepiej niż FAL radzili sobie ludzie z plemienia Hmong pod dowództwem ppłk. Vanga Pao. Ich stuosobowe kompanie ADC, zaopatrywane z powietrza przez Air AmericaWłaścicielem linii lotniczej była CIA: S. Karnow, Vietnam, s. 364., z powodzeniem zwalczały siły Pathet Lao na północy kraju, rozpoczynając tzw. tajną wojnę. Zaalarmowany doniesieniami CIA o gwałtownym rozszerzeniu się strefy działań zbrojnych w Laosie prezydent Kennedy, który jeszcze w kwietniu 1961 roku zdecydował się na zmianę „cywilnej” PEO w Military Assistance Advisory Group (MAAG), teraz przez kilka godzin namawiał generałów, by stacjonujące w Tajlandii bombowce B-26 zbombardowały koncentrację sił Konga na Płaskowyżu Urn. Sprzeciw Kongresu zapobiegł eskalacji konfliktu i w pierwszym tygodniu maja zawarte zostało w Laosie zawieszenie broni. Tymczasem formacja HOTFOOT została przemianowana na Polowy Zespół Szkoleniowy Białej Gwiazdy (ang. White Star Field Training Team), a szkoleniowcy i doradcy otrzymali prawo noszenia amerykańskich mundurów, nawet w czasie akcji zbrojnych.
Wojna i polityka Gdy druga próba zawiązania Rządu Jedności Narodowej przez księcia Souvanna Phoumę zakończyła się w 1962 roku niepowodzeniem, a znaczne siły WietconguW rzeczywistości regularnej armii wietnamskiej: K. Conboy, War in Laos, s. 13. uderzyły na górali z plemienia Hmong, sytuacja stała się na tyle groźna, że lansujące teorię domina Stany Zjednoczone postanowiły czynnie włączyć się w działania przeciw siłom komunistycznym. Rozpoczęła się tzw. „tajna wojna”, w czasie której siły amerykańskie brały udział w walce, ale oficjalnie zachowywały neutralność. Tak miało być aż do końca konfliktu w Laosie. Pierwszą widoczną zmianą było dostarczenie RLAF w sierpniu 1963 roku czterech, a wiosną roku następnego dalszych dwudziestu czterech samolotów T-28 Trojan. Prezydent Lyndon Johnson był zdeterminowany wyprzeć komunistów z Laosu. Odpowiedzią była ofensywa Forces Armeé Royales (FAR, nowa nazwa nadana FAL we wrześniu 1961) latem 1964 roku mająca oczyścić drogę nr 13 łączącą Wientian z Luang Prabang. Ofensywa ta zakończyła się całkowitym powodzeniem, ale z początkiem 1965 roku generałów z pól bitew odciągnęła sytuacja polityczna. Generał Kouprasith Abhay, komendant V Okręgu Wojskowego, zgromadził swych zwolenników i obalił urzędujący gabinet powodując ucieczkę członków i zwolenników rządu do Tajlandii. Wśród tych, którzy musieli szukać azylu za granicą był gen. Phoumi Nosavan – najbardziej znacząca postać w polityce i armii od początku lat sześćdziesiątych. Polityczne ambicje i rywalizacja osobista w szeregach generalicji tłumaczą słabość laotańskiej armii. W rezultacie jedynymi oddziałami, mogącymi równoważyć siły komunistów, były paramilitarne oddziały tworzone i szkolone na zlecenie i za pieniądze ambasady Stanów ZjednoczonychK. Conboy, War in Laos, s. 14..
Antykomunistyczna partyzantka thumb|Partyzanci z plemienia Hmong Podobnie jak w przypadku FAR rekrutacja oddziałów paramilitarnych związana była z poszczególnymi okręgami wojskowymi. Każdy okręg miał odmienne cechy charakterystyczne:
1 Okręg Wojskowy (w skrócie MR 1) dzielił się na dwie (później trzy) strefy: Strefę Północno-Zachodnią w oparciu o wioskę Nam Yu i Północno-Wschodnią z siedzibą w Luang Prabang – najbardziej zróżnicowaną etnicznie z oddziałami partyzanckimi formowanymi przez plemiona Mien (Yao), Lao Theung, Lu i kilka innych. W związku z taką różnorodnością etniczną i górską charakterystyką terenu program rozbudowy sił paramilitarnych strefy ograniczony został do organizowania niewielkich zespołów zwiadowczych. Jeden z tych zespołów o nazwie FOX powstał w plemieniu Mien w 1966 roku i prowadził działania wywiadowcze dalekiego zasięgu, nawet na obszarze południowych ChinK. Conboy, War in Laos, s. 15..
W MR 2 program paramilitarny zasadzał się na ADC plemienia Hmong istniejących od 1961 roku. We wczesnych latach sześćdziesiątych XX wieku kilka kompanii Hmongów zostało wysłanych na przeszkolenie bojowe do Tajlandii. W 1963 roku kompanie te zostały połączone w Specjalnym Batalionie Partyzanckim Nr 1 (w skrócie SGU 1), którego centrum mieściło się w wiosce Long Cheng na południowy zachód od Płaskowyżu Urn. W 1965 roku cztery bataliony SGU utworzyły MR 2, a w roku następnym ich centrum szkoleniowe powstało w Muong Cha, na południe od Płaskowyżu Urn. Wreszcie w 1967 roku Vang Pao, który został w grudniu 1963 roku mianowany generałem brygadierem uformował z trzech takich batalionów tzw. Groupement Mobile 21 (w skrócie GM 21)K. Conboy, War in Laos, s. 16.. Władze, które korzystały z zaopatrzenia dostarczanego drogą powietrzną przez Air America i Bird & Son (od 1965 Continental Air Services, Inc.) wykorzystywały bataliony SGU do działań ofensywnych w prowincjach Xieng Khouang i Sam Neua w porze deszczowej. W porze suchej partyzanci znikali w dżungli, jedynie prowadząc obserwację działań Pathet Lao i wojsk wietnamskich ponownie zajmujących tereny utracone w dobie monsunówK. Conboy, War in Laos, s. 17..