Drohobycz (, ) – miasto w zachodniej części Ukrainy, w obwodzie lwowskim, siedziba rejonu drohobyckiego i hromady Drohobycz.
Drohobycz leży nad Tyśmienicą w Beskidach Brzeżnych.
Historia Powstanie miasta jest związane z jego położeniem na tzw. szlaku solnym i wydobyciem soli w okolicach. Pierwsze wzmianki o grodzie pochodzą z czasów Rusi Kijowskiej. Po przyłączeniu przez Kazimierza Wielkiego Rusi Czerwonej do Królestwa Polskiego, miasto przeżyło pierwszy okres dynamicznego rozwoju. Żupy solne przeszły na własność królewską i były dzierżawione przybyszom z całej Europy, m.in. z Włoch.
Kazimierz Wielki przyczynił się do powstania w Drohobyczu parafii rzymskokatolickiej, a w 1340 nadał miastu herb przedstawiający 9 topek solnych (tradycyjna miara soli) na granatowej tarczy, nad którą widniała korona królewska. W 1392 król Władysław II Jagiełło ufundował istniejący nadal kościół farny, a w 1422 nadał miastu prawa magdeburskieZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 167.. Przywileje miejskie były później wielokrotnie potwierdzane, m.in. przez Kazimierza IV Jagiellończyka w 1460 i Aleksandra I Jagiellończyka w 1506.
1404 rok to pierwsza znana data pojawienia się Żydów w DrohobyczuMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14..
Obwarowania miejskie składały się z wałów i bram: Zamkowej, Lwowskiej, Węgierskiej i Żydowskiej. Fortyfikacje z wałami i fosami otaczały od czasów króla Zygmunta I również kościół, a dzwonnica pełniła funkcję bramy. Ufortyfikowany był także cmentarz kościelny.
W 1498, w wyniku najazdu turecko-tatarskiego, znaczna część miasta została zniszczona. Miasto położone na przełomie XVI i XVII wieku w powiecie drohobyckim ziemi przemyskiej województwa ruskiegoAtlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie, [T. 1], Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. „Ziemie Ruskie” Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 3., w drugiej połowie XVII wieku należało do starostwa drohobyckiegoLustracja województwa ruskiego 1661–1665. Cz. 1, Ziemia Przemyska i Sanocka, wydali Kazimierz Arłamowski i Wanda Kaput, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 140.. W 1578 Drohobycz uzyskał przywilej de non tolerandis JudaeisIgnacy Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 27.. W 1616 starosta królewski zezwolił Żydom na osiedlenie się na przedmieściach miasta. Podczas wojen kozackich w XVII wieku miasto było niszczone. W 1648 Kozacy dokonali rzezi mieszkańców w kościele farnym. Po tym wydarzeniu zamurowano wejście do świątyni, przez które wdarli się najeźdźcy. Miasto posiadało zamek starostów królewskich składający się z co najmniej dwóch budynków.
Po pierwszym rozbiorze Polski (1772) wcielone do monarchii Habsburgów, pozostawało w jej składzie na terytorium kraju koronnego Galicji do upadku Austro-Węgier (1918). Od 1773 r. miasto było siedzibą mniejszego dystryktu Drohobycz, a od 1775 do 1782 większego dystryktu Drohobycz w granicach cyrkułu samborskiego. Wydana po raz pierwszy w 1786 r. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” autorstwa Ewarysta Andrzeja Kuropatnickiego podawała o mieście następującą informację: Żupami soli warzonej sławne; w tym tu mieście był kościół i klasztor XX. Karmelitów Belgów Kongregacyi; który to jeden szczególnie klasztor ci księża mieli nie tylko w Galicyi, ale i w całej Małejpolszcze. mają tu także kościół i klasztor XX. Bazylianie. Drohobycz, pozostający ważnym centrum handlowym, pomimo nadania praw miejskich i licznych przywilejów królewskich (m.in. zwolnienie od czynszów miejskich i zezwolenie na pobór myta mostowego) nie rozwinął się jednak w większy ośrodek, aż do końca XIX wieku, gdy odkryto w pobliżu złoża ropy naftowej.
Od 1 listopada 1918 do maja 1919 pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, następnie do 14 marca 1923 pod tymczasową polską administracją, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923Tekst deklaracji opublikowany w: ..
