Ukraińscy oficerowie kontraktowi – oficerowie narodowości ukraińskiej, nie posiadający obywatelstwa polskiego, służący w Wojsku Polskim w latach 1928–1939, jako oficerowie kontraktowi. Ich liczba nie przekraczała 40 osób.
Historia II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowościowym, w którym Ukraińcy stanowili najliczniejszą mniejszość narodową – ok. 15% ludności. Zamieszkiwali głównie w czterech województwach: lwowskim, tarnopolskim, stanisławowskim i wołyńskim. Tak jak wszyscy polscy obywatele, podlegali oni powszechnemu obowiązkowi odbycia służby wojskowej. Minister spraw wojskowych regularnie ustalał maksymalny procent żołnierzy z mniejszości narodowych mogących służyć w poszczególnych rodzajach wojsk, a nawet w niektórych jednostkach. Co roku do Wojska Polskiego trafiało około 24 tys. poborowych Ukraińców. W oficjalnych dokumentach nazywani byli anachronicznym określeniem „Rusini”. Większość z nich pełniła służbę w jednostkach zlokalizowanych w centralnej i zachodniej części kraju. Polskie dowództwo ściśle przestrzegało przy tym zasady, że żołnierze z Wołynia i Galicji Wschodniej nie mogą służyć razem w jednym oddziale. Jak stwierdzał jeden z komunikatów Sztabu Głównego: „Ukraiński rekrut, który jest wysyłany do oddziałów w zachodnich okręgach korpusu i nie spotyka tam innych Rusinów, jest materiałem pozytywnym. Jednocześnie jest odwrotnie, gdy ten sam rekrut służy z innymi Rusinami”. W II Rzeczypospolitej nie istniały żadne akty prawne dyskryminujące żołnierzy ze względu na pochodzenie etniczne czy wyznawaną religię. Ale nie znaczy to wcale, że Ukraińcy służący w Wojsku Polskim posiadali również w praktyce takie same prawa jak Polacy. Nie mogli liczyć na możliwość zostania choćby podoficerami (mogli więc być tylko zwykłymi szeregowcami), a niektóre rodzaje wojsk i specjalności były dla nich niedostępne. Ukraińcy z cenzusem przenoszeni byli do nadkontyngentu, a czasami nawet do rezerwy bez odbycia służby. W latach 1921–1938 w polskiej armii służyło w sumie ok. 420 tys. poborowych narodowości ukraińskiej. Największy ich odsetek trafiał do kawalerii, artylerii i taborów, a najmniejszy – do żandarmerii i jednostek gospodarczych.
Osobną kategorię stanowili tzw. oficerowie i podoficerowie kontraktowi. Byli to oficerowie i podoficerowie armii walczących w 1920 r. po stronie polskiej z bolszewikami (również armii byłej Ukraińskej Republiki Ludowej), którzy mogli okazać się przydatni na wypadek wojny z ZSRR. Ponieważ nie posiadali oni obywatelstwa polskiego, Ministerstwo Spraw Wojskowych zawierało z nimi indywidualne kontrakty. Pierwsze próby zakontraktowania oficerów ukraińskich podjęto w 1921, kiedy to planowano utworzenie z formacji sojuszniczych (dotyczyło to głównie Ukraińców) dwóch pułków i wcielenie ich do formacji ochrony granic. Projekt nie wszedł w życie z uwagi na podpisanie 7 października 1921 protokołu Dąbski-Karachan.
Kolejna próba została podjęta w 1923, w związku z pogłoskami o wybuchu nowej wojny polsko-sowieckiej. Jednak w związku z odejściem z życia politycznego Józefa Piłsudskiego, wejściem do rządu przedstawicieli Narodowej Demokracji oraz nieprzychylnym stanowiskiem szefów Sztabu Generalnego – Stanisława Szeptyckiego i Stanisława Hallera – starania te zakończyły się niepowodzeniem.
Jednak wskutek zawarcia sojuszu niemiecko-sowieckiego oraz powrotu Józefa Piłsudskiego do polityki, jesienią 1926 powrócono do negocjacji polsko-ukraińskich i ustalono ponowne powołanie do służby czynnej w Armii URL pierwszych 34 oficerów. Dziewięciu z nich skierowano od razu do sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych Ukraińskiej Republiki Ludowej, z zadaniem przygotowania i koordynowania planów powstańczych przeciw Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Kolejnych dwudziestu pięciu oficerów skierowano do służby liniowej na podstawie indywidualnych kontraktów, w celu przeszkolenia, uzupełnienia wykształcenia wojskowego lub zdobycia doświadczenia w dowodzeniu na wyższym szczeblu.
Służba Kandydatury oficerów nominowanych do służby kontraktowej w Wojsku Polskim były rozpatrywane przez Ukraińską Komendę Naczelną, kierowaną z reguły przez ministra spraw wojskowych URL, a mającą siedzibę w Warszawie przy ulicy Podwale 16/15. Rozpatrywaniem kandydatur zajmowała się komisja rekrutacyjna Komendy, w składzie: Andrij Liwicki, Wołodymyr Salski, Pawło Szandruk, Wiktor Kuszcz, Marko Bezruczko, Wsewołod Zmijenko.
Zasady służby oficerów kontraktowych określał Rozkaz nr 1 i 2 do Wojska i Floty UNR prezydenta URL z 1 sierpnia 1928 oraz rozkaz ministra obrony Wołodymyra Salśkiego z 23 marca 1927, oraz tajny polski rozkaz nr 5 141/II Inf. TO. Strona ukraińska wymagała od oficerów kontraktowych: potwierdzenia ostatniego przydziału i stopnia wojskowego w Armii URL stażu oficerskiego w armii rosyjskiej od 1914 lub 1915 wyznania prawosławnego biegłej znajomości w mowie i piśmie języków polskiego, rosyjskiego i ukraińskiego pozytywnej opinii Oddziału II Sztabu Generalnego WP
Oficerowie młodsi zawierali kontrakty roczne, specjaliści kilkuletnie, wszystkie z możliwością przedłużenia. Ogółem przez Wojsko Polskie przewinęło się 49 oficerów (w tym 8 dyplomowanych), 6 podchorążych i 2 kadetów.
Oprócz Wojska Polskiego, ukraińscy oficerowie kontraktowi służyli, w dużo mniejszym zakresie, w armii francuskiej, rumuńskiej, fińskiej i tureckiej.
Lista ukraińskich oficerów kontraktowych w Wojsku Polskim Marko Bezruczko Petro Diaczenko O. Docenko J. Fartusznyj W. Horka (usunięty z powodów zdrowotnych) Awtonom Jarmak Archip Kmeta Wiktor Kuszcz I. Łytwynenko W. Małeć M. Oparenko (usunięty z powodów dyscyplinarnych – antypolska agitacja) Mykoła Palijenko Jewhen Pobihuszczyj Petro Samutin Pawło Szandruk Wasyl Tatarski Arkadij Walijski Jakub Wojnarowski O. Wychowski I. Zwaryczuk Wsewołod Zmijenko
Przypisy
Bibliografia Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003,
!