Inkwizycja we Francji – Francja była jednym z pierwszych krajów, w którym doszło w XIII wieku do ustanowienia papieskiej inkwizycji, tj. kościelnej instytucji sądowej powołanej do walki z herezjami. Południowa część Francji, Langwedocja, do połowy XIV wieku była głównym ośrodkiem działalności inkwizycji w Europie, stamtąd też pochodzi najwięcej zachowanych źródeł jej dotyczących (w tym materiałów procesowych). Dzieje francuskiej inkwizycji obejmują jednak okres sięgający aż do końca XVII wieku i dotyczą także pozostałych obszarów tego kraju.
Pod względem terytorialnym jurysdykcja francuskiej inkwizycji wykraczała poza granice Królestwa Francji. Francuskim inkwizytorom podlegały bowiem także zachodnie, francuskojęzyczne okręgi wchodzące w skład Świętego Cesarstwa. W ramach struktur francuskiej inkwizycji można wyróżnić cztery większe obszaryzob. Lea, II, s. 118-120; Vidal, s. II-XXII.: południową Francję (Langwedocję), z głównym ośrodkiem w Tuluzie; północną Francję (łącznie z południowymi Niderlandami), z głównym ośrodkiem w Paryżu; Prowansję, z głównym ośrodkiem początkowo w Marsylii, a później w Awinionie; Burgundię i Lotaryngię, z głównym ośrodkiem w Besançon.
Podział na północną i południową część Królestwa Francji, poza pierwszym dwudziestoleciem istnienia inkwizycji we Francji, nie miał formalnego charakteru, jednak lokalne uwarunkowania w Langwedocji były na tyle odmienne od tych na północy, że wymagają odrębnego omówienia. Około roku 1330 podział ten stracił na znaczeniuLea, II, s. 112..
Heretycy we Francji thumb|Żółty krzyż katarów – narzucony przez Inkwizycję znak rozpoznawczy, który mieli nosić na swych ubraniach pokutujący heretycy Francja należała w późnym średniowieczu do krajów najbardziej dotkniętych zjawiskiem występowania nieortodoksyjnych ruchów religijnych, stojących w opozycji do Kościoła katolickiego. Już w 1022 w Orleanie odkryto, przede wszystkim pośród kanoników, kilkunastoosobową grupę heretyków negujących m.in. realność męki i zmartwychwstania Chrystusa. Większość z nich została spalona na rozkaz króla Francji Roberta II Pobożnego. Był to pierwszy znany przypadek zastosowania tej kary wobec heretyków w Europie zachodniej. Kilka lat później biskup Cambrai i Arras Gerard wykrył i aresztował w swej diecezji grupę heretyków odrzucających sakrament małżeństwa, ci jednak podporządkowali się jego autorytetowi i złożyli ortodoksyjne wyznanie wiary. W pierwszej połowie XII wieku w różnych częściach Francji działali nieortodoksyjni kaznodzieje, np. Henryk Mnich, Pierre de Bruis (zm. ok. 1140) czy Eon z l’Etoile (zm. w więzieniu wkrótce po 1148), którym udało się zgromadzić wokół siebie zwolenników. Ich ruchy nie przetrwały jednak po ich śmierciCosten, s. 52-55; Lambert (2002), s. 27-37, 46-49, 75-83, 89-98; Kras, s. 70-81, 85-86; Lea, I, s. 57 i nast..
Katarzy Od połowy XII wieku w Langwedocji, notowana jest obecność dualistycznej sekty katarów, która zdobyła tam wyjątkowo silną pozycję, a po synodzie w St. Felix-de-Caraman (ok. 1167 lub ok. 1175) utworzyła tam własne struktury kościelne na czele z biskupami Albi, Tuluzy, Carcassonne i Agen. Na północ kraju sekta ta dotarła być może nawet wcześniej, gdyż należeli do niej prawdopodobnie heretycy schwytani w Soissons w 1114, jednak jej znaczenie było tam mniejsze niż w LangwedocjiCosten, s. 58-76; Barber, s. 28-37; Lambert (1998), s. 36-59; Lambert (2002), s. 181-185; Wakefield, s. 30-43; Kras, s. 87-90; Lea, I, s. 89 i nast..
