Zaburzenia rozwoju mowy – termin ten zazwyczaj odnosi się do ogółu zaburzeń i zakłóceń rozwoju mowy i języka, które pojawiają się w wieku dziecięcym. Pod kątem klinicznym jednak termin „zaburzenie” oraz „zakłocenie” mają inny charakter. Sformułowanie „zaburzenie” sugeruje patologiczny charakter obserwowanego zjawiska, natomiast pojęcie zakłócenie wskazuje, że zjawisko jest jedynie normalną odmianą rozwoju, wynikającą z indywidualnego tempa, rytmu i dynamiki rozwoju jednostki.

Opóźnienie rozwoju mowy Opóźnienie rozwoju mowy może wystąpić na skutek oddziaływania wielu różnych czynników – zarówno natury biologicznej, jak i społecznej. Jeśli czynniki te mają charakter patologiczny – prowadzą do trwałych zmian w postaci zaburzeń komunikacji, jeżeli natomiast są związane tylko z indywidualnym rytmem i tempem rozwoju – ustępują bez negatywnych następstw. Opóźnione rozpoczynanie kolejnych etapów rozwoju mowy może pojawiać się zarówno u dzieci z wolniejszym tempem rozwoju układu nerwowego – co jest przejawem występowania różnic indywidualnych – jak i u dzieci z patologią rozwoju, uszkodzeniem mózgu, dzieci niesłyszących, z mózgowym porażeniem, autystycznych itd. Opóźnienie rozwoju mowy wyprzedza zatem pojawianie się różnych form zaburzeń mowy u dzieci, ale może mieć różne źródło, charakter i następstwa – dlatego niektóre opóźnienia wyrównują się samoistnie, a inne wymagają specjalistycznej interwencji aby ustąpić lub mogą nie ustąpić nigdy. Należy zatem zaliczać opóźnienie rozwoju mowy nie do zaburzeń mowy, lecz do objawów zaburzeń rozwoju mowy i języka. W efekcie zaburzenia rozwoju mowy mogą doprowadzić do różnorodnych form zaburzeń mowy.

Na tej podstawie wyróżnia się:

Samoistne opóźnienie rozwoju mowy (SORM), którego przyczyny są związane z indywidualnym tempem i rytmem rozwoju dziecka lub słabą dojrzałością aparatu artykulacyjnego;

Niesamoistne opóźnienie rozwoju mowy (NORM), będącego następstwem zaburzeń o określonej lub trudnej do ustalenia albo niejednoznacznej etiologii, jest więc konsekwencją schorzeń i wad rozwojowych działające na organizm w różnych okresach rozwojowych.

+ Przyczyny opóźnienia rozwoju mowy Opóźnienie rozwoju mowy jest wynikiem:Zakłóceń rozwojuZaburzeń rozwojuKtóre prowadzą do:Samoistnego opóźnienia rozwoju mowy (SORM)Niesamoistnego opóźnienia rozwoju mowy (NORM)do których zalicza się:normalne odmiany rozwoju takie jak: wycinkowe opóźnienie rozwoju mowy, zespół opóźnienia mowy czynnej, opóźnienie rozwoju artykulacji rozwojową niepłynność mowy NORM będące objawem specyficznych zaburzeń rozwojowych NORM będące objawem parcjalnych zaburzeń rozwojowych NORM będące objawem rozległych zaburzeń rozwojowych

Klasyfikacja specyficznych zaburzeń mowy i języka według ICD – 10 F80 – Specyficzne zaburzenia mowy i języka. Zaburzenia, w których normalne wzorce przyswajania języka są zaburzone od wczesnych stadiów rozwoju. Warunki te nie są bezpośrednio związane z nieprawidłowościami neurologicznymi lub mechanizmami mowy, zaburzeniami sensorycznymi, upośledzeniem umysłowym lub czynnikami środowiskowymi. Specyficznym zaburzeniom rozwojowym mowy i języka często towarzyszą powiązane problemy, takie jak trudności w czytaniu i pisowni, nieprawidłowości w relacjach międzyludzkich oraz zaburzenia emocjonalne i behawioralne.

F80.0 Specyficzne zaburzenia artykulacji (tj. dyslalia).

W tej grupie zaburzeń rozwojowych stopień umiejętności posługiwania się przez dziecko dźwiękami mowy jest niższy od poziomu odpowiedniego dla jego wieku umysłowego, ale poziom umiejętności językowych jest prawidłowy

Rozwojowe: zaburzenie fonologiczne, zaburzenie artykulacji. Dyslalia, czynnościowe zaburzenia artykulacji, lambdacyzm

F80.1 Zaburzenia ekspresji mowy (tj. rozwojowa dysfazja/afazja typ ekspresyjny, SLI).

