Gramatyka języka angielskiego

mały|Ikona symbolizująca język angielski według standardu ISO 639-1 Gramatyka języka angielskiego – opis zjawisk gramatycznych występujących w języku angielskim w ujęciu synchronicznym. Gramatyka angielska, należąca do gramatyk języków germańskich, jest podobna do systemów gramatycznych innych języków germańskich zarówno pod względem morfologicznym, jak i syntaktycznym.

W języku angielskim istnieją trzy rodzaje gramatyczne, niemające większego wpływu na morfologię. Zanikł system przypadków, zredukowany do mianownika i dopełniacza (tzw. dopełniacza saksońskiego, tworzonego przez dodanie końcówki -s). Pozostałe przypadki można oddać, używając odpowiednich przyimków. Brak rozbudowanego systemu przypadków zrekompensował ścisły szyk angielskiego zdania. Język należy do grupy SVO, a orzeczenie znajduje się w zdaniu na drugim miejscu. W języku starannym pominięcie w zdaniu podmiotu jest dopuszczalne tylko w trybie rozkazującym. Najbardziej nośną kategorią gramatyczną jest czasownik: może wystąpić w trzech trybach, trzech stronach, czterech czasach (a w każdym z nich w czterech aspektach czasowych). W odróżnieniu np. od języków słowiańskich i np. języka fińskiego rzeczownik występuje z przedimkiem, który określa policzalność desygnatu i stopień jego znajomości dla użytkowników języka.

Język angielski dysponuje składnią bogatą w konstrukcje z użyciem bezokolicznika, gerundium i imiesłowów. Każda część zdania może być zastąpiona zdaniem podrzędnym. Wreszcie w zdaniu angielskim istotne są relacje czasowe, a użycie czasów gramatycznych wymuszone jest przez typ zdania podrzędnego.

System fonologiczny języka wywiera niewielki wpływ na gramatykę, niemniej takie cechy jak akcent i intonacja mogą mieć cechy dystrybucyjne, zarówno pod względem semantycznym, jak i strukturalnym. Angielski jest językiem o dużej liczbie samogłosek i dyftongów, a także linii melodycznych zdania.

Podobnie jak w przypadku wielu innych języków, w angielskim można wydzielić dwa rodzaje gramatyk – opisową i normatywną. Gramatyka opisowa (deskryptywna) opisuje język w jego faktycznej postaci, a gramatyka normatywna (preskryptywna) próbuje nakreślać zewnętrzne normy i wzorce językowe. Z uwagi na występowanie w kilku odmianach geograficzno-etnicznych i dużą popularność na świecie terminy gramatyczne i metajęzyk mogą się znacznie różnić w różnych ujęciach gramatyki i opisu lingwistycznego.

Klasy wyrazów W tradycyjnej gramatyce wyróżnia się 8 części mowy. Są to rzeczownik, zaimek, przymiotnik, przysłówek, czasownik, przyimek, spójnik oraz wykrzyknik. Inne obecnie wymieniane części mowy czy też klasy wyrazów to: określnik, przedokreślnik, partykuła oraz przedimek, który jednak często rozpoznawany jest jako określnik. Kilka słów bywa określanych jako poimki aczkolwiek w języku angielskim nie są one uznawane za osobną klasę wyrazów.

Wykrzyknik

Wykrzyknik () to niedomienna część mowy gramatycznie niezależna od innych słów. Może stanowić odrębne wypowiedzenie albo wtrącenie.

Partykuła

Partykuła () to niedomienna część mowy pozbawiona znaczenia semantycznego istotna jednak gramatycznie. Typowym przykładem jest wyraz "to" używany przed podstawową formą czasownika lub w ramach elipsy. W zależności od klasyfikacji drugi element rozdzielnych czasowników frazowych określany jest albo jako partykuła albo jako przysłówek.

Przedokreślnik

Przedokreślnik () to niedomienna kategoria wyrazów poprzedzająca określnik a więc występująca na samym początku frazy rzeczownikowej.

Określnik

Określnik () to niedomienna część mowy, pełniąca rolę elementu wprowadzającego rzeczownik. Występuje maksymalnie raz w ramach jednej frazy rzeczownikowej a w jej wnętrzu zajmuje pozycję początkową, chyba że poprzedzona zostanie przedokreślnikiem. Wskazuje m.in. na ilość, określoność, posiadanie, bliskość w przestrzeni lub czasie, czy odniesienie do kontekstu. We współczesnej gramatyce określniki są często traktowane jako osobna część mowy, choć w starszej tradycji bywały zaliczane do przymiotników.