Rozwojowi herezji katarskiej w Langwedocji sprzyjał niski poziom moralny i intelektualny miejscowego duchowieństwa oraz przychylna postawa sporej części miejscowych feudałów. Ascetyzm katarskich doskonałych (elity sekty) kontrastował z trybem życia wielu księży katolickich, w tym biskupów. Władcy Tuluzy tolerowali rozwój sekty, a niektórzy członkowie rodu panującego wręcz mu sprzyjali. Miejscowe władze kościelne również przez długi czas nie podejmowały żadnych kroków zaradczych. Szczególnie, że w tamtejszym episkopacie brakowało w tym czasie wybitnych jednostek. W 1145 w Tuluzie kazania przeciwko heretykom głosił Bernard z Clairvaux, w 1165 katoliccy biskupi podjęli publiczną dysputę z heretykami na synodzie w Lombez, starając się nakłonić ich do porzucenia herezji, jednak skutki tych inicjatyw były co najwyżej doraźne. W Langwedocji nie odnotowano prób stawiania heretyków przed sądami. W przeciwieństwie do północnej i wschodniej Francji, nie dochodziło też do samosądów (takich jak w Soissons ok. 1114 czy w Vézelay w 1167), co świadczy, że także niższe warstwy przychylnie odnosiły się do katarów, zwanych tam też albigensami od ich głównego ośrodka w AlbiBarber, s. 38-63, 94-101; Lambert (1998), s. 60-81; Lambert (2002), s. 89-99, 124-129, 155-181; Costen, s. 77 i nast.; Wakefield, s. 65-85; Kras, s. 94-98; Lea, I, s. 305 i nast..
Herezja katarów została potępiona na synodzie w Tours w 1163 i ponownie na Soborze Laterańskim III w 1179. W 1178 w Langwedocji przebywał legat papieża Aleksandra III kardynał Pierre Ithier de Pavie, a w 1181 kardynał Henri de Marsiac. Legaci ci jako pierwsi podjęli, jakkolwiek na niewielką skalę, kroki represyjne wobec langwedockich katarów. Henri de Marsiac stanął na czele ekspedycji zbrojnej przeciw Lavaur i odstąpił dopiero, jak wydano w jego ręce dwóch katarskich „doskonałych”. Obaj heretycy nawrócili się na katolicyzm i zostali kanonikami w Tuluzie. Ekspedycja kardynała Marsiaca stanowiła precedens dla wykorzystania zbrojnego instrumentu, jakim była krucjata, przeciw heretykom, podczas gdy do tej pory była zastrzeżona dla walki z niewiernymi i to w zasadzie tylko w celu wyzwolenia lub obrony Ziemi ŚwiętejBarber, s. 94-96; Lambert (1998), s. 42, 60-61; Lambert (2002), s. 127-128, Costen, s. 99-106; Wakefield, s. 82-86; Kras, s. 98-103..
Synod w Weronie w 1184 W 1184 w Weronie papież Lucjusz III ponownie potępił katarów i określił reguły postępowania sądów biskupich w sprawach o herezję. Biskupów zobowiązano do wizytacji swych diecezji w celu poszukiwania heretyków. W razie ustalenia podejrzanych należało przeprowadzić dochodzenie, a winnych wezwać do nawrócenia. W razie odmowy heretyka należało przekazać władzom świeckim, które zobowiązano do współpracy z biskupami w zwalczaniu herezji. W Weronie potępiono także rozwijający się m.in. w południowo-wschodniej Francji ewangeliczny ruch waldensów („ubogich z Lyonu”), ze względu na głoszenie kazań bez zezwolenia. W tym czasie rozbieżności między waldensami a Kościołem dotyczyły raczej spraw natury dyscyplinarnej, jednak od tego momentu coraz bardziej oddalali się oni od Rzymu także pod względem doktrynalnymCosten, s. 55-57, 106–107; Lambert (1998), s. 63-64; Lambert (2002), s. 106-108; Barber, s. 97; Wakefield, s. 43-47, 86; Kras, s. 90-94, 126-130; Tanon, s. 97-98..
Misje katolickie w Langwedocji Ustanowienie zasad działania inkwizycji biskupiej w 1184 nie miało prawie żadnych bezpośrednich następstw w Langwedocji. Tamtejsi biskupi byli zainteresowani głównie dochodami swych diecezji, z czego niektóre (zwł. Tuluza) były w trudnej sytuacji finansowej, a nie swoimi obowiązkami duszpasterskimi. Sytuacja zmieniła się dopiero z nastaniem pontyfikatu Innocentego III (1198–1216), który zdymisjonował kilku biskupów i mianował na ich miejsce nowych (np. arcybiskupa Narbonne Berengara zastąpił w 1212 legat papieski Arnold Amalryk) i wysłał do Langwedocji misje cysterskie w celu nawracania heretyków. Od 1205 w tym samym celu działał w rejonie Tuluzy Dominik Guzmán, założyciel zakonu dominikanów, który formalnie został jednak zatwierdzony dopiero przez kolejnego papieża Honoriusza III w 1216. W 1208 grupa waldensów pod wodzą Duranda z Huesca podporządkowała się Kościołowi, zakładając wspólnotę „ubogich katolików”Barber, s. 97-101; Lambert (1998), s. 98-102; Lambert (2002), s. 106-111, 135 i nast.; Costen, s. 107-119; Wakefield, s. 65-91, 133-134; Cameron, s. 49 i nast.; Kras, s. 130-147, 152..
