Teatr Zagłębia w Sosnowcu – samorządowa instytucja artystyczna i teatr dramatyczny w Sosnowcu, działająca w zabytkowym budynku przy ul. Teatralnej 4. Teatr rozpoczął działalność 6 lutego 1897 roku jako Teatr Zimowy i był szóstą stałą sceną na ziemiach polskich, po teatrach w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Lublinie i Kaliszu.
Budynek teatru jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 1633 na podstawie decyzji z 30 września 1996 roku. Ochrona konserwatorska obejmuje sam budynek, bez otoczenia.
Historia Początki sceny teatralnej w Sosnowcu Powstanie stałej sceny teatralnej poprzedzała działalność sosnowieckich teatrów amatorskich, rozwijająca się od lat 70. XIX wieku. Teatry amatorskie działały m.in. w środowisku robotniczym i kolejarskim; wśród pracowników branży włókienniczej taka działalność miała być prowadzona już około 1872 roku. Na początku lat 80. XIX wieku podobne zespoły działały także wśród kolejarzy, m.in. w rejonie obecnego Śródmieścia oraz dzisiejszych Maczek, nazywanych wówczas Granicą.
Budynek teatru wzniesiono w latach 1896–1897. Powstał z inicjatywy przedsiębiorcy Józefa Szymańskiego, przy wsparciu finansowym m.in. Gwarectwa „Hrabia Renard”, kierowanego przez Ludwika Mauvego. Teatr zaprojektowano jako część zespołu obejmującego Teatr Zimowy, Hotel Saski i drewniany Teatr Letni.
Teatr Zimowy i Teatr Letni Uroczyste otwarcie Teatru Zimowego odbyło się 6 lutego 1897 roku. Pierwszym przedstawieniem była Zemsta Aleksandra Fredry, poprzedzona specjalnie napisanym na tę okazję Prologiem Andrzeja Niemojewskiego. Pierwszym dyrektorem teatru został Czesław Teofil Janowski, który sprowadził do Sosnowca własny zespół aktorski.
15 lipca 1897 roku w pobliskim parku otwarto Teatr Letni, do którego w sezonie letnim przenoszono część przedstawień z Teatru Zimowego. Drewniany budynek Teatru Letniego przetrwał do I wojny światowej, podczas której został rozebrany, a drewno wykorzystano na opał.
We wczesnym okresie działalności teatr prezentował repertuar lekki, ale także utwory Józefa Korzeniowskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Aleksandra Fredry, Williama Shakespeare’a i Gabrieli Zapolskiej. Na sosnowieckiej scenie występował m.in. Józef Kotarbiński. W 1905 roku budynek był miejscem wydarzeń politycznych: 24 listopada 1905 roku ogłoszono w nim strajk powszechny.
Zmiany nazw i okres międzywojenny Nazwa teatru zmieniała się wraz ze zmianami własnościowymi i organizacyjnymi. Funkcjonowały m.in. nazwy Teatr Zimowy, Teatr Polski, Teatr Miejski, Teatr Popularny, Teatr Tani i Teatr Zagłębia. W czasie I wojny światowej w budynku działało kino „Wiktoria”. W 1924 roku teatr przeszedł na własność publiczną, a w latach 1926–1929 działał w nim Teatr Robotniczy, kierowany przez Adama Polewkę i Stanisława Walickiego.
W sezonie 1937/1938 aktorem Teatru Miejskiego w Sosnowcu był Tadeusz Fijewski. W historii sceny z teatrem byli związani lub występowali gościnnie także m.in. Wanda Siemaszkowa, Bronisław Dąbrowski, Jan Świderski, Leon Kruczkowski, Gabriela Zapolska, Jan Pierzchała, Lech Piwowar i Lidia Bienias.
W nocy z 17 na 18 stycznia 1939 roku w teatrze wybuchł pożar. Spłonęła scena, strych, część dachu i dekoracje, a zniszczeniu uległa również malatura widowni. Remont trwał siedem tygodni.
II wojna światowa i lata powojenne Po zakończeniu II wojny światowej pierwszy spektakl wystawiono 18 lutego 1945 roku. Był to Walc w ogonku, złożony z piosenek, skeczy i monologów. W 1948 roku teatr utracił samodzielność organizacyjną i został włączony do struktury łączącej sceny sosnowiecką, katowicką i opolską. Według kwerendy archiwalnej działał wówczas jako jedna ze scen Zjednoczonych Teatrów Śląsko-Dąbrowskich.