Przedimek

thumb|a kitten → kociak thumb|the kitten you've just seen → kociak, którego właśnie widziałeś – kot już jest znany, wiadomo, o którego chodzi thumb|the kitten → kociak; dzieci rozmawiające o kociaku będą używać tej formy, gdyż desygnat jest im znany, wiadomo, którego kota mają na myśli thumb|kittens → kociaki Przedimek w języku angielskim stanowi nieodmienną podgrupę określnika a więc określa rzeczownik. Przedimka zwykle nie tłumaczy się na język polski. Czasami można go oddać jako zaimek ten, ta, to (przedimek określony), jakiś, jakaś, jakieś (przedimek nieokreślony).

Ogólna charakterystyka przedimka Przedimkiem jest wyraz występujący przed rzeczownikiem albo frazą rzeczownikową (np. przymiotnik + rzeczownik). W języku angielskim rozróżnia się dwa rodzaje przedimków: a (an) – nieokreślony the – określony.

Niektórzy gramatycy wyróżniają również przedimek zerowy, inni piszą o braku przedimka w sytuacjach odpowiadających jego użyciu.

Przedimek (zwany article lub, ogólniej, determiner) określa, czy desygnaty są znane mówiącemu i rozmówcy. Jeśli są znane, używa się przedimka określonego, jeśli nie – nieokreślonego. Pominięcie przedimka jest błędem językowym, choć w zdecydowanej większości przypadków nie utrudnia znacznie odbioru komunikatu językowego.

a/an – przedimek nieokreślony Przedimków a/an używa się wyłącznie przed rzeczownikiem policzalnym w liczbie pojedynczej. Oznacza on dowolny element z danego zbioru, innymi słowy pojedynczy, choć nie wyjątkowy element: My father is a teacher. → Mój ojciec jest nauczycielem (jest jednym elementem ze zbioru nauczycieli).

Używa się go, gdy dana osoba lub rzecz pojawia się w tekście, rozmowie itp. po raz pierwszy – pozostaje ona dla rozmówcy bliżej nieokreślona. Jeśli zostanie wymieniona po raz kolejny, otrzymuje przedimek the: Once we had a dog and a cat. But the dog was always eating the cat's dinner. In the end, we gave the dog to a friend. → Kiedyś mieliśmy psa i kota. Ale pies zawsze wyjadał jedzenie kota. Koniec końców oddaliśmy psa przyjacielowi. Przedimków nieokreślonych używa się zamiennie ze słowem one → jeden, zwłaszcza dla kontrastu z innym liczebnikiem: Give me a glass of milk and two cups of tea, please. → Proszę szklankę mleka i dwie filiżanki herbaty.

the – przedimek określony Przedimek określony the jest najpopularniejszym słowem angielskim. Kontrastuje z przedimkiem nieokreślonym a i z przedimkiem zerowym. The ma zawsze tę samą formę. Przedimek określony stosuje się do opisu określonego przedmiotu, osoby bądź stanu. Zarówno mówiący, jak i jego rozmówca wiedzą, o czym dokładnie jest mowa: We left the car in the garage → Zostawiliśmy auto w garażu – mówiący wie, jakie to auto, i zna (przynajmniej ze słyszenia) dom, w garażu którego samochód zaparkowano. Have you visited the castle? → Czy zwiedziłeś zamek? – zarówno mówiący, jak i odbiorca komunikatu wiedzą, o jaki zamek chodzi, w jakim mieście ów zamek się znajduje. Znajomość obiektu może wynikać z wiedzy ogólnej: The Earth revolves around the Sun → Ziemia obraca się wokół Słońca – oba desygnaty są znane, mimo że wcześniej mogło nie być o nich mowy.

Przedimek zerowy Większość rzeczowników występuje z poprzedzającymi je przedimkami określonymi bądź nieokreślonymi. Brak przedimka określa się jako przedimek zerowy. Istnieją trzy podstawowe sytuacje, kiedy pojawia się przedimek zerowy: przed rzeczownikami nieokreślonymi w liczbie mnogiej a/an + liczba pojedyncza zero + liczba mnogaWe're expecting a visitor.Spodziewamy się gościa. We're expecting visitors.Spodziewamy się gości. przed rzeczownikami niepoliczalnymi: a/an + rzeczownik policzalny zero + rzeczownik niepoliczalnyHe picked up a stone.Podniósł kamień. The wall's made of stone.Ściana jest zrobiona z kamienia. przed imionami a/an + rzeczownik pospolity zero + imięHe gave her a rose.Dał jej różę. My wife's name is Rose.Moja żona nazywa się Róża.

