Zamek Królewski w Warszawie – barokowo-klasycystyczny zamek królewski znajdujący się w Warszawie przy placu Zamkowym 4. Pełni funkcje muzealne i reprezentacyjne.
Pierwotnie rezydencja książąt mazowieckich, którzy w miejscu wcześniejszego grodu zbudowali w XIV wieku murowany zamek, a od XVI wieku siedziba władz I Rzeczypospolitej: króla i Sejmu (Izby Poselskiej i Senatu).
W swojej długiej historii Zamek Królewski był wielokrotnie grabiony i dewastowany przez wojska szwedzkie, brandenburskie, niemieckie i rosyjskie. W XIX wieku, po upadku powstania listopadowego, został przeznaczony na potrzeby administracji rosyjskiej. W okresie I wojny światowej rezydencja niemieckiego generalnego gubernatora. W latach 1920–1922 siedziba Naczelnika Państwa, w latach 1926–1939 rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Spalony i ograbiony przez Niemców w 1939, doszczętnie zniszczony w 1944.
W 1965 ocalałe fragmenty zamku oraz budynek Biblioteki Królewskiej, pałac Pod Blachą i Arkady Kubickiego wpisano do rejestru zabytków. Rekonstrukcją zamku przeprowadzoną w latach 1971–1984 kierował Obywatelski Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. W 1979 w zamku utworzono muzeum, powołując państwową instytucję kultury Zamek Królewski w Warszawie – Pomnik Historii i Kultury NarodowejUchwała nr 169 Rady Ministrów z dnia 5 listopada 1979 r. w sprawie Zamku Królewskiego w Warszawie ()., od 2014 działającej pod nazwą Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum. Rezydencja Królów i RzeczypospolitejZarządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 1 kwietnia 2014 r. w sprawie zmiany nazwy Zamku Królewskiego w Warszawie – Pomnika Historii i Kultury Narodowej (Dz. Urz. MKiDN z 2014 r. Nr BRAK, poz. 21).. W 1980 Zamek Królewski wraz ze Starym Miastem został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, w 1994 wraz z historycznym zespołem miasta z Traktem Królewskim i Wilanowem Królewskim został uznany za pomnik historiiZarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii ()..
Historia Budowa Wzniesienie drewniano-ziemnego grodu na skarpie wiślanej u ujścia rzeczki Kamionki (obecnie linia trasy W-Z) związane było z założeniem (lokacją) miasta Warszawy. Obie inicjatywy przypisuje się księciu Bolesławowi II mazowieckiemu, panującemu w latach 1294–1313. Gród (jeden z kilku na linii środkowej Wisły) pełnił funkcje obronne wobec miasta i przewozu przez rzekę zwanego KamionA. Gieysztor, Początki miasta i grodu warszawskiego, w: Zamek Królewski w Warszawie. Architektura. Ludzie. Historia, tenże i inni, Warszawa 1973, s. 11–18; Garus, Gród i zamek książąt mazowieckich w Warszawie. Nowe źródła archeologiczne i nowe spojrzenie, „Kronika Zamkowa” nr 1-2/53-54/2007, s. 7–37..
XIV wiek W pierwszej połowie XIV wieku pierwotny gród-strażnica przekształcił się w ośrodek władzy książąt mazowieckich. Za panowania ks. Trojdena I (1314—1341) został siedzibą kasztelana warszawskiego i jedną z rezydencji władcy. Do rangi naczelnego grodu dzielnicy awansował za panowania księcia Kazimierza I (1349–1355). Stopniowo wprowadzano zabudowę ceglaną, przekształcając gród w zamek. W linii wałów wzniesiono: na południu – obronno-mieszkalną Wieżę Wielką (łac. Turris Magna), na północy wieżę bramną ze zwodzonym mostem zwaną Żuraw; powstał też pierwszy (południowo-wschodni) odcinek muru obwodowegoA. Gieysztor, Pod znakiem Smoka i Syreny, w: Zamek Królewski..., s. 18–25; tenże Zagadnienia Historyczne Zamku piastowskiego, w: Siedem wieków Zamku Królewskiego w Warszawie. Materiały z sesji Komisji Naukowej przy Obywatelskim Komitecie Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie, 16–17 lutego 1972, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, Warszawa 1972, s. 11–24. J. Lileyko, Wieża Grodzka Zamku królewskiego w Warszawie. Przekazy ikonograficzne a projekty odbudowy, „Biuletyn Historii Sztuki”, t. 33, 1971, nr 3, s. 263–270; tenże; Z badań nad średniowiecznym Zamkiem warszawskim, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. 15, 1970, z. 1, s. 3–25, J. Garus, dz. cyt..