Inkwizycja biskupia w Szampanii (1197–1208) Na północy Francji kilku biskupów podjęło działania inkwizycyjne wobec katarów. W latach 1197–1208 doszło do wielu procesów w Szampanii, w wyniku których kilkanaście osób zostało spalonych. Najaktywniejszy w zwalczaniu herezji był biskup Auxerre HugoLea, I, s. 130-131..
Krucjaty przeciw katarom 1209–1229 W 1208 jeden z rycerzy hrabiego Tuluzy Rajmunda VI zamordował papieskiego legata Piotra z Castelnau. Papież Innocenty III, który już wcześniej zarzucał hrabiemu sprzyjanie herezji, odebrał to jako prowokację i ogłosił krucjatę przeciw katarom. Wojska krzyżowe, dowodzone przez Szymona Montforta, dokonały licznych masakr, z których najsłynniejsza pozostaje rzeź Béziers w 1209. W 1215 Innocenty III uznał Szymona za władcę Tuluzy, ale ten zginął podczas oblężenia Tuluzy w 1218. Krucjata, mająca formalnie na celu walkę z heretykami, w praktyce przerodziła się w walkę o panowanie na południu FrancjiBarber, s. 101-113; Costen, s. 120-150; Lambert (1998), s. 102-107; Wakefield, s. 91-122; Kras, s. 147-151..
Po śmierci Montforta hrabia Rajmund VI (zm. 1222) odzyskał na kilka lat kontrolę nad Langwedocją. Druga „krucjata” w 1219 poniosła klęskę. W 1226 zorganizowano jednak kolejną wyprawę, na której czele stanął osobiście król Francji Ludwik VIII Lew. Choć sam król zmarł podczas tej wyprawy, jego wojska kontynuowały podbój. Ostatecznie w 1229 doszło do podpisania w Paryżu traktatu pokojowego, na mocy którego nowy hrabia Rajmund VII zrzekł się sporej części swych ziem na rzecz króla lub Kościoła, a pozostała część miała po jego śmierć przejść na Alfonsa z Poitiers, brata króla Ludwika IX. Hrabia zobowiązał się też do zwalczania heretyków. W tym samym roku w Tuluzie odbył się synod pod przewodnictwem biskupa tuluskiego Folquet de Marseille i legata papieskiego kardynała Romano Bonaventura. W trakcie obrad przesłuchano wielu świadków oraz podejrzanych o herezję, uchwalono też szczegółowe zasady postępowania z heretykami. Wszyscy podejrzani przyznali się i wyrzekli się herezji wobec biskupa i legata i w ramach pokuty musieli nosić dwa krzyże pokutne na swym odzieniuBarber, s. 113-120; Costen, s. 150-163; Lambert (1998), s. 115-116, 131-138; Lambert (2002), s. 193; Wakefield, s. 122-129; Kras, s. 151-156..
Represje w latach 1229–1233 W następnych latach kontynuowano represje. Miejscowi feudałowie znacznie chętniej niż dotychczas zaangażowali się w ściganie heretyków. Odnotowano w źródłach kilka ekspedycji zbrojnych hrabiego i jego wasali z okresu po 1229, w wyniku których schwytano i spalono katarskich „doskonałych”, m.in. w 1233 stracono w Tuluzie jednego z głównych przywódców katarskich z Agenais Vigouroux de la Bacone. Nowy (od 1232) biskup Tuluzy Rajmund z Fauga wywodził się z zakonu dominikanów. W 1233 papież Grzegorz IX zadecydował o wprowadzeniu do Francji nowego instrumentu represji, wspomagającego dotychczasową, niezbyt energiczną działalność sądów biskupich. W kwietniu 1233 skierował do biskupów francuskich list, w którym poinformował ich o powierzeniu zadania zwalczania herezji dominikanom, a prowincjałowi dominikanów w Tuluzie polecił dobranie kilku zakonników do tego zadania. Z kolei na północy kraju papież osobiście mianował Roberta le Bougre z konwentu dominikanów w Besançon inkwizytorem papieskim dla metropolii Sens, Rouen, Bourges i Tours oraz hrabstwa Flandrii. W ten sposób Francja została objęta działalnością papieskich inkwizytorówBarber, s. 120-121; Costen, s. 163 i nast.; Lea, II, s. 5-8, 113-115; Lambert (1998), s. 125-126. 131-132, 137; Wakefield, s. 130-140, 210-211; Kras, s. 152-157, 163-164, 168-169..
Okres 1233 – ok. 1330 Langwedocja Początki inkwizycji w Langwedocji (1234–1242)