Niszczyciele typu Navigatori – seria 12 włoskich okrętów klasy niszczyciel okresu międzywojennego i II wojny światowej. Należały do podklasy wielkich niszczycieli (liderów) i początkowo klasyfikowane były jako „zwiadowcy” (wł. esploratori). Nosiły imiona włoskich historycznych żeglarzy, stąd typ otrzymał nazwę Navigatori (pol. żeglarze). Budowane we włoskich stoczniach, były wodowane w latach 1928–1930, a wchodziły do służby w marynarce włoskiej Regia Marina w latach 1929–1931. Wszystkie służyły aktywnie podczas II wojny światowej na Morzu Śródziemnym, w trakcie której utracono między 1941 a 1943 rokiem 10 okrętów, a w 1945 roku jedenasty, przejęty przez marynarkę niemiecką Kriegsmarine. Tylko jeden niszczyciel tego typu przetrwał wojnę, po czym służył w powojennej marynarce Włoch do 1954 roku.
Wyporność standardowa okrętów wynosiła początkowo 1900 ton, a długość ok. 107 m, a po przebudowach odpowiednio 2125 ton i 109 m. Wyporność pełna maksymalnie sięgała prawie 2900 ton. Uzbrojenie główne stanowiło 6 armat kalibru 120 mm w podwójnych stanowiskach i 3–6 wyrzutni torped, uzupełniane przez małokalibrowe uzbrojenie przeciwlotnicze oraz przeciwpodwodne. Napędzały je turbiny parowe, prędkość wahała się od ponad 38 węzłów na początku służby do 28 węzłów po modernizacji. W toku służby były dwukrotnie modernizowane w celu poprawy własności morskich, przy czym druga modernizacja, której poddano 10 spośród 12 jednostek, powiększyła wymiary i wyporność okrętów.
Historia powstania Okręty typu Navigatori przedstawiały sobą podkategorię wielkich niszczycieli, które były w marynarce włoskiej ideowymi następcami szybkich lekkich krążowników zwiadowczych z I wojny światowej, określanych z angielskiego jako scouts, a po włosku esploratori (zwiadowcy). Były one nieco silniejsze od zwykłych niszczycieli, a słabsze od krążowników, i odpowiadały wyróżnianej przed II wojną światową klasie liderów, jednakże w odróżnieniu od nich nie miały co do zasady służyć do przewodzenia flotyllom mniejszych okrętów. Po I wojnie światowej najbardziej prawdopodobnym potencjalnym przeciwnikiem Włoch na morzu stała się francuska marynarka Marine nationale. Dlatego też powstanie okrętów typu Navigatori było bezpośrednią odpowiedzią Włochów na pierwsze francuskie wielkie niszczyciele typu , przeznaczone do służby na Morzu Śródziemnym. Wymagania na nowe niszczyciele sformułował w 1925 roku minister marynarki . Zdecydowano się na uzbrojenie ich w sześć armat kalibru 120 mm – większa o jedno liczba dział i wyższa szybkostrzelność miały skompensować większy kaliber armat francuskich okrętów (130 mm). Jednocześnie wymagano osiągania wyższej od nich prędkości 38 węzłów, mimo mniejszej wielkości (zakładano wyporność ok. 1500 ton), a także możliwie niskiej sylwetki, stanowiącej niewielki cel.
Za projekt odpowiadał generał korpusu inżynierów okrętowych Giuseppe Rota, zaś szczegółowe prace projektowe prowadziło biuro stoczni . Punktem wyjścia były poprzednie włoskie wielkie niszczyciele typu Leone, lecz w celu zwiększenia prędkości przeprojektowano kadłub i zastosowano aż o 30% mocniejszą siłownię, w naprzemiennym układzie konstrukcyjnym. Zgodnie z wymaganiami nowe okręty miały jednak mniejszą od nich liczbę dział, co również wpływało na zaoszczędzenie masy. Pierwotnie zamierzano wyposażyć je także w zwiadowczy wodnosamolot (łódź latającą) , hangarowany w dużej nadbudówce dziobowej i wystrzeliwany ze stałej katapulty na dziobie, ale zrezygnowano z tego. W toku prac projektowych zastosowano nowe działa kalibru 120 mm o dłuższej lufie L/50 (50 kalibrów) zamiast dotychczasowych o długości L/45. thumb|„Antoniotto Usodimare” podczas prób morskich, bez uzbrojenia – widoczny pierwotny wygląd wysokiej nadbudówki
Decyzja o budowie serii 12 niszczycieli zapadła w 1926 roku. Zamówienie rozdzielono między pięć stoczni włoskich (po dwa okręty, a jedynie w Cantieri Navali del Quarnaro we Fiume cztery). Kontrakty podpisano w sierpniu, wrześniu i październiku 1926 roku. Okręty zostały wciągnięte na listę floty dekretem królewskim z 23 czerwca 1927 roku, klasyfikowane wówczas jako niszczyciele (wł. cacciatorpedinieri). Otrzymały nazwy na cześć żeglarzy włoskich, stąd typ ten określany był jako Navigatori (wł. żeglarze). Żeby zaznaczyć ich większą siłę bojową i odmienność zadań od zwykłych niszczycieli, 19 lipca 1929 roku przeklasyfikowano je na „zwiadowców” (wł. esploratori), nawiązując do krążowników zwiadowczych z I wojny światowej. 5 września 1938 roku przeklasyfikowano je z powrotem ostatecznie na niszczyciele. Koszt budowy, nie licząc uzbrojenia, radiostacji i innych elementów wyposażenia dostarczanych przez marynarkę, wynosił po 20,65 mln lirów lub 21,15 mln w przypadku stoczni Odero, która opracowała projekt.
