thumb|Katedra w Mińsku Łacińska diecezja mińska – jednostka terytorialna Kościoła rzymskokatolickiego, której stolicą było miasto Mińsk. Została powołana ukazem carskim 28 kwietnia (11 majaDaty w nawiasach zostały przeliczone na nowy styl.) 1798 roku i zatwierdzona przez Stolicę Apostolską dekretem z 29 lipca (11 sierpnia) 1798 roku. Zniesiona ukazem carskim w 1869 roku.

Diecezja mińska została utworzona na terenach dzisiejszej Białorusi, podległych w XIX wieku Cesarstwu Rosyjskiemu jako ziemie zaboru rosyjskiego. Granice jej zakreślały trójkąt, którego północnym (górnym) wierzchołkiem było ujście Drysy do Dźwiny, a podstawą – linia na południe od Prypeci. Obejmowała obszar guberni mińskiej, graniczyła z diecezją wileńską, łucką, żytomierską i mohylewską. W ramach administracji kościelnej diecezja mińska wchodziła w skład metropolii mohylewskiej. Jej obszar w początkowym okresie istnienia wynosił ponad 90 tys. km².

Diecezja mińska została utworzona w oparciu o sieć parafii uformowaną w wiekach XIV–XVIII. Najsilniejszy jej rozwój przypadł na XVII stulecie, tak że wspólnota katolicka w guberni mińskiej w chwili powstania diecezji była już grupą głęboko zakorzenioną w lokalnej społeczności. Katolicy żyli tu wśród licznej grupy wiernych innych wyznań i religii. Dominowali unici, których liczba przekraczała 500 tysięcy, katolików rzymskich było dwa razy mniej. Grupa wiernych prawosławnych, którzy z czasem mieli rosnąć w siłę, początkowo była stosunkowo słaba, liczyli oni poniżej 100 tysięcy osób. Rozmieszczenie parafii katolickich w diecezji nie było równomierne. Najwięcej było w północno-zachodniej jej części, najgęściej zaludnionej przez katolików obrządku rzymskiego. Części wschodnia i południowa charakteryzowały się nieproporcjonalnie mniejszym ich udziałem.

Po 1772 roku w Rosji pojawił się problem uporządkowania spraw religijnych. Przyczyną były rozbiory Rzeczypospolitej w latach 1772, 1793, 1795, w następstwie których w skład cesarstwa weszły polskie kościelne struktury administracyjne. W Cesarstwie Rosyjskim sieci administracji państwowej i kościelnej pokrywały się, dlatego w roku 1798 w granicach guberni mińskiej uformowano nową diecezję na ziemiach administrowanych dotąd przez katedrę wileńską (wraz z niewielkimi obszarami wyjętymi spod zarządu diecezji łuckiej i kijowskiej). Struktury diecezji mińskiej tworzyło w 1798 roku 10 dekanatów, 95 parafii, 61 filii, 120 kaplic, 36 klasztorów męskich i 5 żeńskich. Wraz z diecezją zostało także utworzone seminarium i kapituła. Pierwszym biskupem został Jakub Ignacy Dederko. Na katedrę przeznaczono kościół pojezuicki, który został odnowiony dzięki staraniom pierwszego biskupa.

Proces rozwoju diecezji trwał do roku 1832, gdy po raz pierwszy spadły na nią carskie represje. Po stłumieniu powstania listopadowego w 1832 roku władze carskie pozbawiły zakonników administrowania większości parafii, dokonały kasaty licznych klasztorów i zakonów w diecezji. W roku 1839 wprowadzono ograniczenia w budowaniu nowych świątyń. Rok 1842 przyniósł ukaz o kasacie majątków kościelnych, skazując kler na urzędnicze pensje, wypłacane przez władzę cywilną, co tym silniej uzależniło księży i zakonników od państwa. W tymże 1842 roku, wraz z reformą administracyjną w Cesarstwie Rosyjskim, zmianie uległy granice diecezji. Dwa dekanaty, administrowane dotąd przez Mińsk, oddano pod kuratelę wileńską, w zamian otrzymano również dwa dekanaty, które zajmowały jednak mniejszy obszar. Nowe granice diecezji zatwierdził konkordat z roku 1847. Ostateczne sporządzenie wykazu parafii po reformie administracyjnej odwlekło się aż do roku 1855. Zmiany granic diecezji w 1842 roku powodowały zmniejszenie się administracji diecezjalnej, która od tej pory systematycznie kurczyła się, aż do ostatecznej likwidacji diecezji w roku 1869. Na skutek represji po powstaniu styczniowym zamknięto wiele kościołów, inne zamieniono na cerkwie. Znacznie spadła liczba parafii, a ich przeciętny obszar w końcowym okresie istnienia diecezji zwiększył się o ponad połowę w porównaniu do roku 1798. Okres po powstaniu styczniowym był schyłkowym dla diecezji. Została skasowana w roku 1869. Tereny, nad którymi sprawowała opiekę, włączono z powrotem do diecezji wileńskiej.

