Urbanistyka Warszawy Rozwój przestrzenny Warszawy w czasach historycznych thumb|Początek Traktu Królewskiego na obrazie Canaletta Na obszarze współczesnej Warszawy znajdowały się istniejące do XIII w. osady (Kamionek, Targowe) i grody (Bródno, Jazdów), które uległy zniszczeniom i nie pozostawiły trwałych śladów w przestrzeni miasta. Najstarszą dzielnicą Warszawy, której układ zachował się do dziś, jest rozplanowana ok. 1300 Stara Warszawa z regularną siecią ulic, wydzielającą bloki złożone z działek wielkości ok. 9 × 35 m. Położona jest na wysokiej skarpie (walory obronne), przy drodze z Czerska do Zakroczymia (Krakowskie Przedmieście, ul. Świętojańska, ul. Nowomiejska, ul. Freta), a jednocześnie w pobliżu dogodnej przeprawy przez Wisłę.
Na początku XV w. wytyczono Nową Warszawę, z luźniejszą zabudową, nieobjętą murami obronnymi.
W XVI w. Warszawa przejęła funkcje rezydencji króla i siedziby władz państwowych (Zamek Królewski). W sąsiedztwie, na przedmieściach powstawały w późniejszych latach liczne dwory szlacheckie i pałace magnatów, budowano klasztory i kościoły, wzniesiono królewski pałac przedmiejski (Pałac Kazimierzowski) i Zamek Ujazdowski. Łącząca je droga – obecny Trakt Królewski, stanowiła szczególnie atrakcyjne miejsce lokalizacji nowych pałaców i dworów. W XVII w. Krakowskie Przedmieście stało się reprezentacyjnym salonem Warszawy.
W latach 20. XVII w. z powodu zagrożenia najazdami tureckimi i zarazami usypano wały zygmuntowskie. Poza nimi powstawały prywatne miasteczka magnackie – jurydyki Warszawy, rozplanowane zwykle bez powiązania ulic z otoczeniem.
thumb|Oś Stanisławowska W XVIII w. w czasach saskich zaplanowano i zrealizowano wielkie założenia przestrzenne: Oś Saską i Oś Stanisławowską. Pierwszą stanowiły: zespół pałacowy przy Krakowskim Przedmieściu, rozległy dziedziniec (późniejszy pl. Saski, obecnie pl. Piłsudskiego), rezydencja, ogród z osiową aleją, zamknięty Żelazną Bramą oraz pawilony koszar artylerii. Dzięki założeniu saskiemu powstały lub zostały uregulowane kolejne ulice, m.in. ul. Królewska, przy której marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński założył jurydykę Bielino z rynkiem (obecny pl. Dąbrowskiego) i szeroką ul. Marszałkowską, od której poprowadzono następnie wiele kolejnych ulic. Oś Stanisławowską stanowił wykopany na wprost Zamku Ujazdowskiego prawie 800-metrowy Kanał Piaseczyński, oraz aleja osiowa po przeciwnej stronie (obecny ciąg al. Wyzwolenia – ul. Nowowiejska) wraz z układem ulic zbiegających się przy placach gwiaździstych.
Po 1770 całe miasto, liczące ok. 1500 ha, otoczono okopami Lubomirskiego, równocześnie regulowano kolejne ulice, zakładano place, a brzegi Wisły spiął most łyżwowy u wylotu ul. Bednarskiej. W czasach Stanisława Augusta powstawały nowe pałace i założenia ogrodowe (m.in. Łazienki Królewskie), a Sejm Czteroletni zlikwidował jurydyki, włączył do Warszawy prawobrzeżne przedmieście – Pragę i wprowadził jednolitą administrację w całym mieście.
Ogromne zniszczenia miasta, szczególnie na Pradze, przyniosły powstanie kościuszkowskie (obrona Pragi), oraz budowa fortyfikacji napoleońskich.
W okresie Królestwa Polskiego utworzono wiele reprezentacyjnych placów przy budynkach administracji (m.in. pl. Bankowy i plac Teatralny w Warszawie), przeprowadzono Aleje Jerozolimskie. Po upadku powstania listopadowego władze carskie wzniosły na Żoliborzu Cytadelę, która na długie lata zahamowała rozwój miasta w kierunku północnym. Na układ przestrzenny miasta wpłynęły również: intensywny rozwój kolei poprzez budowę nowych dworców (dworzec kolei warszawsko-wiedeńskiej przy skrzyżowaniu Al. Jerozolimskich i ul. Marszałkowskiej stał się nowym centrum miasta), powstawanie nowych dzielnic i rejonów przemysłowo-składowych (Wola, Praga). Przeprowadzono regulację ulic na Pradze – części Warszawy, do której wjeżdżało się ze stolicy Imperium Rosyjskiego, powstała trwała przeprawa przez Wisłę (most Kierbedzia).