Jako pierwszą położono stępkę pod budowę „Lanzerotto Malocello” 5 października 1926 roku w stoczni AnsaldoData położenia stępki: 5 października 1926 roku według i , natomiast starsze źródła podają 30 sierpnia 1927 roku (taką samą datę dla „Luca Tarigo”) (, , ).. Kolejne dziewięć okrętów rozpoczęto dopiero w drugiej połowie 1927 roku, po czym jeszcze dwa w 1928 roku – co było związane z zajęciem stoczni przez wcześniej budowane niszczyciele typów Sauro i Turbine. Budowa trwała od 27 do 37 miesięcy. Pierwsze cztery okręty weszły do służby pod koniec 1929 roku, sześć w 1930 roku, a dwa w 1931 roku. Pierwszy ukończony był „Antoniotto Usodimare”, a ostatni „Antonio Pigafetta” 1 maja 1931 roku. „Nicoloso da Recco” był przewidziany na okręt flagowy flotylli i w tym celu posiadał powiększone pomieszczenia w nadbudówce na rufie. thumb|„Antoniotto Usodimare” w Tarencie w latach 30. po I modernizacji
Cechą konstrukcyjną tych okrętów, mającą na celu zwiększenie ich przeżywalności na polu walki, było naprzemienne umieszczenie dwóch grup kotłowni i dwóch maszynowni, co zmniejszało szanse wyeliminowania obu zespołów napędowych przez jedno trafienie. Zostało to zastosowane po raz pierwszy w światowej praktyce na niszczycielach. Konsekwencją tego układu była charakterystyczna sylwetka okrętów, z dwoma szeroko rozstawionymi kominami, nietypowa dla innych włoskich niszczycieli. Okręty charakteryzowały się początkowo wysoką prędkością, rzędu 38 węzłów. Na próbach, prowadzonych jednakże w stanie lekkim, rozwijały na ogół prędkość średnią powyżej 39 węzłów, a „Antonio Pigafetta” aż 41,57 węzła. Okręty typu Navigatori miały najsilniejsze uzbrojenie artyleryjskie spośród włoskich niszczycieli II wojny światowej (poza trzema niszczycielami starszego typu Leone). Stanowiły one także najliczniejszy jednolity typ włoskich niszczycieli z okresu międzywojennego.
Już w 1930 roku, zaraz po wejściu do służby, na podstawie doświadczeń z prób pierwszych okrętów, niszczyciele te poddano pierwszej modernizacji w celu poprawienia ich stateczności, przez zredukowanie wysoko położonych mas. Obejmowała ona przede wszystkim obniżenie i zmianę formy nadbudówki dziobowej oraz zmniejszenie pojemności zbiorników paliwa, a także ulepszenie przyrządów kierowania ogniem. Modernizacja zarazem poprawiła estetykę okrętów. Jedynie „Giovanni da Verrazzano” został zmodernizowany w 1931 roku, a dwa ostatnie okręty jeszcze przed wejściem do służby.
W latach 1938–1940 dziesięć okrętów poddano drugiej modernizacji, polegającej na poszerzeniu kadłuba o 1 metr i zamianie prostej dziobnicy przez silnie wcięty i podniesiony dziób kliprowy, co zwiększyło wyporność i polepszyło stateczność oraz własności morskie. Konsekwencją był jednak spadek prędkości maksymalnej okrętów, z około 38 do 28 węzłów. Jedynie „Antoniotto Usodimare” i „Nicoloso da Recco” nie zdążyły przejść modernizacji przed rozpoczęciem działań wojennych i pozostały do końca niezmodernizowane.
