thumb|Krzyżmo Krzyżmo (z , gr. , , cs. , ) – konsekrowany olej, używany w Kościele katolickim, prawosławnym, orientalnych kościołach prawosławnych, asyryjskim, luterańskim, anglikańskim i starokatolickim przy udzielaniu określonych sakramentów i funkcji kościelnych.
Krzyżmo stosowane jest między innymi podczas udzielania sakramentów chrztu, bierzmowania, święceń kapłańskich i konsekracji biskupów oraz przy konsekracji kościołów i ołtarzy. Jest przygotowywane z oliwy z oliwek i balsamu aromatycznego.
Namaszczenie krzyżmem nawiązuje do naturalnych cech namaszczenia balsamem oliwnym: oznacza uzdrowienie, jest znakiem obfitości i radości. Olej jest symbolem zdrowia, radości, siły i szczęścia (por. Ps 45,8; 23,5; 104,15).
Nazwa i etymologia
Polska nazwa krzyżmo pochodzi od łacińskiego chrisma, które z kolei wywodzi się z greki: (khrîsma) było pierwotnie rzeczownikiem odczasownikowym od (chríein, „namaszczać"), oznaczającym czynność namaszczania lub namaszczenie.Oxford English Dictionary, 1. wyd. „chrism, n." Oxford University Press (Oksford), 1889. Z czasem — podobnie jak pokrewne formy (khrîma), (khrîstai) i późniejsze (khrísma) — zaczęło oznaczać sam olej lub maść do namaszczania. Do łaciny trafiło jako chrisma, pojawiając się m.in. w pismach Tertuliana. Do polszczyzny słowo dotarło za pośrednictwem łaciny kościelnej, prawdopodobnie przez czeskie pośrednictwo.
Indoeuropejski rdzeń, od którego pochodzi grecki termin, jest rekonstruowany jako *gʰrey- (sączyć, kapać). Jest on spokrewniony z sanskryckim (ghṛta) oraz hindi ghī (घी, „ghee"), a także z litewskim griẽti (zbierać śmietanę) i angielskim grime.
Słowo krzyżmo ma ten sam rdzeń co imię Chrystus — greckie (Christós) znaczy dosłownie „Namaszczony" i jest odpowiednikiem hebrajskiego Masziach (Mesjasz). Tym samym etymologia krzyżma wskazuje wprost na chrystologiczny sens namaszczenia: namaszczeni krzyżmem uczestniczą w „namaszczeniu" samego Chrystusa.
W kościołach prawosławnych i wschodnich krzyżmo znane jest pod nazwą miro (gr. , myron) lub myron.
Wczesne chrześcijaństwo
Liczne wczesnochrześcijańskie dokumenty omawiają praktykę stosowania krzyżma, w tym pisma Teofila z Antiochii (zm. 181) i Tertuliana (zm. 220).
Najbardziej szczegółowy opis praktyki przekazał Cyryl Jerozolimski, który objaśniał, jak maść lub olej były „symbolicznie nakładane na czoło i inne zmysły" oraz jak namaszczano uszy, nozdrza i pierś. Cyryl nauczał, że namaszczenie jest „pieczęcią przymierza" chrztu i Bożych obietnic wobec namaszczonego chrześcijanina. W swoim dziele O misteriach pisał:
Kościoły zachodnie
Katolicyzm thumb|upright|Chrismarium z Niemiec, 1636 (złocone srebro, Victoria and Albert Museum, Londyn) thumb|left|Biskup wlewający balsam do oleju podczas Mszy Krzyżma
Krzyżmo jest niezbędne do sprawowania katolickich sakramentów bierzmowania i chrztu oraz odgrywa ważną rolę przy święceniach kapłańskich. Nowo wyświęceni kapłani są namaszczani krzyżmem na dłoniach, a nowo konsekrowani biskupi — na czole. Krzyżmo jest używane także przy konsekracji kościołów i ołtarzy.
W liturgii sprawowanej według form sprzed Soboru Watykańskiego II, wciąż stosowanej przez niektóre wspólnoty kościelne, użycie krzyżma przy udzielaniu święceń kapłańskich różniło się od formy obecnej: kapłani byli namaszczani na dłoniach wyłącznie olejem katechumenów, a biskupi — zarówno na głowie, jak i na dłoniach — krzyżmem.
