Wielka szachownica (ang. The Grand Chessboard. American Primacy And Its Geostrategic Imperatives) – koncepcja geopolityczna stworzona przez Zbigniewa Brzezińskiego, a zarazem tytuł jego książki wydanej w języku angielskim w 1997 roku i w polskim przekładzie w 1998 roku. Autor zadedykował ją swoim studentom, by pomogła im kształtować przyszły światWielka szachownica, ibidem, s. V.. Książka, zawierająca wiele map, została podzielona na 7 rozdziałów, z których każdy omawia odrębny geopolitycznie, kluczowy obszar globuWielka szachownica, ibidem, s. VII–VIII..
Źródła koncepcji Wśród źródeł koncepcji wielkiej szachownicy wymienia się: Nawalizm, doktrynę Alfreda Thayera Mahana – podstawą potęgi jest marynarka wojenna i kontrola wybrzeży. Kładzie nacisk na tereny rdzeniowe Azji; Teorię Halforda Mackindera – uważał, że era potęgi morskiej minęła. Kluczowym obszarem jest Heartland, na który składają się obszary Azji Środkowo-Wschodniej, do których wrotami są tereny Europy Środkowo-WschodniejWielka szachownica, ibidem, s. 46.; Teorię Nicholasa Spykmana, który uważał, że najważniejszy jest tzw. Rimland – wybrzeża Eurazji. Stanowią one bufor pomiędzy mocarstwami lądowymi i morskimi.
Wielka szachownica Obszar wielkiej szachownicyWielka szachownica, ibidem, s. 36–48.: Obszar EurazjiWielka szachownica, ibidem, s. 40. znajdują się na nim 2 z 3 kluczowych regionów globuWielka szachownica, ibidem, s. 37. wytwarza 60% światowego PKB posiada ¾ znanych światowych zasobów surowców energetycznych żyje tu 75% ludności świata stanowi wrota do Afryki i Australii Szachownica euroazjatycka Obszar zachodni Obszar południowy Obszar wschodni Obszar centralny Kluczowe są peryferia: Azja Południowo-Wschodnia i EuropaWielka szachownica, ibidem, s. 38. Największe geopolityczne zagrożenie stworzyłoby połączenie się Centrum z innym regionemWielka szachownica, ibidem, s. 41–42.
Gracze Powierzchnia kuli ziemskiej to pole gry – szachownica. W rozgrywce uczestniczą gracze o różnym statusieWielka szachownica, ibidem, s. 48–49.: Stany Zjednoczone – jedyny globalny hegemon (supermocarstwo)Wielka szachownica, ibidem, s. 3–11, 25–35.; Aktywni globalni gracze na szachownicy – państwa, które ze względu na swoją potęgę mogą i chcą przekształcać istniejący ład geopolityczny w stopniu oddziałującym na politykę Stanów Zjednoczonych. Prowadzą one zaangażowaną, wielowymiarową politykę, śmiało artykułują swoje cele, angażują się ideologicznie. Należą do nich Francja, Niemcy, Rosja, Chiny, IndieWielka szachownica, ibidem, s. 50.; Państwa bardzo ważne, ale nieaktywne na arenie międzynarodowej: Wielka Brytania, Japonia, Indonezja; Państwa krytycznie istotne geopolitycznie – tzw. sworznie (geopolitical pivots): Ukraina, Azerbejdżan, Korea Południowa, Turcja, Iran. O ich statusie decyduje położenie geograficzne oraz zasoby surowców; Dałoby się przedstawić przekonujące argumenty, że sworzniami geopolitycznymi mogą być Tajwan, Tajlandia i Pakistan, może również Kazachstan i UzbekistanWielka szachownica, ibidem, s. 58..
Pierwsze wydania książki Zbigniewa Brzezińskiego w różnych językach Zbigniew Brzezinski, The Grand Chessboard. American Primacy And Its Geostrategic Imperatives, Basic Books, New York 1997, Zbigniew Brzezinski, Die einzige Weltmacht. Amerikas Strategie der Vorherrschaft, przedm. Hans-Dietrich Genscher, tłum. Angelika Beck, Beltz, Berlin 1997, Zbigniew Brzezinski, Le grand échiquier. L'Amérique et le reste du monde, przedm. Gérard Chaliand, tłum. Michel Bessière, Michelle Herpe-Voslinsky, Bayard, Paris 1997, Zbigniew Brzeziński, Wielka szachownica. Główne cele polityki amerykańskiej, przedm. Kazimierz Dziewanowski, tłum. Tomasz Wyżyński, Świat Książki, Warszawa 1998, Wznowienie polskiego przekładu książki Zbigniewa Brzezińskiego opublikowane w 2024 roku nosiło tytuł Wielka szachownica. Geostrategia amerykańskiego przywództwa. Zob. Zbigniew Brzeziński, Wielka szachownica. Geostrategia amerykańskiego przywództwa, przedm. Kazimierz Dziewanowski, tłum. Tomasz Wyżyński, Pałac Dożów, Kraków 2024, . Zbigniew Brzezinski, El gran tablero mundial. La supremacía estadounidense y sus imperativos geostratégicos, tłum. Mónica Salomón González, Editorial Paidós, Barcelona 1998, Zbigniew Brzezinski, Velká šachovnice. K čemu Ameriku zavazuje její globální převaha, tłum. Zina Freundová, Anna Grušová, Mladá fronta, Praha 1999,
Zobacz też Heartland Rimland
Uwagi
Przypisy
Bibliografia David C. Hendrickson, The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives by Zbigniew Brzezinski, [w:] „Foreign Affairs”, November/December 1997, Mieczysław Kopeć, USA jako „ostatnie supermocarstwo” w ujęciu Zbiegniewa Brzezińskiego, [w:] Leszek Sykulski (red.), Przestrzeń i polityka. Czynnik geograficzny w badaniach politologicznych, Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Częstochowa 2013, Piotr Nowak, Sworznie wielkiej szachownicy Zbigniewa Brzezińskiego – współczesne znaczenie geopolityczne, [w:] „Przegląd Geopolityczny”, 22, 2017, Oliver Thränert, Zbigniew Brzezinski. Die einzige Weltmacht – Amerikas Strategie der Vorherrschaft, [w:] „Internationale Politik und Gesellschaft”, 1998,
Kategoria:Geopolityka