Okręty + Niszczyciele typu Navigatorinazwaznak burtowydata położenia stępki,stoczniawodowaniewejście do służbyAlvise da MostoDM 22. 8. 1928, CNQ (Fiume) 1. 7. 1929 15. 3. 1931Antonio da NoliDN 25. 7. 1927, CNT (Riva Trigoso) 21. 5. 1929 29. 12. 1929Nicoloso da ReccoDR 14. 12. 1927, CNR (Ankona) 5. 1. 1930 20. 5. 1930Giovanni da VerrazzanoDV 17. 8. 1927, CNQ (Fiume) 15. 12. 1928 25. 9. 1930Lanzerotto MalocelloMC, MO 30. 8. 1927, Ansaldo (Genua) 14. 3. 1929 18. 1. 1930Leone PancaldoPN 7. 7. 1927, CNT (Riva Trigoso) 5. 2. 1929 30. 11. 1929Emanuele PessagnoPS 9. 10. 1927, CNR (Ankona) 12. 8. 1929 10. 3. 1930Antonio PigafettaPI 29. 12. 1928, CNQ (Fiume) 10. 11. 1929 1. 5. 1931Luca TarigoTA 30. 8. 1927, Ansaldo (Genua) 9. 12. 1928 16. 11. 1929Antoniotto UsodimareUS 1. 6. 1927, Odero (Genua) 12. 5. 1929 21. 11. 1929Ugolino VivaldiVI 16. 5. 1927, Odero (Genua) 9. 1. 1929 6. 3. 1930Nicolò ZenoZE 5. 6. 1927, CNQ (Fiume) 12. 8. 1928 27. 5. 1930
Uwaga: niektóre daty są podawane rozbieżnie w publikacjach, szczegółowo opisane w poszczególnych artykułach.
Stocznie: w Sestri Ponente (część Genui) w Sestri Ponente (część Genui) CNQ – we Fiume CNT – w Riva Trigoso (część Sestri Levante) CNR – w Ankonie
Opis Opis ogólny i kadłub thumb|„Leone Pancaldo” po I modernizacji, w latach 30. thumb|„Antonio da Noli” po II modernizacji thumb|Sylwetka „Emanuele Pessagno” po II modernizacji thumb|Sylwetka „Nicolò Zeno” w kamuflażu Claudus, 1941/1942 Okręty typu Navigatori miały typowy dla niszczycieli kadłub z podwyższonym pokładem dziobowym na długości 42,6 m, co stanowiło ok. 40% długości kadłuba. Dla osiągania wysokich prędkości kadłub miał ostre linie – był długi i wąski. Oryginalnie okręty miały proste, mało wychylone do przodu dziobnice. Burty były dość niskie – górny pokład na śródokręciu był na wysokości 3,5 m, a pokład dziobowy 6,2 m nad linią wodną. Trzy podwójne stanowiska dział artylerii głównej umieszczone były na tej samej wysokości: na pokładzie dziobowym i na niskich pokładówkach przed drugim kominem i na rufie. Sylwetka okrętów wyróżniała się dwoma szeroko rozstawionymi pochylonymi kominami, z których pierwszy znajdował się tuż za nadbudówką dziobową.
Początkowo okręty zostały zbudowane z masywną trzypiętrową nadbudówką dziobową, z kabinami podoficerów w dolnej kondygnacji, centralą artyleryjską, radiostacją i marszową kabiną dowódcy w środkowej, pomostem bojowym oraz kabiną nawigacyjną w górnej, a nadto odkrytym mostkiem na dachu. Według pierwotnych planów zamierzano w bryle nadbudówki po lewej stronie umieścić hangar dla wodnosamolotu, transportowanego po szynach po lewej stronie dział do katapulty na dziobie, ale zrezygnowano z tego, pozostawiając mimo to początkowo dużą nadbudówkę. Już w latach 1930–1931 jednak w celu polepszenia stateczności obniżono na wszystkich okrętach nadbudówkę dziobową o 2,5 m do dwóch kondygnacji, zmieniając zarazem jej formę. Zamieniono również wówczas znajdujący się za nadbudówką maszt trójnożny na lżejszy palowy, dodając zarazem przed masztem na dachu nadbudówki masywną podwyższoną platformę dla starszego oficera artyleryjskiego. Na śródokręciu okręty miały wąską pokładówkę wokół przewodów dymowych drugiego komina (4,1 m szerokości), służącą jako podstawa dla dział w przedniej części i rufowego stanowiska kierowania ogniem w tylnej części. Również na rufie znajdowała się niewielka niska nadbudówka (pokładówka) z podstawą dział, mieszcząca kancelarię. W 1932 roku na pierwszych kominach ustawiono kołpaki dla zmniejszenia zadymiania. W połowie lat 30. na większości okrętów dodano mostki komunikacyjne między pokładami nadbudówek śródokręcia i rufy, nad wyrzutniami torpedowymi.