thumb|Funkcjonariusz Straży Celnej na patrolu thumb|Funkcjonariusz Straży Celnej na patrolu z psem thumb|Centralna Szkoła Straży Celnej w Górze Kalwarii – sala wykładowa thumb|Centralna Szkoła Straży Celnej w Górze Kalwarii thumb|Funkcjonariusz Straży Celnej thumb|Funkcjonariusze Straży Celnej i przemytnicy tytoniu thumb|Funkcjonariusze Straży Celnej na patrolu Straż Celna – formacja graniczna II Rzeczypospolitej pełniąca służbę na granicy z Niemcami, Czechosłowacją i z Rumunią w latach 1922–1928.
Straż Celna została powołana na wniosek Ministerstwa Skarbu uchwałą z 10 marca 1920, a utworzona 1 kwietnia 1921. Proces tworzenia korpusu Straży Celnej trwał do końca 1922 roku. Podstawowymi ogniwami organizacji Straży Celnej były: inspektoraty Straży Celnej, których odcinek nie powinien wykraczać poza obszar województwa, komisariaty Straży Celnej z obszarem w granicach powiatu, placówki Straży Celnej. Do kierowania i nadzoru nad Strażą Celną ustanowiono urząd Naczelnego Inspektora Straży Celnej. Wyposażenie Straży było bardzo słabe i niewystarczające do postawionych przed nią zadań. Straż była uzbrojona w około 13 typów karabinów z okresu I wojny światowej i dysponowano do niej starą i zleżałą amunicją. Łączność przewodowa prawie nie istniała, w związku z czym wspólna akcja kilku organów była wręcz niemożliwa. Podstawowymi środkami transportu były wozy i bryczki konne.
Straż Celna istniała do 2 kwietnia 1928, jednak jej zadania już od 22 marca 1928 zaczęła przejmować nowo utworzona Straż Graniczna.
System celno-skarbowy początków II Rzeczypospolitej W listopadzie 1918 roku Ministerstwo Skarbu rządu Józefa Swieżyńskiego przystąpiło do organizacji służby celno-skarbowej. W miarę wyzwalania i obejmowania ziem polskich zaczęto tworzyć okręgowe i powiatowe Izby Skarbowe. Utworzono w nich komórki celne powierzając im ochronę celną granic państwa. W czasie gdy trwały przygotowania do przejęcia granic przez resort Ministerstwa Skarbu, nastąpiła równocześnie reorganizacja w dotychczasowym systemie celno-skarbowym. W połowie 1920 roku powołano w Ministerstwie Skarbu departament ceł i przystąpiono do organizacji okręgowych dyrekcji ceł. Przejmowały one rolę istniejących przy okręgowych Izbach Skarbowych komórek celnych. Po wyodrębnieniu i uniezależnieniu od kompetencji Izb Skarbowych urzędy celne zyskały rangę w państwie. Organizacja okręgowych dyrekcji ceł trwała do końca 1922 roku.
W sumie na terenie kraju powstało pięć okręgowych dyrekcji ceł i jedna dyrekcja w Gdańsku. Pierwsza powstała w lipcu 1920 roku w Gdańsku, w połowie 1921 roku utworzono dyrekcję w Poznaniu, a po przejęciu 16 czerwca 1922 roku Śląska, wydano ustawę o utworzeniu Okręgowej Dyrekcji Ceł w Mysłowicach. Rozporządzeniem Rady Ministrów z 11 października 1922 roku powołano dyrekcje ceł w Warszawie, Wilnie i we Lwowie. Podział kraju między dyrekcje celne opierał się na granicach z okresu zaborów. W byłym zaborze rosyjskim utworzono dwie dyrekcje ceł, w zaborze pruskim także dwie, w zaborze austriackim jedną. Każda dyrekcja ceł dysponowała czterema wydziałami: administracyjnym, postępowania celnego, rachunkowości i kontroli fachowej. Za sprawy służby granicznej odpowiedzialny był wydział administracyjny, a za sprawy postępowania celnego wydział celny. Władzami celnymi pierwszej instancji były tworzone głównie wzdłuż granic państwa, urzędy celne. Ich liczba nie była stała i wahała się od 220 do 260 urzędów.
Formowanie Straży Celnej Przygotowania do utworzenia Straży Celnej rozpoczęły się w początkach 1920 roku. 10 marca Rada Ministrów podjęła uchwałę, której punkt pierwszy brzmiał:
W połowie marca ówczesny minister skarbu Władysław Grabski wydał rozporządzenie powołujące do życia Straż Celną. Jej organizację powierzono naczelnemu inspektora ceł Wacławowi Dzierzgońskiemu, płk. Czesławowi Romiszewskiemu i Bolesławowi Heimrathcie.