Zapewne po osunięciu się skarpy wskutek powodzi, książę Janusz I Starszy (1374–1429) włączył w latach 80. pozostały obszar grodu w obręb wznoszonych murów miejskich i wybudował w pobliżu Bramy Dworzan (Bernardyńskiej, Krakowskiej – południowego wjazdu do miasta) pierwszą murowaną rezydencję tzw. Kamienicę (łac. Lapidea)A. Kąsinowski, Sprawozdanie z badań archeologicznych Zamku Królewskiego w Warszawie przeprowadzonych w okresie od czerwca do listopada 1971 r., w: Siedem wieków..., s. 33–40; M. Wrede, Domus – curia – domus dualis – curia murata – domus magna lapidea – lapidea regia – stary dom murowany – kamienica. Budynek południowy Zamku Królewskiego w Warszawie (XIV–XVII). Rekapitulacja, „Kronika Zamkowa”, nr 1-2/57-58/2009, s. 9–52..
XV wiek Po zabezpieczeniu tzw. Tamą skarpy zamkowej i wzniesieniu całego obwodu murów miejskich, ks. Janusz I Starszy przystąpił do rozbudowy swej warszawskiej siedziby. Najważniejszą inwestycją było wzniesienie około 1410 roku między wieżami Wielką (Grodzką) i Żurawiem nowej okazałej rezydencji tzw. Domu lub Dworu Wielkiego (łac. Domus Magna, Curia Maior); trzykondygnacyjnego gotyckiego budynku (47,5 × 14,5 m) ze zdobioną wnękami fasadą i szczytami. W przyziemiu mieścił reprezentacyjną salę sądów i zgromadzeń (łac. Palatium, Stuba Magna), a na piętrze mieszkanie książęce (łac. Habitaculum superior). Od strony miasta, po zasypaniu fosy grodowej, wybudowano niewielki murowany budynek sądu ziemskiego warszawskiego zwany SzopąJ. Widawski, Początek i rozwój murowanych obwarowań Warszawy przed epoką broni palnej, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. 15, 1970, z. 3, s. 239–252; R.M. Kunkiel, Architektura na Mazowszu, Warszawa 2006, s. 112–134; I. Galicka, Kuria książęca na Mazowszu, w: Podług nieba i zwyczaju polskiego. Studia z historii architektury, sztuki i kultury ofiarowane Adamowi Miłobędzkiemu, Warszawa 1988, s. 136–139; A. Gieysztor, Rozbudowa Zamku za Janusza I Starszego, w: Zamek Królewski..., s. 25–36; A. Świechowska, Sprawozdanie z badań archeologicznych w Zamku Królewskim w Warszawie w 1971, w: Siedem wieków..., s. 41–62..
W 1426 roku w warszawskiej rezydencji książęcej gościł po raz pierwszy król polski i najwyższy książę litewski – Władysław Jagiełło. Do końca XV wieku w północnej części obszaru dworskiego, koło Kanonii powstał zespół budynków mieszkalnych zwany Dworem Mniejszym lub Ogródkiem (łac. Curia Minor). Tradycyjnie zajmowały go matki, żony i siostry książąt mazowieckich, pełniące często funkcje regentek. Przez stojące przy murze wschodnim łaźnię i kuchnię książęcą łączył się on gankiem z Domem (Dworem) WielkimA. Gąsiorowski, Itinerarium króla Władysława Jagiełły 1386-1434, Warszawa 1972, s. 83; A. Gieysztor, Zmierzch książąt mazowieckich, w: Zamek Królewski..., s. 36–44; A. Kąsinowski, Prace budowlane na Zamku Królewskim w Warszawie w świetle rachunków z lat 1569–1672, „Studia Warszawskie”, t. 20, Warszawa 1974, s. 65–68; Źródła do dziejów Zamku warszawskiego, wydał A. Wolff; „Rocznik Warszawski”, t. 15, s. 7–83..
XVI wiek thumb|left|Piwnica Książęca z pocz. XVI wieku, największe autentyczne świeckie wnętrze gotyckie zachowane w Warszawie
W 1526 roku zmarł bezpotomnie ostatni lennik mazowiecki – książę Janusz III i dzielnica czersko-warszawska włączona została do Królestwa Polskiego. Przybyły po raz pierwszy do Warszawy król Zygmunt I przyjął przysięgę sejmu mazowieckiego i objął w posiadanie Zamek. Stale rezydowali w nim namiestnik królewski (vicesgerent) i starosta warszawski. W 1529 roku w Zamku po raz pierwszy obradował sejm walny; w 1544 roku dwa miesiące rezydowała tu para królewskaDzieje Mazowsza do 1526, red. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994; K. Jasiński, Okoliczności śmierci ostatnich książąt mazowieckich, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”, Nowa seria, t. III(XIV), s. 41–51; A. Gąsiorowski, Itineraria dwu ostatnich Jagiellonów, „Studia Historyczne” t. 16, 1973, z. 2(61), s. 249–275; Chronologia sejmów polskich 1493–1793, zestawił i wstępem poprzedził W. Konopczyński, Kraków 1948..