Katolicy w Cesarstwie Rosyjskim w drugiej połowie XVIII wieku thumb|Katarzyna II

Katolicy w Rosji przed I rozbiorem Rzeczypospolitej thumb|Części diecezji wileńskiej i inflanckiej, włączone do Rosji w 1772 rokuPor.: Mapa nr 3. Metropolie i diecezje Kościoła łacińskiego na ziemiach Rzeczypospolitej w 1772 roku podzielone przez rozbiory, w: Historia Kościoła, T. 4, red. L.J. Rogier, G. de Bertier de Sauvigny, J. Hajjar, Warszawa 1987, s. 462. W połowie XVIII wieku w prawosławnym Cesarstwie Rosyjskim mieszkało około 10 tys. katolików łacińskich. Byli to wyłącznie cudzoziemcy – Niemcy, Francuzi, Włosi i Polacy. Skupiali się wokół kościołów w Moskwie i Petersburgu, a także w koloniach poselstw zagranicznych, robotniczych, fabrycznych i kupieckichM. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II. 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910, s. 4..

Katolickie placówki misyjne działające w różnych częściach Cesarstwa Rosyjskiego podlegały Kongregacji Rozkrzewiania WiaryJ. Skarbek, Wstęp, w: Źródła do dziejów rozgraniczenia diecezji łacińskich w Cesarstwie Rosyjskim w połowie XIX wieku, T. 1, Cz. 1, Diecezja kamieniecka. Diecezja łucko-żytomierska, oprac. J. Skarbek, Lublin 2000, s. 5.. Ukazem Katarzyny II z 6 (19) listopada 1766 roku misje i gminy katolickie zostały podporządkowane Justic-Kolegium inflancko-estońsko-finlandzkiemuH. Mościcki, Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, T. 1, 1772-1800, Wilno , s. 1.. 12 (25) lutego 1769 roku cesarzowa podpisała Reglament, Dannyj Sanktpetersburgsoj Rimsko-Katoličeskoj Cerkvi, określający warunki działalności gmin katolickich w Rosji.

W następstwie I rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 roku Rosja powiększyła swoje terytorium o około 92 tys. km², na których mieszkało około 1,3 mln ludności, w tym około 100 tys. katolików rzymskich i około 800 tys. katolików obrządku greckiegoM. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II. 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910, s. 1-2.. Pod względem struktur administracyjnych Kościoła rzymskokatolickiego Rosji przypadła diecezja smoleńska oraz części wileńskiej i inflanckiej, należące do prowincji kościelnej gnieźnieńskiejH. Mościcki, Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, T. 1, 1772-1800, Wilno , s. 4-5..

Polityka Katarzyny II wobec katolików. Biskupstwo białoruskie Wraz z przyłączeniem do Rosji zdominowanych przez ludność katolicką wschodnich terytoriów Rzeczypospolitej na skutek I rozbioru powstał problem organizacji Kościoła katolickiego. Przewidując żądania Kurii Rzymskiej oraz mając negatywny stosunek do papiestwa, Katarzyna II zdecydowała się na samodzielne rozwiązanie tej kwestii. Nie uznając zwierzchnictwa papieża nad Kościołem katolickim w Cesarstwie Rosyjskim oraz pragnąc wyeliminować wszelkie wpływy zewnętrzne nad nim w Rosji, Katarzyna II ukazem z 22 listopada (5 grudnia) 1773 roku powołała na ziemiach zabranych biskupstwo białoruskie ze stolicą w Mohylewie nad Dnieprem1773 g. Noâbrâ 22. Imennyj, dannyj Belorusskomu General-Gubernatoru Grafu Černyševu. Ob učreždenii Belorusskoj Katoličeskoj Eparhii; o bytii Episkopu Malskomu Stanislavu Sestrenceviču Episkopom Katoličeskim v Rossii cerkvej; o imenii emu prebyvania v gorode Mogilove, i o summe, naznačaemoj na soderžanie ego samago i Konsistorii ežegodno po 10000 rublej, w: Akty i dokumenty otnosâŝiesâ k ustrojstvu i upravleniû rimsko-katoličeskoj cerkvi v Rossii, T. 1, (1762–1825), Petrograd 1915, s. 19.. Na biskupa wyznaczyła oddanego sobie Stanisława Bohusza Siestrzeńcewicza, biskupa sufragana wileńskiego, który miał realizować wytyczne jej polityki wobec Kościoła katolickiego i jego wyznawców. Biskup na rozkaz carycy m.in. nie ogłosił breve Klemensa XIV o kasacie zakonu jezuitów, bowiem Katarzyna II uważała, że zakon pozytywnie wpłynie na rozwój oświaty w Rosji. Mając władzę nad zakonami w Rosji, Siestrzeńcewicz otworzył w Połocku nowicjat dla jezuitówA. Boudou, Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu, T. 1, 1814-1847, Kraków 1928, s. 22-25.. Biskupstwo białoruskie nie otrzymało sankcji kanonicznych od Stolicy Apostolskiej, ponieważ zostało utworzone niezgodnie z zasadami prawa kanonicznegoB. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej (1772-1918), Kraków 1980, s. 192..

