thumb|Pomnik Władysława Zamoyskiego w Zakopanem Władysław Zamoyski hrabia herbu Jelita (ur. 18 listopada 1853 w Paryżu, zm. 3 października 1924 w Kórniku) – polski działacz społeczny, fundator Zakładów Kórnickich, członek założyciel Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Krakowie.

Życiorys Był synem Władysława Zamoyskiego (generała armii tureckiej, polskiego działacza emigracyjnego) i Jadwigi Zamoyskiej z Działyńskich. Miał jednego brata, Witolda (1855–1874), i dwie siostry: przedwcześnie zmarłą w Anglii Marię (1857–1858) i drugą także Marię (1860–1937). W 1871 przystąpił do egzaminów maturalnych w paryskim Lycée Impérial Charlemagne, następnie w latach 1874, 1876, 1877 i 1878 czterokrotnie bez powodzenia usiłował dostać się do École polytechniqueSprawa studiów Władysława Zamoyskiego na École Polytechnique jest czasami różnie przedstawiana, gdyż według jednych źródeł studiował na tej uczelni (por. np. ), jednak inne publikacje podają, że mimo kolejnych prób, na uczelnię się nie dostał (por. np. , ).. Służył w wojsku francuskim (doszedł do stopnia podporucznika). Był członkiem francuskiej komisji rządowej na wystawę powszechną w Sydney i w tej roli odbył przeszło półtoraroczną podróż po Australii i Oceanii. Przywiózł z niej do Kórnika bogate zbiory etnograficzne i mineralogiczne, zapisane testamentem państwu polskiemu.

W 1881 objął zapisane mu przez Jana Działyńskiego dobra kórnickie. Współpracował z matką i siostrą przy tworzeniu Szkoły Domowej Pracy Kobiet (1882), przeniesionej później z Kórnika do Kuźnic (obecnie część Zakopanego). Był rzecznikiem polskiej własności w Prowincji Poznańskiej; w 1885 jako obywatel francuski został objęty tzw. ustawami bismarckowskimi i wraz z matką i siostrą wydalono go. Wkrótce banki niemieckie wypowiedziały mu pożyczki hipoteczne ciążące na Kórniku z nakazem zwrotu znacznych sum w przeciągu dwóch tygodni pod groźbą zlicytowania klucza kórnickiego. Zamojskiemu udało się wybronić z tej opresji z najwyższym wysiłkiem finansowym, przy czym każdorazowy przyjazd do Wielkopolski wymagał od niego żmudnych starań o zgodę na wjazd do Prus, a podczas całego pobytu towarzyszył mu stale niemiecki żandarm.

W kolejnych latach działał w Galicji, gdzie m.in. rozprowadzał akcje poznańskiego Banku Ziemskiego. W 1889, z myślą o ratowaniu lasów tatrzańskich, nabył, w drodze licytacji za złote reńskie i 3 centy, dobra zakopiańskie, czyli znaczną część dzisiejszych Tatr Polskich (przebijając o jeden cent ofertę przedsiębiorcy przemysłu drzewnego i hutniczego Józefa Goldfingera). Po nabyciu dóbr zakopiańskich zamieszkał w Kuźnicach, w jednym małym pokoiku nad pocztą. Był człowiekiem niezwykle skromnym i oszczędnym. Koleją jeździł wyłącznie III klasą, żywił się jedynie w tanich jadłodajniach. Jednocześnie nie szczędził środków na cele charytatywne, m. in. anonimowo wspierał ubogich krakowskich studentów. Uchwałą z 29 grudnia 1899 Rady Miejskiej w Żywcu nadano mu honorowe obywatelstwo tego miasta.

W sądzie międzynarodowym w Grazu uzyskał w 1902 roku wyrok potwierdzający przynależność okolic Morskiego Oka nie do Królestwa Węgierskiego, a do Galicji i kończący spór o ziemie tatrzańskie. Dzięki staraniom Zamoyskiego (i Andrzeja Chramca) powstała linia kolejowa Chabówka – Zakopane oraz szosa z Chabówki do Zakopanego.