O zaburzeniach ekspresji mowy mówi się, gdy dziecko do 2 r. ż. nie wypowiada słów lub dźwięków zbliżonych do słów oraz przejawia trudności w budowaniu prostych fraz składających się z dwóch słów w wieku 3 lat.

Specyficzne zaburzenie rozwojowe, w którym zdolność ekspresji mowy dziecka jest wyraźnie niższa od poziomu typowego dla jego wieku umysłowego, jednak rozumienie mowy mieści się w granicach normy. Mogą występować zaburzenia artykulacji

Rozwojowa dysfazja lub afazja typu ekspresyjnego

F80.2 Zaburzenia rozumienia mowy (tj. rozwojowa dysfazja/afazja typ percepcyjny, wrodzone zaburzenia percepcji słuchowej, SLI).

Zdolność rozumienia mowy jest znacząco niższa od poziomu właściwego dla wieku umysłowego dziecka. Dodatkowo, zawsze występują zaburzenia ekspresji mowy. W tym punkcie ujmuje się: głuchotę słów, afazję rozwojową Wernickego – dziecko ma zachowaną umiejętność płynnego mówienia, jednak mowa jest zdeformowana, a wypowiadane słowa nie mają związku z ich rzeczywistym znaczeniem. W mowie pojawiają się liczne neologizmy. Zaburzony jest słuch fonemowy i pamięć słuchowa. Dziecko rozumie komunikaty niewerbalne, i w sposób pozawerbalny stara się nawiązać kontakt, dysfazję – typ recepcyjny – charakterystycznymi objawami są: zaburzenia rozumienia mowy, przy zachowanej umiejętności powtarzania i nazywania. Dziecko słyszy, jednak nie rozumie zarówno swoich wypowiedzi, jak i wypowiedzi innych osób, wrodzone zaburzenia percepcji słuchowej.

F80.3 Nabyta afazja z padaczką (zespół Landaua –Kleffnera). Normalnie rozwijające się dotychczas dziecko traci umiejętności rozumienia i ekspresji mowy, zachowując przy tym ogólną inteligencję. Towarzyszą temu zmiany napadowe w EEG, a w większości przypadków także napady padaczkowe. Zaburzenie rozpoczyna się zwykle pomiędzy 3. a 7. rokiem życia dziecka, które traci wówczas te umiejętności w ciągu dni lub tyg. Związek czasowy pomiędzy wystąpieniem napadów a utratą umiejętności językowych jest zróżnicowany; pierwszy z tych objawów może wyprzedzać 2. (lub na odwrót) o kilka m-cy do 2 lat. Prawdopodobną przyczyną tego stanu może być proces zapalny mózgu. Około 2/3 pacjentów wykazuje mniej lub bardziej wyraźny deficyt rozumienia mowy

F84.8 Inne zaburzenia mowy i języka (tj. seplenienie).

Seplenienie międzyzębowe pojawia się w wieku dziecięcym. Zniekształceniu ulegają głoski: s, z, c, dz. Dziecko wymawia je, wsuwając język między zęby. Język jest spłaszczony, a powietrze rozprasza się po całej jego powierzchni. Wada ta nie ustępuje samoistnie, dlatego wielu dorosłych również ma problem z wymawianiem tych głosek.

Seplenienie boczne występuje, gdy szczelina nie tworzy się wzdłuż środkowej linii języka, ale po częściach bocznych – przy kłach, zębach przedtrzonowych lub trzonowych. Zniekształceniu ulegają wtedy głoski s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź.

Seplenienie wargowo-zębowe pojawia się wtedy, gdy język nie bierze udziału w artykulacji. Szczelina tworzy się między dolną wargą a górnymi siekaczami lub między górną wargą a dolnymi siekaczami.

przyzębowe występuje, kiedy ułożenie przedniej części języka zbyt mocno przylega do wewnętrznej strony siekaczy i nie tworzy się na nim rowek.

Seplenienie świszczące to ostre i świszczące brzmienie głosek dentalizowanych (tj. ś, ź, ć, dź; s, z, c, dz; sz, ż, cz, dż) i powoduje ono silny prąd powietrza, który powstał w wyniku utworzenia się głębokiego rowka wzdłuż linii środkowej języka.

F84.9 Zaburzenia mowy i języka, nieokreślone.

Zaburzenia mowy u dzieci wynikające z uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego (OUN) Przyczynami zaburzeń mowy pochodzenia korowego są głównie uszkodzenia anatomiczne i dysfunkcje OUN, a także zmiany w mózgu, w obszarze (najczęściej w półkuli dominującej – lewej), który odpowiada za prawidłowy rozwój mowy i posługiwanie się językiem.