Prace organizacyjne prowadzono w ramach poszczególnych dyrekcji ceł. Organizowany Korpus Straży Celnej składał się z funkcjonariuszy służby zawodowej. Przyjętą przez komisję kwalifikacyjną kadrę przygotowywały do służby granicznej dwie szkoły zorganizowane w Zambrowie i Wieluniu. Kandydat do Straży Celnej miał posiadać uregulowany stosunek do służby wojskowej. Preferowano pozostających w rezerwie podoficerów i oficerów Wojska Polskiego. Zdarzali się też szeregowi mający przynajmniej ukończoną szkołę podstawową.
Pod względem struktury organizacyjnej Korpus Straży Celnej dzielił się na inspektoraty, komisariaty i placówki graniczne. W Warszawie powstał Naczelny Inspektorat Straży Celnej podległy dyrektorowi departamentu ceł. W ramach utworzonej struktury organizacyjnej formacji granicę podzielono na odcinki. Kierowników inspektoratów miał prawo mianować minister skarbu, natomiast pozostałych dyrektorzy okręgowych dyrekcji ceł. Kierownikiem inspektoratu był zazwyczaj funkcjonariusz w stopniu inspektora lub starszego inspektora, kierownikiem komisariatu podkomisarz lub komisarz, kierownikiem placówki przodownik lub starszy przodownik.
Dla nadzoru nad Strażą Celną powołano naczelnego inspektora Straży Celnej, podległego bezpośrednio dyrektorowi departamentu ceł, a w terenie starszych inspektorów podległych dyrektorom okręgowych dyrekcji ceł. Inspektorat Naczelny oraz inspektoraty przy dyrekcjach ceł nie spełniali roli kierowniczej i rozkazodawczej w stosunku do placówek, komisariatów i inspektoratów granicznych. Sprawowali oni z ramienia władz celnych nadzór nad formacją i jej pododdziałami w terenie, czuwali nad wykonaniem przepisów i zarządzeń władz celnych i skarbowych wydanych w sprawach ochrony celnej granic.
Przy określaniu sposobów działania, zadań i struktury organizacyjnej Straży Celnej wzorowano się na byłej austriackiej straży skarbowej. Korpus Straży Celnej nie mając własnego ośrodka kierowania był zależny od centralnych i terenowych władz skarbowych i celnych. Jego zadania nie ograniczały się tylko do spraw granicznych, lecz także do ścigania przestępstw skarbowych i celnych oraz wykonywania funkcji pomocniczych w urzędach celnych i poza nimi. Strażnicy celni pełnili też służbę wartowniczą, konwojową lub dozoru na posterunkach celnych. Zadania mające związek z ochroną granicy często schodziły na plan dalszy.
Proces budowy nowej formacji napotykał od samego początku na duże trudności. Opóźnienia spowodowane były przede wszystkim skomplikowana sytuacją na froncie wschodnim. Dopiero klęska bolszewików pozwolił na kontynuację prac nad organizacją jednostek służby celnej. W okresie przejściowym, granicę północną, zachodnią i południową zabezpieczały Bataliony Wartownicze, którym na czas formowania się Straży Celnej zmieniono zakres obowiązków i nazwę na Bataliony Celne. Łącznie na granicy zachodniej i południowej utworzono dwadzieścia cztery inspektoraty graniczne oraz ponad sto czterdzieści komisariatów. Granicę te ochraniało w chwili powstania Straży Celnej około pięciu tysięcy jej funkcjonariuszy.
W Górze Kalwarii powołano do życia Centralną Szkołę Straży Celnej, gdzie organizowano fachowe szkolenie funkcjonariuszy.
Straż Celna w ochronie granicy państwowej Po zakończeniu formowania nowej formacji i przejęciu ochrony granicy od Batalionów Celnych, Straż Celna stacjonowała na całej granicy z Niemcami, Wolnym Miastem Gdańskiem, Czechosłowacją i Rumunią. Do czasu wejścia w życie rozporządzenia Ministra Skarbu z 29 stycznia 1926 roku jej funkcjonowanie oparte było na wydawanych doraźnie rozporządzeniach i okólnikach rządowych oraz zarządzeniach poszczególnych Dyrekcji Ceł. Powodowało to różnice w ochronie różnych odcinków granicy państwowej. Projekt ustawy O Straży Celnej z 1924 roku nie został uchwalony z powodu niezdecydowanego charakteru organizacji. Dopiero rozporządzeniem Ministra Skarbu z 29 stycznia 1926 roku O organizacji Straży Celnej nadano jej względnie jednolity charakter:
Za jej zasadnicze zadania uznano: śledzenie i ujawnianie przemytnictwa i innych przekroczeń przepisów celnych, ściganie przestępstw podatkowych, wykonywanie wszelkich czynności w zakresie administracji skarbowej, wykonywanie strażniczej służby na placach celnych i służby konwojowej. Funkcjonariusze Straży Celnej wykonywali swoje funkcje wzdłuż linii granicznej oraz w pasie szerokości obszarów powiatów przygranicznych.
