Pałac – polski film psychologiczny z 1980 roku w reżyserii Tadeusza Junaka, adaptacja powieści Wiesława Myśliwskiego o tym samym tytule. Film, ukazujący psychologiczne konsekwencje zależności chłopów od ziemiaństwa, zdobył liczne wyróżnienia, w tym nagrodę za debiut reżyserski na Koszalińskim Festiwalu Debiutów Filmowych „Młodzi i Film” oraz trzy nagrody na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych.

Fabuła Film zaczyna się od sceny, w której pasterz Jakub obserwuje, jak słomiane domy w okolicy wybuchają płomieniami. Ziemiańskie małżeństwo w pośpiechu opuszcza swoją posiadłość. Zbliża się front II wojny światowej. Następnie Jakub wchodzi do opuszczonego pałacu. Z lękiem spogląda na portrety szlachciców zdobiące sale zamku. Patrzy na nich, jakby spodziewał się zbesztania lub upokorzenia. W końcu rozkłada się w jednym z foteli pałacowych. Z tego błogiego stanu wyrywa go dźwięk bijącego zegara. Przerażony Jakub odłamuje wahadło i czas nagle się zatrzymuje: sceny rozgrywające się w teraźniejszości (koniec II wojny światowej) przeplatają się z powidokami losu chłopa pańszczyźnianego i chłopską fantazją, że zajął miejsce swego pana oraz dopuszcza się zemsty na prześladujących go ziemianach. Wyobraziwszy sobie śmierć chlebodawców, Jakub płonie we wnętrzu pałacu, symbolu swojej niewoli.

Obsada Źródło: Filmpolski.pl

Produkcja Pierwowzorem literackim filmu była powieść Wiesława Myśliwskiego, wywodzącego się z chłopstwa pisarza, który wyrafinowanym językiem literackim portretował dylematy stanu chłopskiego. Autorka anglojęzycznej analizy powieści pisała: „Pałac to tekst niezwykle skomplikowany, wyrafinowany i wieloznaczny, zbudowany na bogatej sieci metafor, paradoksów, skojarzeń, wspomnień, nastrojów i intensywnych emocji, a nie na logicznie rozwijającej się i rozwiązującej fabule”.

Reżyserem filmowej wersji Pałacu był Tadeusz Junak, jeden z przedstawicieli formacji zwanej Warsztatem Formy Filmowej, której celem była demaskacja konwencji polskiego kina fabularnego. Przedłużeniem eksperymentalnej formy filmów WFF miał być m.in. Pałac, znajdujący się w kontrze do coraz bardziej konserwatywnej polskiej kinematografii. Symbolem tzw. rewolucji konserwatywnej miał okazać się Andrzej Wajda, który rozumiał, że jest celem krytyki Junaka. Wajda oskarżał Junaka o „techniczną niekompetencję”, pretensjonalność i brak oryginalności. Podczas kolaudacji Wajda próbował storpedować marksistowski z założenia projekt Pałacu, uznając go za nieakceptowalne „nieporozumienie” szkodzące Wajdowskiej formacji, kinu moralnego niepokoju. Pałac jednak został dopuszczony do rozpowszechniania i 10 listopada 1980 roku ukazał się na ekranach kin.

Odbiór Filmoznawca podkreślił znaczenie Pałacu dla polskiego kina, analizując film z perspektywy teorii postkolonialnej. Odwołując się, m.in., do teorii Frantza Fanona i , Jagielski zwrócił uwagę na możliwość ich zastosowania do filmów o wyzysku chłopów przez szlachtę (późniejsze ziemiaństwo). Po opuszczeniu dworu przez ziemian Jakub dopiero kształtuje swoją tożsamość, marząc przede wszystkim o zajęciu miejsca na drabinie społecznej, okupowanego dotąd przez chlebodawców. Po traumatycznych dla chłopów stuleciach zależności od szlachty Jakub, jako pasterz, nie potrafi myśleć jednak o emancypacji w kategoriach innych niż dwór szlachecki, a więc pozostanie nieautentyczny. W fantazjach Jakuba pojawia się reminiscencja powstania chłopskiego, kończąca się zdemolowaniem pałacu i polowaniem na ziemian. Film zawiera też obrazoburcze sceny świadczące o braku szacunku chłopów dla etosu szlacheckiego, na przykład kopulację z portretem włościanki. Jagielski faworyzował film Junaka ponad Weselem Wajdy, które (ze względu na wierność pierwowzorowi literackiemu Stanisława Wyspiańskiego) zahamowało chłopski bunt przeciwko ziemianom i zakonserwowało dotychczasowe hierarchie społeczne.

Nagrody +RokFestiwal/instytucjaNagrodaNominowaniWynik 1980Koszaliński Festiwal Debiutów Filmowych „Młodzi i Film”Nagroda za debiut reżyserskiTadeusz Junak Festiwal Polskich Filmów FabularnychNagroda za zdjęciaRyszard LenczewskiNagroda za dźwiękJan CzerwińskiJerzy BlaszyńskiNagroda za montażJanina Niedźwiecka1981„Film”Złota Kamera za debiut reżyserski w filmie fabularnymTadeusz Junak

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Polskie adaptacje filmowe Kategoria:Polskie filmy o II wojnie światowej Kategoria:Polskie filmy obyczajowe Kategoria:Polskie filmy psychologiczne Kategoria:Polskie filmy z 1980 roku Kategoria:Filmowe adaptacje utworów Wiesława Myśliwskiego Kategoria:Filmy kręcone w Łańcucie Kategoria:Filmy kręcone w Łodzi Kategoria:Filmy Studia Filmowego Perspektywa Kategoria:Filmy w reżyserii Tadeusza Junaka