Przed reformami Soboru Watykańskiego II krzyżmo musiało być stosowane do konsekracji pateny i kielicha. Czynnością tą mógł dokonać wyłącznie biskup lub kapłan z odpowiednimi uprawnieniami. Zgodnie z nowymi rubrykami wystarczy zwykłe błogosławieństwo, choć nadal wolno biskupowi konsekrować krzyżmem.
Krzyżmo sporządzane jest z oliwy z oliwek i jest aromatyzowane wonnym perfumem, zazwyczaj balsamem. W normalnych okolicznościach krzyżmo jest konsekrowane przez biskupa w obecności prezbiterium podczas Mszy Krzyżma, odbywającej się w Wielkim Tygodniu, zazwyczaj rano w Wielki Czwartek. Na tej samej Mszy błogosławione są olej katechumenów i olej chorych.
Mszał Rzymski przewiduje dwie modlitwy konsekracji krzyżma świętego, z których każda składa się z dwóch części. Pierwsza część ma charakter anaforyczny, czyli wychwalający dzieła Boże w historii zbawienia. Druga część ma charakter epikletyczny, czyli przywołuje zstąpienie mocy Bożej dla uświęcenia oleju.
Święte oleje przechowywane są zazwyczaj w specjalnych naczyniach zwanych chrismariami, umieszczanych w szafkach liturgicznych. Dostarczane kapłanom do duszpasterskiego użytku są przekazywane w mniejszym naczyniu z trzema przegrodami, zwanym „zasobnikiem olejowym".
Święta Ampułka thumb|right|Oryginalna Święta Ampułka w relikwiarzu przed 1793 r.
Święta Ampułka () to szklana fiolka, która — od jej pierwszego odnotowanego użycia przez papieża Innocentego II przy namaszczeniu Ludwika VII w 1131 r. aż po koronację Ludwika XVI w 1775 r. — zawierała olej do namaszczania królów Francji. Przy każdej koronacji jedna kropla tego oleju była mieszana z krzyżmem. Legenda głosi, że Ampułka zstąpiła z nieba, aby namaścić Chlodwiga I po jego nawróceniu na chrześcijaństwo. Przechowywana w Opactwie Saint-Remi w Reims, Ampułka została zniszczona w 1793 r. podczas rewolucji francuskiej; pozostałości jej zawartości umieszczono w nowym relikwiarzu wykonanym na koronację Karola X i od 1906 r. przechowuje się je w arcybiskupstwie Reims.
Luteranizm i anglikanizm thumb|Bp Karin Johannesson namaszcza ściany kościoła krzyżmem podczas jego dedykacji, Szwecja 2024
Głównym zastosowaniem krzyżma w kościołach ewangelicko-luterańskich i anglikańskich jest ryt namaszczenia jako część chrztu, nawet niemowląt. Krzyżmo jest stosowane także przy bierzmowaniu, choć praktyka ta nie jest powszechna w anglikańskich wspólnotach o tradycji ewangelikalnej.
Liturgia Kościoła Anglii stwierdza: „Olej zmieszany z aromatycznymi korzeniami (tradycyjnie zwany krzyżmem), wyrażający błogosławieństwa ery mesjańskiej i bogactwo Ducha Świętego, może być użyty wraz z bierzmowaniem".Common Worship – Christian Initiation, Church House Publishing 2006, , s. 129. W liturgii ordynacji kapłanów Kościoła Anglii przewidziano, że „Biskup może namaścić dłonie każdego nowo wyświęconego kapłana". Biskupi są namaszczani na głowie.
Szczególnie ważnym zastosowaniem krzyżma w anglikanizmie jest namaszczenie podczas koronacji monarchy brytyjskiego. Arcybiskup Canterbury namaszcza władcę na głowę, dłonie i serce. Anglikanie uważają ten obrzęd za najświętszy moment całej ceremonii, zasłaniany przed wzrokiem wiernych baldachimem. Nie był filmowany podczas koronacji królowej Elżbiety II w 1953 r. Podczas koronacji Karola III w maju 2023 r. zastosowano specjalnie wykonane przenośne ekrany. Olej użyty przy tej koronacji został konsekrowany przez Patriarchę Jerozolimy i arcybiskupa anglikańskiego w Jerozolimie w Bazylice Grobu Świętego. Nie zawierał składników odzwierzęcych — oliwę aromatyzowano olejkami eterycznymi z sezamu, róży, jaśminu, cynamonu, neroli i benzoe, a także kwiatem pomarańczy.