Uczestniczył w pracach emigracji polskiej. Był m.in. prezesem Instytucji Czci i Chleba, członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Literacko-Artystycznego, współpracownikiem prowadzonego przez siostrę Marię stowarzyszenia pomocy polskim emigrantom we Francji Opieka Polska. W 1920 powrócił do Polski. Nie założył rodziny. Tuż przed śmiercią swój majątek wraz z Biblioteką Kórnicką przekazał narodowi polskiemu, tworząc fundację Zakłady Kórnickie.

Pochowany razem z matką i siostrą w krypcie Zamoyskich pod kaplicą Serca Pana Jezusa w kościele pw. Wszystkich Świętych w Kórniku.

10 listopada 1933 „za wybitne zasługi dla kraju, pracę społeczną oraz wielką ofiarność” został pośmiertnie odznaczony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski..

Zarządcą dóbr zakopiańskich i kórnickich hrabiego Zamoyskiego był Wincenty Szymborski, ojciec Wisławy Szymborskiej, która urodziła się w zabudowaniach dworskich na Prowencie między Kórnikiem a Bninem. Upamiętnienie Jego imieniem nazwano Zespół Szkół Hotelarsko-Turystycznych i Regionalne Liceum Ogólnokształcące w Zakopanem oraz szkoły podstawowe w Brzegach i w Poznaniu, a także ulice w Kórniku i Poznaniu oraz osiedle w Zalasewie.

W 1994 z inicjatywy Oddziału Poznańskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, poświęcono mu przywieziony w tym celu z Tatr głaz granitowy, ustawiony w Wielkopolskim Parku Narodowym przy początku ścieżki edukacyjnej Osowa Góra – Jeziory. Upamiętniono w ten sposób fakt, że znaczna część lasów w tym parku była własnością hrabiego, który oddał je narodowi.

W 2003, z okazji 150. rocznicy urodzin Zamoyskiego, w Zakopanem przy Krupówkach stanął jego pomnik, którego autorem jest rzeźbiarz Michał Gąsienica Szostak.

Z okazji 160. rocznicy jego urodzin, w 2013, wytyczono Szlak Zamoyskiego, prowadzący przez 28 związanych z nim miejsc i obiektów na Podhalu i w Tatrach. Powstanie szlaku zainicjowali członkowie Klubu im. Władysława Zamoyskiego.

Uchwałą Senatu RP X kadencji z 7 września 2023, rok 2024 ustanowiono „Rokiem Władysława Zamoyskiego”.. Z inicjatywy fundacji Zakłady Kórnickie powstała poświęcona mu strona internetowa, z kalendarium wydarzeń jubileuszowych: koncertów, konferencji, wystaw, konkursów itp., w Polsce i za granicą. W roku tym powstało także kilkuczęściowe słuchowisko radiowe o Zamoyskim pt. "Hrabia", poświęcony mu wiersz Stanisławy Łowińskiej pt. "Zawierzenie", a w dokładną setną rocznicę śmierci (3 października 2024) na skwerze nazwanym jego imieniem w Kórniku odsłonięto jego pomnik, będący kopią pomnika znajdującego się w Zakopanem.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Władysław hr. Zamoyski. Pan z Wielkopolski, Władca Tatr – film dokumentalno-biograficzny

Szlak Zamoyskiego, Sylwetka działacza na stronie Klubu im. Władysława Zamoyskiego Władysław Zamoyski – bibliografia osobowa w LitDok Bibliografia Historii Europy Środkowo-wschodniej, Herder-Institut (Marburg) Krzysztof Rataj, Mąż o niezachwianej woli. Władysław Zamoyski 1853–1924, portal Histmag.pl Marek Żukow-Karczewski, Historia i Zakopane. Jak hrabia Zamoyski uratował Zakopane, Ekologia.pl, 2011.

Kategoria:Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi członkowie Towarzystwa Tatrzańskiego – Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego Kategoria:Honorowi obywatele Zakopanego Kategoria:Honorowi obywatele Żywca (zabór austriacki) Kategoria:Hrabiowie Królestwa Kongresowego Kategoria:Ludzie urodzeni w Paryżu Kategoria:Ludzie związani z Tatrami Kategoria:Odznaczeni Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polacy – oficerowie armii francuskiej Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Polscy hrabiowie Imperium Rosyjskiego Kategoria:Polscy hrabiowie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Kategoria:Urodzeni w 1853 Władysław Kategoria:Zmarli w 1924