Samodzielną działalność teatru w Sosnowcu wznowiono 1 lipca 1955 roku. Od tego czasu scena działa pod nazwą Teatr Zagłębia, początkowo jako Państwowy Teatr Zagłębia. W dniu ponownego otwarcia wystawiono Śluby panieńskie Aleksandra Fredry.
Od lat 70. XX wieku Po 1955 roku teatrem kierowali m.in. Józef Pelszyk, Władysław Szypulski, Tadeusz Przystawski, Andrzej Uramowicz, Wiesław Mirecki, Antoni Słociński, Jan Klemens, Adam Kopciuszewski i Zbigniew Leraczyk. W latach 70. i 80. XX wieku, za dyrekcji Jana Klemensa, w repertuarze ważne miejsce zajmowały klasyka polska i europejska oraz dramat współczesny.
W latach 1997–2011 dyrektorem teatru był Adam Kopciuszewski. W tym okresie wystawiono m.in. Kordiana Juliusza Słowackiego w reżyserii Zbigniewa Zasadnego; spektakl otrzymał cztery Złote Maski, a aktorzy Adam Kopciuszewski, Wojciech Leśniak i Andrzej Lipski otrzymali Nagrody Ministra Kultury i Sztuki w ogólnopolskim konkursie na inscenizację dzieł romantycznych. Teatr przygotował także cykl przedstawień według Witolda Gombrowicza, obejmujący m.in. Iwonę, księżniczkę Burgunda, Operetkę, Ferdydurke, Ślub i Pornografię.
1 lipca 2011 roku dyrektorem Teatru Zagłębia został Zbigniew Leraczyk, a zastępcą dyrektora ds. artystycznych Dorota Ignatjew. W tym okresie powstał m.in. spektakl Korzeniec, oparty na powieści Zbigniewa Białasa, w adaptacji Tomasza Śpiewaka i reżyserii Remigiusza Brzyka. Spektakl otrzymał nagrody krajowe i doczekał się wersji telewizyjnej. Od 1 września 2018 roku teatrem kierują Iwona Woźniak jako dyrektor oraz Jacek Jabrzyk jako zastępca dyrektora ds. artystycznych.
Budynek i architektura mały|Budynek Teatru Zagłębia mały|Boczna część budynku teatru
Budynek Teatru Zimowego zaprojektował Karol Steczkowski, a nadzór nad budową prowadził Stanisław Trembiński, architekt kolei warszawskiej. Pierwotnie był to piętrowy obiekt wzniesiony w stylu historyzmu, z wykorzystaniem form neoklasycznych i neorenesansowych. Składał się z prostokątnego budynku frontowego oraz prostopadłej do niego części mieszczącej widownię i salę teatralną.
Wnętrze pierwotnie mieściło około 700–800 widzów. Znajdowały się w nim amfiteatralna widownia na parterze, osiem sześcioosobowych lóż, galeria, foyer, szatnie, bufety oraz sala restauracyjna. Dekoracje malarskie wnętrza wykonał Rudolf Sarbiewski; na plafonie przedstawiono amorki, a na balkonach portrety m.in. Juliusza Słowackiego, Wojciecha Bogusławskiego, Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, Stanisława Moniuszki, Aleksandra Fredry i Józefa Korzeniowskiego.
Budynek był wielokrotnie przebudowywany. Po pożarze z 1939 roku odbudowano zniszczoną scenę i dach. W latach 1940–1941, podczas okupacji niemieckiej, zbudowano nową scenę ze stalową konstrukcją dachu oraz wykonano nowy sufit nad widownią. Przed ponownym otwarciem w 1955 roku przeprowadzono remont, odnowiono fasadę, przebudowano balkon i widownię oraz wykonano nowe zaplecze sceny.
W latach 1958–1959 budynek przeszedł gruntowny remont i przebudowę według dokumentacji Miastoprojektu. Przebudowano wówczas część sceniczną, wykonano instalacje techniczne i zmodernizowano kotłownię. W latach 1976–1978 przeprowadzono generalny remont modernizacyjny zewnętrza i wnętrza; przebudowano hol, klatki schodowe i elewację frontową, a reprezentacyjne wnętrza otrzymały nową aranżację według projektu Stefana Szawicy.
W latach 1990–1991 od wschodu dobudowano magazyn dekoracji, będący zrealizowaną częścią większej koncepcji rozbudowy przygotowanej w 1985 roku przez Jacka Rybarkiewicza i Hannę Dobiecką. W 2008 roku przebudowano widownię, wymieniono fotele i podłogę oraz zmieniono układ części foyer pierwszego piętra. Według kwerendy z 2021 roku, mimo licznych przekształceń, obiekt zachował zasadniczy układ pierwotnego XIX-wiecznego budynku z częścią frontową, widownią i sceną.