W latach siedemdziesiątych XVIII wieku Katarzyna II wprowadziła ograniczenia w kontaktach duchowieństwa katolickiego w Rosji ze Stolicą Apostolską1782 g. Genvarâ 17. Imennyj, dannyj Senatu. Ob učreždenii v gorode Mogilove Arhiepiskopstva Rimsko-Katoličeskago ispoviedaniâ i o raznyh rasporaženiâh otnositelno ustrojstva Rimskoj cerkwi v Rossii, w: Akty i dokumenty otnosâŝiesâ k ustrojstvu i upravleniû rimsko-katoličeskoj cerkvi v Rossii, T. 1, (1762–1825), Petrograd 1915, s. 29., poddała duchowieństwo zakonne biskupowi białoruskiemu1782 g. Genvarâ 17. Imennyj, dannyj Senatu. Ob učreždenii v gorode Mogilove Arhiepiskopstva Rimsko-Katoličeskago ispoviedaniâ i o raznyh rasporaženiâh otnositelno ustrojstva Rimskoj cerkwi v Rossii, w: Akty i dokumenty otnosâŝiesâ k ustrojstvu i upravleniû rimsko-katoličeskoj cerkvi v Rossii, T. 1, (1762–1825), Petrograd 1915, s. 24-25. oraz zakazała metropolicie Kościoła greckokatolickiego, który pozostał w Rzeczypospolitej, objęcia jurysdykcją katedry unickiej w Połocku. Zaistniało realne zagrożenie dla wyznawców obrządku greckokatolickiego, bowiem w Petersburgu zastanawiano się, czy nie obsadzić na biskupstwie unickim biskupa prawosławnego. Ukaz z 13 (26) lipca 1780 roku określił politykę Katarzyny II wobec Kościoła greckokatolickiego w Rosji, skazując go na stopniowe wchłanianie przez Kościół prawosławnyM. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II. 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910, s. 163-164.. Wskutek takiej działalności cesarzowej papież, obawiając się skasowania unii i utraty około 1,2 mln wiernychM. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II. 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910, s. 168., był zmuszony do szukania dróg porozumienia z Katarzyną II. Stosunki dyplomatyczne między Rosją a Stolicą Apostolską zostały nawiązane po tym, jak 17 (30) stycznia 1782 roku cesarzowa utworzyła samowładnie arcybiskupstwo mohylewskie na czele z Siestrzeńcewiczem. Archidiecezja mohylewska obejmowała swymi granicami całą Rosję, nie posiadała sufraganii. Kwestia ta miała być w przyszłości rozwiązana. Uposażenie metropolity stanowiła pensja rządowa w wysokości 10 tys. rubli srebrnych1782 g. Genvarâ 17. Imennyj, dannyj Senatu. Ob učreždenii v gorode Mogilove Arhiepiskopstva Rimsko-Katoličeskago ispoviedaniâ i o raznyh rasporaženiâh otnositelno ustrojstva Rimskoj cerkwi v Rossii, w: Akty i dokumenty otnosâŝiesâ k ustrojstvu i upravleniû rimsko-katoličeskoj cerkvi v Rossii, T. 1, (1762–1825), Petrograd 1915, s. 27-29.. Żeby położyć kres niepewnej sytuacji w stosunkach Rosji ze Stolicą Apostolską, cesarzowa zażądała od papieża zatwierdzenia nowego arcybiskupstwaM. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II. 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910, s. 171.. Po trwających ponad rok rokowaniach papież ostatecznie uprawomocnił arcybiskupstwo mohylewskie bullą Onerosa pastoralis officii datowaną dniem 15 kwietnia 1783 rokuM. Loret, Kościół katolicki a Katarzyna II. 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910, s. 195..

II i III rozbiór Rzeczypospolitej i ich konsekwencje. Biskupstwa pińskie i latyczowskie thumb|Części diecezji wileńskiej, żmudzkiej, kamienieckiej, łuckiej oraz całe diecezje inflancka i kijowska włączone do Rosji w latach 1793 i 1795