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 opracowano plany regulacyjne i plany zabudowy miasta, z szeregiem nowoczesnych rozwiązań urbanistycznych: zbudowano kolejową linię średnicową, zaplanowano gwiaździste place (pl. Wilsona, pl. Inwalidów), nowe dzielnice mieszkaniowe (Żoliborz, Koło, Ochota, Rakowiec, Grochów, Saska Kępa).
Zniszczenia II wojny światowej thumb|Warszawa w styczniu 1945 – straty spowodowane działaniami wojennymi i późniejszym planowym niszczeniem miasta W okresie II wojny światowej naziści opracowali dla Warszawy specjalny plan urbanistyczny – tzw. Plan Pabsta. Przewidywał on zburzenie aż 95% dotychczasowej zabudowy i obniżenie rangi dotychczasowej stolicy do prowincjonalnego miasta powiatowego – Die Neue Deutsche Stadt Warschau (Nowe niemieckie miasto Warschau), stanowiącego jedynie węzeł komunikacyjny i miejsce zamieszkania niemieckiej elity politycznej, zarządzającej terenami podbitymi przez III Rzeszę na Wschodzie. Projektowano 10-krotne zmniejszenie powierzchni miasta i również 10-krotne – liczby ludności, w celu realizacji tego planu Niemcy wysiedlili część mieszkańców Warszawy do obozów koncentracyjnych, a część poddali eksterminacji. Systematycznie niszczono obiekty związane z polską kulturą i historią: Zamek Królewski, klasycystyczne pałace, teatry, filharmonię, planowej destrukcji poddano dzielnicę żydowską.
Kolejną falę zniszczeń przyniosły walki w powstaniu warszawskim. Jeszcze większych zniszczeń (30% zabudowy miasta) dokonali naziści po upadku powstania, wykonując rozkaz Himmlera całkowitego zburzenia Warszawy:
Całość strat materialnych poniesionych przez miasto i jego mieszkańców (budynki, obiekty zabytkowe, infrastruktura miejska, przemysł) oszacowano w 2004 na 18,20 miliarda zł (według wartości złotego z sierpnia 1939).
Olbrzymie zniszczenia podczas II wojny światowej (ponad 85% zabytkowego centrum miasta), miały wpływ na obecny wygląd i układ przestrzenny miasta. Niektóre rejony miasta, jak np. Muranów – część utworzonego przez Niemców getta, zostały niemal całkowicie zrównane z ziemią.
Odbudowa po zniszczeniach wojennych thumb|left|Stare Miasto – rynek po odbudowie thumb|Pl. Konstytucji, perspektywa ul. Marszałkowskiej w stronę przysłoniętego kościoła Najświętszego Zbawiciela thumb|left|Trasa Łazienkowska, widok na tunel i plac Na Rozdrożu Powojenną odbudowę miasta ze zniszczeń wojennych trudno jest ocenić jednoznacznie pozytywnie lub negatywnie, kontrowersje wzbudza m.in. działalność Biura Odbudowy Stolicy. Za wzorcową uznaje się rekonstrukcję Starego Miasta, które 2 września 1980 roku zostało umieszczone na liście światowego dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowy przykład całkowitej rekonstrukcji zespołu historycznego. W okresie PRL zrealizowano kilka udanych inwestycji komunikacyjnych: m.in. (Trasę W-Z, Trasę N-S (al. Niepodległości – Chałubińskiego – al. Jana Pawła II – Popiełuszki), w latach 70. Trasę Łazienkowską).
Zarazem jednak, przy katastrofalnej sytuacji mieszkaniowej, w pierwszych latach po zakończeniu wojny ze względów doktrynalnych władze komunistyczne wyburzały dobrze zachowane budynki z XIX i początków XX wieku. Niszczono całe kwartały zabudowy, jak w przypadku budowanego w latach 1952–1955 Pałacu Kultury i Nauki. Obniżano wysokość budynków, a elewacje pozbawiano zdobień, uznawanych za burżuazyjny przeżytek (odbudowa Nowego Światu w stylu XVIII-wiecznego klasycyzmu). Niejednokrotnie zniekształcano też wcześniejszy układ urbanistyczny, szczególnie we wznoszonych w latach 50. nowych dzielnicach socrealistycznych: MDM (ulicę Marszałkowską na północ od pl. Konstytucji poszerzono w taki sposób, aby przerwać oś południowego odcinka, gdzie utrzymano przedwojenną szerokość, i nie eksponować Kościoła Najświętszego Zbawiciela), Muranów; ale też później osiedle Za Żelazną Bramą.