Po śmierci Zygmunta I w 1548 roku, do swych mazowieckich dóbr oprawnych (wdowich) przeniosła się z Wawelu królowa Bona. Wraz z córkami: Zofią, Anną, Katarzyną i Izabelą (królową węgierską), zamieszkała w Dworze Mniejszym ZamkuM. Wrede, Królowa Bona. Między Włochami a Polską, 1992, s. 66–79.. Po wyjeździe królowej do Włoch w 1556 roku, zaczął bywać w Warszawie i zwoływać tu sejmy (1556/7, 1563/64) król Zygmunt August. Jednocześnie z rozpoczęciem prac nad unią polsko-litewską w 1563 roku podjęto decyzję o rozbudowie Zamku. Rozpoczęto ją jednak dopiero w 1569 roku. Mocą uchwały unijnego sejmu lubelskiego (1569) Warszawa i Zamek zostały uznane za stałe miejsce zgromadzeń sejmu RzeczypospolitejM. Wrede, W sprawie stołeczności Warszawy. Wnioski z analizy podróży dwu ostatnich Jagiellonów, „Rocznik Warszawski”, t. 32, s. 171–177; M. Wrede, Chronologia budowy Nowego Domu Królewskiego, „Kronika Zamkowa”, 1(23) 1991, s. 70–79; Volumina constitutionum, t. II: 1550-1609, vol. 1: 1550-1586, do druku przygotowali S. Grodziski, I. Dwornicka, W. Uruszczak, Warszawa 2005, s. 243..
Rozbudowa Zamku realizowana według projektu architekta Giovanniego Battisty Quadro do 1571 roku, w niewielkim stopniu przeobraziła jego bryłę, znacznie bardziej wnętrza. Objęła ona przebudowę dotychczasowej siedziby króla – Domu Wielkiego na gmach mieszczący nowe renesansowe wnętrza sejmowe: sklepioną trzysłupową izbę poselską na parterze i izbę senatorską z kasetonowym stropem na piętrze; wzniesienie przylegającej do Domu Wielkiego od północy nowej rezydencji tzw. Nowego Domu Królewskiego z widokową salą Altaną na drugim piętrze i okrągłą wieżą „wschodów kręconych” od zachodu; rozbudowę rezydencji Anny Jagiellonki w Dworze Mniejszym. W Zamku król Zygmunt August zamieszkał pod koniec 1568 roku, opuścił go na krótko przed śmiercią w 1572 r.A. Kąsinowski, Prace budowlane..., passim; A. Gieysztor, Czasy jagiellońskie, w: Zamek Królewski..., s. 44–62; M. Hałówna, J. Senkowski, Materiały archiwalne do budowy Zamku Warszawskiego. Rachunki budowy z lat 1569–1572, „Teki Archiwalne”, nr 2, Warszawa 1954, s. 192–400. M. Wrede, Badania Kazimierza Skórewicza nad przebudową jagiellońską Zamku Królewskiego, „Kronika Zamkowa”, nr 2(20), 1989, s. 3–22.
W latach panowań Stefana Batorego i Zygmunta III, aż do śmierci w 1596 roku stałą rezydentką zamkową była królowa Anna JagiellonkaM. Bogucka, Anna Jagiellonka, Warszawa 1964; J. Besala, Stefan Batory, Warszawa 1992..
XVII wiek Niemal od początku panowania króla Zygmunta III Wazy Warszawa i Zamek z racji swego dogodnego położenia były miejscem dłuższych pobytów dworu królewskiego. Stąd Zygmunt III podejmował wyprawy do Szwecji, spływając Wisłą do Gdańska (1593-94, 1598), tu też zwoływał sejmy, na które dojeżdżał z Krakowa. Po śmierci Anny Jagiellonki król zyskał swobodę dysponowania Zamkiem; problemy szwedzkie zatrzymywały go tu na dłużej. Po 1598 roku dążenie do odzyskania ojczystej korony stało się ważnym celem polityki Zygmunta. W takich okolicznościach zapadła decyzja o przeniesieniu dworu na stałe do Warszawy i o zasadniczej rozbudowie ZamkuH. Wizner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1971; M. Wrede, Warszawa i Mazowsze w podróżach królów polskich XVI i XVII wieku, w: Mazowsze na pograniczu kultur w średniowieczu i nowożytności (Materiały z konferencji, Pułtusk, 14–15 września 2007 r.), red. Marian Dygo, Pułtusk 2007, s. 147–180..