Chrześcijaństwo wschodnie
Kościół prawosławny thumb|upright|Naczynie na krzyżmo używane w Rosji przed rewolucją z 1917 r. thumb|Piec i naczynia do przygotowywania krzyżma, XVIII w. (Kreml moskiewski) thumb|upright|Główne chrismarium w Apostolskim Kościele Ormiańskim, wykonane ze srebra, przechowywane w skarbcu Eczmiadzyna
W praktyce liturgicznej współczesnych Kościołów prawosławnych krzyżmo () odgrywa rolę w wielu nabożeństwach i sakramentach. Pierwszym sakramentem, w którym jest używane, jest miropomazanie — drugi z trzech sakramentów inicjacji (chrztu, miropomazania i Boskiej Eucharystii). W prawosławiu miropomazanie musi być kanonicznie udzielane łącznie z chrztem, z wyjątkiem przypadku konieczności. Błogosławieństwo biskupa nad krzyżmem pełni tu rolę zastępczą wobec bezpośredniego nałożenia rąk.
Krzyżmo jest przygotowywane wyłącznie pod nadzorem zwierzchnika odpowiedniej Cerkwi autokefalicznej. Poświęcenie mira przysługuje wyłącznie biskupom i jest dokonywane nie częściej niż raz w roku — w Wielkim Tygodniu. Miro powstaje z wielu składników, co ma symbolizować różnorodność i bogactwo darów Ducha Świętego.
Kościół prawosławny przygotowuje miro w czasie Wielkiego Tygodnia, a kulminacja następuje podczas Boskiej Liturgii w Wielki Czwartek, gdy miro jest wnoszone w Wielkim Wejściu i umieszczane na ołtarzu. Składa się przede wszystkim z oliwy z oliwek z dodatkiem licznych aromatów, wzorowanych na oleju namaszczenia opisanym w Księdze Wyjścia (Wj 30,22–33).
Patriarchat Konstantynopolitański przygotowuje krzyżmo mniej więcej raz na 10 lat, według starożytnej receptury obejmującej 64 składniki.Alfeyev, Hilarion (2001) Le Mystère de la foi (Cerf, Paryż) Płomień do podgrzania mieszaniny pochodzi ze spalania starych i zniszczonych ikon. Przygotowaniem kieruje komisja zwana Kosmētores Myrepsoí (Κοσμήτορες Μυρεψοί, „Dziekani Perfumiarze"), na czele z Árchōn Myrepsós — „Panem Perfumiarzem". Świeccy członkowie komisji przechodzą rodzaj tymczasowej ordynacji i przez czas czterodniowej posługi noszą nadany przez patriarchę złoty „Krzyż Posługi". Do przygotowania używa się trzech miedzianych kotłów: największy zawiera oliwę, najmniejszy — wodę z aromatami, a środkowy — wino, które pozwala oleju wrzeć bez ryzyka zapłonu. Gotowe miro jest przechowywane w srebrnych naczyniach w kaplicy Świętego Andrzeja i rozdzielane wszystkim biskupom.
W tradycji rosyjskiej do każdego naczynia z nowym mirem dolewa się kilka kropel starego mira, co symbolizuje nieprzerwaną łączność Kościoła rosyjskiego z greckim, od którego otrzymał pierwsze konsekrowane miro.
Dawniej miro było używane także do namaszczania prawosławnych monarchów podczas koronacji. Wprowadzenie namaszczenia do ceremoniału koronacyjnego w Bizancjum nastąpiło stosunkowo późno — po łacińskiej okupacji Konstantynopola, na wzór zachodniej praktyki.
Orientalne kościoły prawosławne
W Apostolskim Kościele Ormiańskim krzyżmo jest konsekrowane co siedem lat jesienią w Katedrze w Eczmiadzynie w Armenii.
W Malankara Ortodoksyjnym Kościele Syryjskim uważa się, że Chrystus nauczył apostołów, jak konsekrować miro. Zgodnie z tradycją primat konsekruje krzyżmo w obecności dwunastu kapłanów symbolizujących dwunastu apostołów, dwunastu kadzielnic symbolizujących głoszenie Ewangelii oraz dwunastu lamp i dwunastu wachlarzy.
Zobacz też Namaszczenie Namaszczenie chorych Msza krzyżma świętego Olej katechumenów Olej chorych Święta Ampułka Bierzmowanie
Przypisy
Kategoria:Liturgia katolicka Kategoria:Liturgia prawosławna Kategoria:Oleje roślinne Kategoria:Sakramentalia