thumb|Osiedle mieszkaniowe Chomiczówka, powstałe w latach 1975–1980 W okresie PRL powstało w Warszawie wiele osiedli mieszkaniowych, w dużej części w technologii wielkiej płyty. Brakowało w nich jednak zwykle obiektów usługowych: szkół, sklepów, placówek kultury. Silnie zaznaczył się podział na dzielnice mieszkaniowe (z największym Ursynowem, przez pierwsze lata prawie zupełnie pozbawionym infrastruktury usługowej) i przemysłowe, z wielkimi zakładami przemysłu ciężkiego (Żerań, Ursus, Huta Warszawa), co w konsekwencji pociągnęło za sobą duże problemy komunikacyjne związane z koniecznością przemieszczania się ludzi do pracy na duże odległości.
thumb|left|Nowoczesne biurowce na Woli w miejscu dawnych zakładów im. Marcina Kasprzaka thumb|Nowa intensywna zabudowa przy Kopcu Szczęśliwickim thumb|upright|left|Chaotyczna zabudowa przy ul. Grzybowskiej thumb|upright|Biurowiec TP SA przy ul. Moniuszki, wystający ponad ustaloną wysokość zabudowy dla tej części Śródmieścia
Dekret Bieruta i jego skutki
Dnia 26 października 1945 roku wydany został Dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (plik:doc)., znany jako Dekret Bieruta. Na jego mocy na własność gminy m.st. Warszawy przechodziły wszelkie grunty w przedwojennych granicach miasta. Dekret w założeniach miał ułatwić odbudowę stolicy, zwłaszcza dzielnic zrównanych z ziemią. Nie dotyczył budynków, a tylko gruntów – budynki znajdujące się na nich miały pozostać własnością dotychczasowych właścicieli. W praktyce jednak zabierano właścicielom również kamienice lub poddawano je obowiązkowi kwaterunku – dotyczyło to zwłaszcza dzielnic centralnych, gdzie znajdowały się grunty o dużej wartości, jak Śródmieście, Mokotów, Ochota.
Wskutek dekretu warszawiacy utracili (według różnych źródeł) 20-40 tysięcy nieruchomości, mogło to stanowić nawet 94% nieruchomości miasta w przedwojennych granicach. Całość odebranego dekretem mienia szacowana jest na ok. 40 mld zł. Po upadku PRL dekret Bieruta pozostał w mocy, nie przeprowadzono systemowej reprywatyzacji, poszczególne nieruchomości były i są zwracane po długotrwałych procesach sądowych. Wskutek braku ustawy reprywatyzacyjnej w Warszawie skupowano roszczenia od przedwojennych właścicieli. Obecnie ok. 2/3 gruntów w przedwojennych granicach miasta objęte jest już ujawnionymi lub potencjalnymi roszczeniami. Ich wartość wzrasta – przy założeniu 20-procentowego zwrotu wartości nieruchomości na odszkodowania potrzeba obecnie ok. 15 mld zł, co znacznie przekracza roczny budżet miasta.
Nieuregulowanie własności gruntów bardzo utrudnia procesy inwestycyjne. Do rozwiązania kwestii własnościowej niezbędne jest zaangażowanie budżetu państwa, ponieważ dekret Bieruta był aktem prawa władz państwowych.
Współczesna urbanistyka Warszawy Zdaniem wielu urbanistów współcześnie w Warszawie panują urbanistyczny bałagan i dyktatura deweloperów.
W okres przemian ustrojowych 1989 roku Warszawa weszła ze zbyt ogólnymi i anachronicznymi planami zagospodarowania przestrzennego z 1982-1983 (plan ogólny Warszawy z 1982, plan ogólny Śródmieścia z 1983), nieuwzględniającymi zasadniczych aspektów transformacji ustrojowej, szczególnie kwestii prawa własności i samorządności lokalnej. Również kolejny plan ogólny zagospodarowania przestrzennego miasta, uchwalony w 1992 nie okazał się dość precyzyjny. Poza Śródmieściem, którego burmistrzem był urbanista Jan Rutkiewicz, żadna z warszawskich dzielnic-gmin nie wykorzystała możliwości przyjęcia bardziej szczegółowego planu zagospodarowania.
W latach 90. dość powszechne stało się przekonanie, że plany zagospodarowania są jednym z narzędzi zniewolenia, wywodzących się z poprzedniego systemu, i że zagospodarowaniem przestrzeni powinna rządzić niewidzialna ręka rynku.