Rozbudowa i modernizacja mały|Budynek teatru od strony zaplecza
W ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021–2027 przygotowano dwa powiązane projekty inwestycyjne: „Rozbudowa Teatru Zagłębia w Sosnowcu” oraz „Przebudowa Teatru Zagłębia w Sosnowcu”. Wartość projektu rozbudowy wynosi 62 195 740,23 zł, z czego 42 848 000,00 zł stanowi dofinansowanie z Funduszy Europejskich. Wartość projektu przebudowy wynosi 32 050 497,01 zł, z czego 16 244 450,00 zł stanowi dofinansowanie unijne.
Zakres inwestycji obejmuje rozbudowę i modernizację istniejącego obiektu, budowę i wyposażenie nowych przestrzeni scenicznych i zaplecza technicznego, poprawę dostępności oraz rozwój infrastruktury umożliwiającej poszerzenie repertuaru. Według komunikatu teatru przedsięwzięcie obejmuje także dużą scenę na 400 miejsc, salę typu black box, pracownie, magazyny i kawiarnię dla widzów, a modernizacja historycznej siedziby ma objąć m.in. scenę, elewację, akustykę i bezpieczeństwo.
Działalność współczesna Teatr Zagłębia jest samorządową instytucją artystyczną, której działalność obejmuje tworzenie i prezentację spektakli teatralnych, warsztaty, debaty oraz projekty społeczne i edukacyjne. W działaniach edukacyjnych i społecznych teatr akcentuje dostępność kultury, rozumianą także jako włączanie uczestników we współtworzenie wydarzeń.
Teatr prowadzi także działania dostępnościowe dla osób z różnymi potrzebami. W ramach cyklu Scena Dostępna spektakle mogą być prezentowane z audiodeskrypcją, napisami, tłumaczeniem na polski język migowy i asystą.
Nagrody i udział w festiwalach Do nagradzanych spektakli Teatru Zagłębia należał m.in. Korzeniec, który w sezonie 2012/2013 otrzymał Złotą Maskę jako Przedstawienie Roku 2012; Złotą Maskę za rolę żeńską w tym spektaklu otrzymała także Edyta Ostojak. W kolejnych sezonach teatr otrzymywał nagrody m.in. za spektakle Koń, kobieta i kanarek, Ślub, Komedia. Wujaszek Wania, Poskromienie złośnicy, Tajemniczy ogród i Ziemia obiecana.
Spektakle Teatru Zagłębia były prezentowane na festiwalach i przeglądach krajowych oraz zagranicznych, m.in. na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym Boska Komedia w Krakowie, Festiwalu Szekspirowskim, Warszawskich Spotkaniach Teatralnych, Malta Festival Poznań, festiwalu Theatertreffen w Berlinie i Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym „Bez Granic” w Cieszynie.
Współpraca z Bankiem Sztuki mały|Bank Sztuki przy ul. Małachowskiego 7 mały|Sosnowiecki Dziedziniec Sztuki
Część działań Teatru Zagłębia odbywa się poza jego siedzibą, m.in. w Banku Sztuki przy ul. Małachowskiego 7. W 2025 roku w przestrzeni Banku Sztuki odbyła się premiera spektaklu Ziemia obiecana w reżyserii Mai Kleczewskiej. Spektakl był realizowany w ramach projektu „Zróbmy sobie klimat, czyli sprawiedliwa transformacja w Sosnowcu”, a jego współorganizatorami byli Miasto Sosnowiec i Bank Sztuki.
W czerwcu 2026 roku Teatr Zagłębia zorganizował ZA//GŁĘBIE. Teatralny Festiwal Lokalnych Opowieści, którego program obejmował spektakle gościnne, spektakle repertuarowe, spotkania, debaty, koncert z potańcówką i projekcje archiwalnych rejestracji spektakli. Znaczna część wydarzeń festiwalu została zaplanowana w Banku Sztuki i na dziedzińcu Banku Sztuki, m.in. spektakle Historia Sosnowca, Ocalone, Bieżeńcy 1915, Ziemia obiecana, Helena, Wspólny pokój i Szpilmanowie oraz projekcje spektakli Koń, kobieta i kanarek i Korzeniec.
Przypisy
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Teatru Zagłębia w Sosnowcu Strona Teatru Zagłębia w bazie e-teatr.pl Archiwalna nieoficjalna strona Teatru Zagłębia w Sosnowcu
Kategoria:Kultura w Sosnowcu Kategoria:Obiekty kulturalne w Sosnowcu Zagłębia, Sosnowiec Kategoria:Zabytki nieruchome w Sosnowcu