Obszary mózgu odpowiedzialne za procesy mówienia to przede wszystkim ośrodki słuchowej percepcji mowy (41, 42 pole Brodmana), funkcji motorycznych związanych z mówieniem i pisaniem, rozumieniem mowy (Wernickego), enkodowania mowy (Broki) oraz motorycznej kontroli czytania (Exnera) rozmieszczone głównie przy bruździe Sylwiusza i bruździe Rolanda mały|Lokalizacja ośrodków mowy lewej półkuli mały|Bruzda Sylwiusza mały|Bruzda Rolanda

Jeśli chodzi o zaburzenia mowy będącymi następstwem uszkodzenia OUN, można wyszczególnić dwa główne terminy

Afazja Oznacza całkowity brak rozwoju mowy lub całkowitą utratę zdolności mówienia i/lub rozumienia. (Przedrostek a- w pojęciu afazja odnosi się do stanu określanego jako brak mowy, do którego może dojść zarówno w przypadku, gdy mowa się nie wykształciła, jak i wtedy, gdy po zakończeniu procesu rozwojowego lub w trakcie jego przebiegu człowiek całkowicie utracił zdolność porozumiewania się.) W Polsce przyjęło się jednak określać tym terminem nie tylko całkowite, ale też częściowe zaburzenia mechanizmów programujących czynności mowy.

Terminu tego nie używa się w odniesieniu do dzieci.

Dysfazja Zaburzenie rozwoju mowy (mówienia i/lub rozumienia) bądź częściowa utrata wcześniej nabytych już zdolności ekspresyjnych i/lub percepcyjnych. (przedrostek dys- oznacza, że dana czynność została ograniczona lub zniekształcona. Stan ten można obserwować zarówno wtedy, gdy mowa od początku rozwija się nieprawidłowo, jak i wówczas, gdy dopiero po jakimś czasie (w trakcie bądź po zakończeniu procesu rozwojowego) – w wyniku częściowej utraty zdolności mówienia i/lub rozumienia dochodzi do zakłóceń procesu komunikacji językowej.)

Na podstawie powyższych terminów dalej można wyróżnić: Afazję/dysfazję dziecięcą, rozwojową afazje/dysfazję dziecięcą i nabytą afazję/dysfazję dziecięcą. Termin afazja/dysfazja dziecięca stosuje się dla wszystkich typów zaburzeń afatycznych u dzieci.

Rozwojowa afazja/dysfazja dziecięca To zaburzenia powstające w wyniku patologii rozwoju lub uszkodzeń mózgu w okresie prenatalnym perinatalnym i częściowo postnatalnym (w 1 roku życia)

Afazja/dysfazja dziecięca nabyta Określa zaburzenia powstałe w okresie postnatalnym (gdy uszkodzenie mózgu wystąpiło między początkiem 2 roku życia a 7 rokiem życia), chociaż w niektórych opracowaniach można spotkać się z nazwą niedokształcenie mowy o typie afazji, natomiast określenie afazja dziecięca odnosi się wtedy do zaburzeń powstałych w wieku od 7 d o18 roku życia

istotą rozwojowej afazji/dysfazji dziecięcej jest brak integracji mowy (niemożność lub znaczne utrudnienie wykształcenia się kompetencji) i w konsekwencji – opóźnienie rozwoju mowy, prowadzące do różnych form zaburzeń rozwoju zdolności ekspresji albo percepcji i ekspresji językowej

istotą afazji/dysfazji dziecięcej nabytej jest zarówno dezintegracja mowy (rozpad systemu komunikacyjnego; utrata posiadanych już umiejętności językowych), jak i zahamowanie, a w efekcie opóźnienie dalszego procesu integracji mowy;

Rozróżnienie afazji nabytej i rozwojowej polega głównie na określeniu, czy mowa dziecka od początku rozwijała się na patologicznym podłożu, czy też nie; czy proces rozwojowy dopiero po jakimś czasie (po okresie względnie prawidłowego rozwoju) uległ zaburzeniu, czy też od początku przebiegał nieprawidłowo.

Alalia Inaczej dysfazja rozwojowa. Irena Styczek, autorka pierwszego polskiego podręcznika z logopedii, zaburzenia rozwoju mowy wynikające z uszkodzenia struktur mózgowych, które nastąpiło jeszcze przed początkiem rozwoju mowy dziecka określiła mianem alalia. W istocie określenie to jest równoznaczne z afazją/dysfazją rozwojową.

Alalia prolongata Inaczej Samoistne Opóźnienie Rozwoju Mowy (SORM) + Kryteria różnicujące alalię, niedokształcenie mowy o typie afazji i afazję dziecięcąKryteria różnicująceAfazja/dysfazja rozwojowa (alalia)Niedokształcenie mowy o typie afazjiAfazja dziecięcaCzas wystąpienia uszkodzenia OUNW okresie przedsłownym, do 1 roku życiaW okresie kształtowania się języka, między 2 a 6 rokiem życiaW okresie częściowo nabytych sprawności językowych lub już opanowanego systemu językowego, między 7 a 18 rokiem życiaObjawyMowa od początku rozwija się nieprawidłowo, obserwowane są