Rzeczownik Rzeczownik angielski ma trzy formy gramatyczne: liczby pojedynczej, liczby mnogiej i (zwłaszcza rzeczowniki oznaczające osoby i zwierzęta) dopełniacza. Forma dopełniacza jest zawsze regularna, formy liczby mnogiej wykazują niekiedy pewne odstępstwa. Rzeczowniki dzielą się na dwie grupy: policzalne i niepoliczalne, a podział ten determinuje ich zachowanie się w zdaniu, zwłaszcza przyjmowanie odpowiedniego przedimka. Rzeczowniki angielskie można również podzielić na proste i złożone.

Rodzaj gramatyczny

W języku angielskim osoby płci męskiej przyjmują zaimek he, żeńskiej – she, obiekty z nieistniejącą bądź nierozpoznaną płcią lub rzeczowniki nieożywione przyjmują zaimek nieokreślony it.

Istnieje możliwość nadania rodzaju gramatycznego rzeczom bądź zwierzętom, zwłaszcza jeśli przypisuje im się osobowość, inteligencję bądź uczucia. Najczęściej spotyka się to w odniesieniu do zwierząt domowych, np. psów: It's an old bitch, she likes to sleep much → To stara suka, która lubi dużo spać.

Płeć gramatyczną mogą otrzymywać również pojazdy, takie jak samochody czy motocykle. Marynarze często używają she w odniesieniu do łodzi i okrętów: She was an old ship → To był stary statek. Podobnie nazwy krajów mogą otrzymywać zaimek she, choć we współczesnej angielszczyźnie o wiele częstsze jest it: Poland has decided to increase her/its trade with Germany → Polska zdecydowała się zwiększyć swój handel z Niemcami.

Rzeczowniki policzalne i niepoliczalne

thumb|Desygnat rzeczownika policzalnego thumb|Desygnat rzeczownika niepoliczalnego W języku angielskim rzeczowniki dzieli się na dwie grupy: policzalne (countable) i niepoliczalne (uncountable). Rzeczowniki z grupy policzalnych zasadniczo opisują desygnaty, które dadzą się policzyć. Przyjmują zarówno przedimek nieokreślony a/an, jak i liczebniki: a cat, three pigs. Rzeczowniki policzalne mają formę zarówno liczby pojedynczej, jak i mnogiej: a hand – hands → ręka – ręce, a baby – babies → niemowlę – niemowlęta. Podział rzeczowników w języku angielskim pod względem policzalności wygląda następująco: thumb|center

Rzeczowniki niepoliczalne (uncountable, mass nouns) opisują desygnaty będące nazwami materiałów, cieczy, pojęć abstrakcyjnych, zbiorów i innych rzeczy postrzeganych jako masy bez konkretnych granic, a nie jako oddzielne obiekty. Z tymi rzeczownikami nie używa się liczby mnogiej ani liczebników (od tej zasady istnieje kilka wyjątków): water → woda, weather → pogoda, wool → wełna, money → pieniądze.

Dopełniacz saksoński

W języku angielskim nie istnieje rozbudowany system przypadków, do dzisiaj zachował się jedynie dopełniacz. Dopełniacz saksoński zapisuje się następująco liczba pojedyncza rzeczownik + 's my father's car liczba mnoga rzeczownik + ' my parents' house nieregularna liczba mnogarzeczownik + 's the children's room Jeśli wyraz kończy się na spółgłoskę -s, możliwe są następujące warianty: dorzucenie 's na końcu wyrazu, spotykane głównie w nazwiskach literatów, postaci ze świata antycznego itp.: Socrates' ideas, Dickens' novels. dodanie 's, co jest o wiele częstsze: Mr Lewis's dog.

Użycie: Dopełniacz saksoński używany jest najczęściej do mówienia o relacji własności i charakterystyce fizycznej, w szczególności, jeśli pierwszy wyraz oznacza osobę, zwierzę, firmę, kraj lub grupę osób: That's my father's house → To dom mojego ojca. Mary's brother is a lawyer → Brat Mary jest adwokatem. Poland's climate is getting warmer → Klimat Polski się ociepla. Struktura informuje również o produktach, wynikach działań desygnatu będącego podmiotem: What are Sweden's main exports? → Co jest głównym produktem eksportowym Szwecji? The government's decision was unwise. → Decyzja rządu była niemądra. The boy's story resembled his own. → Historia chłopca przypominała jego własną.

Liczba mnoga

Liczbę mnogą w języku angielskim tworzy się w większości przypadków przez dodanie -s do podstawowej formy: car → cars taxi → taxis week → weeks.

Rzeczowniki kończące się na -z w liczbie mnogiej podwajają z: quiz → → quizzes.