W maju 1919 oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Wacława Iwaszkiewicza i Stanisława Maczka toczyły długotrwałe walki o miasto z oddziałami Ukraińskiej Armii Halickiej dowodzonymi przez gen. Mychajła Omelianowicza-Pawlenkę.
thumb|Ratusz w Drohobyczu Od 15 marca 1923 do 16 sierpnia 1945 w granicach Polski, Drohobycz był siedzibą powiatu w woj. lwowskim. Przed wybuchem II wojny światowej, w 1939, liczył 39 tys. mieszkańców. Działało tu 5 rafinerii ropy naftowej. Na terenie miasta funkcjonował klub piłkarski Junak. W mieście były gimnazja im. Króla Władysława Jagiełły i im. Królowej Jadwigi. Obecnie w gmachach gimnazjalnych mieszczą się wydziały Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Iwana Franki. We wrześniu 1933 roku odbyły się uroczyste obchody 75-lecia Gimnazjum Męskiego im. Władysława Jagiełły"Gazeta Lwowska" nr 265 z 26 września 1933, s. 2: 75-lecie Gimnazjum w Drohobyczu".. Centralną ulicą miasta w okresie II Rzeczypospolitej była ul. Mickiewicza.
Dnia 14 marca 1933 roku doszło do eksplozji w rafinerii "Galicja" w Drohobyczu, która była słyszalna w promieniu kilkunastu kilometrów i spowodowała straty materialne w wysokości ówczesnych 30 000 złotych"Gazeta Lwowska" nr 75 z 17 marca 1933, s. 3: Eksplozja rafinerji nafty "Galicja".. Do kolejnego wielkiego pożaru doszło w rafinerii "Nafta" w Drohobyczu 29 sierpnia 1933 roku"Gazeta Lwowska" nr 239 z 31 sierpnia 1933, s. 3: Wielki pożar w Drohobyczu i nr 240 z 1 września 1933 s. 7: Pożar w rafinerji nafty.. Dnia 7 kwietnia 1934 roku doszło do wielkiego pożaru magazynów państwowej żupy solnej w Drohobyczu. Kompletnemu zniszczeniu uległo 7 magazynów i 28 wagonów kolejowych załadowanych solą oraz kolejnych 15 wagonów. Straty wyniosły 100 000 złotych"Gazeta Lwowska" nr 87 z 7 kwietnia 1934 roku, str. 1: Trzy wielkie pożary na terenie woj. lwowskiego i tarnopolskiego..
Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 okupowany przez Armię Czerwoną (do czerwca 1941) i anektowany przez ZSRR.
Po rozpoczęciu niemieckiej inwazji na ZSRR funkcjonariusze NKWD zamordowali w więzieniu przy ul. Stryjskiej co najmniej kilkaset osób (od 200 do 500–600). Pod zwałami trupów odnaleziono później jedynie kilku żywych więźniów. Po rozpoczęciu niemieckiej okupacji w Drohobyczu i w pobliżu miasta odnajdywano kolejne, masowe groby ofiar NKWD. Nie sposób jednak ustalić, czy spoczywały w nich ofiary masakry więziennej, czy też osoby zamordowane w latach 1939–1941. Odkrycie ofiar NKWD wywołało trwający 4 dni pogrom Żydów, których oskarżono o sympatyzowanie z komunizmem. W trakcie pogromu zabito 47 osóbХолокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, , s. 280.. W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w Drohobyczu getto i wymordowali większość żydowskich mieszkańców miasta. Jedną z ofiar był Bruno Schulz.
Od czerwca 1941 do 1944 Drohobycz znajdował się pod okupacją III Rzeszy (od 1 sierpnia 1941 w Generalnym Gubernatorstwie).
Podczas okupacji hitlerowskiej, 1 października 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 10000. 6 czerwca 1943 roku Niemcy ostatecznie zlikwidowali getto. Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, zabito wielu na miejscu.
6 sierpnia 1944 miasto zostało ponownie zajęte przez Armię Czerwoną.
W latach 1941–1946 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali w Drohobyczu lub poza jego terenem 57 Polaków. 12 stycznia 1945 NKWD aresztowało kilkuset Polaków i zesłało do łagrów lub kopalń węgla w głębi ZSRR. Wielu z nich tam zginęło.
Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945) Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń, podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, na podstawie porozumienia o granicy, zawartego pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Drohobycz znalazł się w granicach ZSRR, na terytorium Ukraińskiej SRR, a jego polską ludność wysiedlono, głównie na Ziemie Zachodnie. Według spisu powszechnego z 1959 w mieście mieszkało 48 145 ludzi, w tym 70,1% Ukraińców, 22,6% Rosjan, 2,9% Polaków i 2,4% Żydów.
Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.
W mieście stoi wybudowany w 2001 z inicjatywy władz samorządowych pomnik Stepana Bandery.
Przynależność państwowa i administracyjna 1340–1772 – ziemia przemyska, województwo ruskie, Korona Królestwa Polskiego (od 1569 Rzeczpospolita Obojga Narodów), 1772–1918 – Galicja Wschodnia, Królestwo Galicji i Lodomerii, Cesarstwo Austriackie (od 1867 Austro-Węgry), 1 listopada 1918 – maj 1919 – administracja Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej maj 1919 – 15 marca 1923 – tymczasowa administracja Polski, zatwierdzona przez mocarstwa w czerwcu 1919. Od 23 grudnia 1920 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy. w województwie lwowskim 15 marca 1923 – 16 sierpnia 1945 – województwo lwowskie, II Rzeczpospolita, 24 września 1939 – 1 lipca 1941 – okupacja Armii Czerwonej, aneksja przez ZSRR, administracyjnie obwód drohobycki USRR, 1 lipca 1941 – 6 sierpnia 1944 – okupacja Wehrmachtu, administracyjnie Landkreis Drohobycz Dystryktu Galicja Generalnego Gubernatorstwa, 6 sierpnia 1944 – 16 sierpnia 1945 okupacja Armii Czerwonej 16 sierpnia 1945–1991 w granicach ZSRR, na terytorium Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, administracyjnie do 1959 obwód drohobycki, w latach 1959–1991 obwód lwowski USRR w ramach ZSRR od 1991 – Ukraina, obwód lwowski.
Zabytki mały|kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii, Krzyża Świętego i św. Bartłomieja
kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii, Krzyża Świętego i św. Bartłomieja z lat 1392–1445: renesansowy nagrobek Katarzyny Ramułtowej z 1572 r. freski z XVIII wieku dzwonnica kościelna z 1551 r. o charakterze obronnym obronny mur cmentarny dawny kościół karmelicki pw. św. Michała, obecnie cerkiew greckokatolicka Trójcy Przenajświętszej z 1690 r. budynki klasztorne, pokarmelickie, obecnie biura kościół pw. śś. Apostołów Piotra i Pawła, z 1828 r. Wielka Synagoga zbudowana w latach 1842–1865 Synagoga przy ul. Mazepy 11 z końca XIX w. ratusz z 20-lecia, prawdopodobnie z reliktami z XVIII w. cerkiew pw. św. Jura, ul. Sołonyj Stawok 23a z przełomu XV i XVI wieku, w 2013 wpisana na listę UNESCO cerkiew drewniana Podwyższenia Krzyża, ul. Zwaryćka 7, z XVI wieku, z freskami z XVIII wieku dzielnica willowa przy ul. Franki i Szewczenki dom Brunona Schulza warzelnia soli katolicka kaplica „kolejowa” przy dworcu głównym rezydencja polskiego burmistrza i prezydenta miasta Drohobycz Rajmunda Jarosza „willa Bianki” – willa lekarza Zeemana przy przedwojennej ulicy Mickiewicza. Obecnie mieści się w niej Pałac Sztuki z niezwróconymi Polsce obrazami malarzy europejskich z XVIII – XX wieku, obrazami hrabiów Lanckorońskich oraz zachowanymi freskami Schulza. Budynek w przeszłości był m.in. siedzibą drohobyckiego „Sokoła” oraz towarzystwa strzelców-legionistów. Obecnie siedziba Muzeum Ziemi Drohobyckiej pałac Gartenbergów dom adwokata Herszderfera przy dawnej ulicy Sienkiewicza, z ogrodem, w którym zachowały się egzotyczne rośliny, jak magnolia chińska i drzewo octowe willa polskiego burmistrza Jana Niewiadomskiego, będąca przykładem wiedeńskiej secesji pomnik Adama Mickiewicza z 1894 roku, ufundowany przez społeczność miasta z okazji 100. rocznicy insurekcji kościuszkowskiej