Do ich zadań należało: nadzorowanie granicznego ruchu towarowego i osobowego, śledzenie i ujawnianie przemytnictwa, wykonywanie innych czynności określonych w przepisach celnych, walutowych i przepisach o obrocie towarowym z zagranicą oraz stosowanie środków prawnych zmierzających do wdrożenia przewidzianego ustawą postępowania karnego, ściganie czynów karanych prawem przewidzianych w ustawach o podatkach spożywczych i monopolowych, o ile zostały wykryte przez funkcjonariuszy Straży Celnej w czasie wykonywania ich obowiązków służbowych, wykonywanie wszelkich innych czynności w zakresie administracji skarbowej zleconych przez władze przełożone.
Nastąpił też podział funkcjonariuszy Straży Celnej na urzędników wyższych i niższych. Urzędnicy wyżsi to: naczelny inspektor Straży Celnej, starszy inspektor Straży Celnej, inspektor Straży Celnej, starszy komisarz Straży Celnej, komisarz Straży Celnej, podkomisarz Straży Celnej. Urzędnicy niżsi to: starszy przodownik Straży Celnej, przodownik Straży Celnej, starszy strażnik Straży Celnej, strażnik celny.
Nadal brakowało polskiej ustawy o użyciu broni przez formacje graniczne. W tej materii obowiązywały trzy odrębne ustawodawstwa zaborcze. Były one tak trudne do właściwej interpretacji, że strażnik obawiał się użycia broni, nawet wobec bezpośredniego zagrożenia. Straż Celna miała być formacją zorganizowaną na wzór wojskowy, lecz nią do końca swego istnienia nie była. Brakowało jej przede wszystkim właściwej hierarchii przełożonych, wyposażonych w prawo rozkazywania i odpowiedzialnych za przebieg służby. Kończyła się ona na rozkazodawstwie inspektora granicznego. Inspektorzy graniczni nie byli podporządkowani wyższemu funkcjonariuszowi straży, lecz urzędnikom Dyrekcji Ceł.
Płace strażników nie osiągały stawek podoficera w armii. Przy braku własnych pomieszczeń straży, strażnik uzależniony był od tubylczej ludności. Zdarzały się wypadki, że strażników-służbistów, pod naciskiem elementów przestępczych, szykanowano usuwaniem z mieszkania wynajmowanego prywatnie lub w ogóle odmawiano wynajęcia mieszkania. Wadliwy był też system premiowania za przechwycony przemyt. Uzależniał on strażników od oceny urzędnika celnego, który to decydował arbitralnie o wysokości nagrody.
Straż była uzbrojona w kilkanaście typów karabinów z okresu I wojny światowej i niewielką liczbą pistoletów. Większość jednostek w terenie nie dysponowała środkami łączności przewodowej. Uniemożliwiało to koordynację akcji granicznych kilku placówek czy komisariatów. Prawie niemożliwe było też zorganizowanie współdziałania w pościgu z organami Policji Państwowej. Środkiem transportu inspektora granicznego była bryczka zaprzężona w parę koni. Czzyniło go bezradnym na podległym mu odcinku, gdy zachodziła potrzeba jego szybkiej interwencji.
Jednostka straży celnej odpowiadająca za ochronę wybrzeża morskiego dysponowała nieuzbrojonym kutrem „Strażnik I” o prędkości zaledwie 15 węzłów. Nie był on w stanie nikogo doścignąć ani zmusić do zatrzymania. Stał się wkrótce pośmiewiskiem morskich przemytników. Ze względu na brak łączności między lądem a kutrem nie było możliwości kierowania działaniami tej jednostki pływającej.
Jedną ze słabości organizacyjnych Straży Celnej był brak wyodrębnionych i wyspecjalizowanych struktur informacyjno-wywiadowczych. Działający skrycie przemytnicy działali w dobrze zorganizowanych i głęboko zakonspirowanych spółkach przemytniczych byli nieuchwytni dla strażników celnych występujących w sposób jawny i w mundurach. Wiadomości, jakimi dysponowali kierownicy jednostek organizacyjnych Straży Celnej o organizacji i zamiarach przemytników, były jedynie wyrywkowe.
Reorganizacja Straży Celnej