Olsztyn – miasto w Polsce, w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim, około 15 km na południowy wschód od Częstochowy, siedziba gminy Olsztyn. Przez miejscowość biegnie Szlak Orlich Gniazd. Nad miastem góruje wzgórze, na którym znajdują się ruiny XIII-wiecznego zamku.

Olsztyn posiadał prawa miejskie w latach 1488–1870Postanowienie z 23 stycznia (4 lutego) 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 77), odzyskał je w 2022 roku.

Położenie Olsztyn położony jest na obszarze Małopolski oraz dawnej ziemi krakowskiej, na zachodnim krańcu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.

Nazwa miejscowości

mały|lewo|Olsztyn w zapisie Olstin w granicach Korony Królestwa Polskiego na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku Nazwa Olsztyn jest mutacją wcześniejszej formy Holsztyn i wywodzi się z języka niemieckiego (Hohlstein). W pierwotnej postaci brzmiała ona prawdopodobnie Holstein, bądź Hohlenstein i nawiązywała do miejsca pochodzenia osadników zakładających miejscowość.

Odmienna etymologia nazwy nawiązuje do niemieckich słów hohl lub Höhle (pusto lub pieczara z jęz. niem.) i Stein (kamień z jęz. niem.) – w wolnym tłumaczeniu pusty kamień lub pieczara (jaskinia) w kamieniu. Skała, na której stał zamek posiada sporej wielkości grotę, łączącą się z labiryntem wykutych w skale zamkowych lochów.

Osadę pod zamkiem nazywano z początku Olsztynkiem. W przywileju lokacyjnym króla Kazimierza IV Jagiellończyka z 1488 r. miasto również nazwano Olsztynkiem. Nazwa Olsztyn po raz pierwszy w odniesieniu do miasta pojawiła się w dokumentach w 1620 r., a później obie nazwy funkcjonował zamiennie. Dopiero, gdy w wyniku wojen zamek popadł w całkowitą ruinę, miasto zaczęto nazywać Olsztynem. Przyczyniło się do tego również wybudowanie w mieście kościoła, do którego funkcje kultowe przeniesiono z kaplicy zamkowej, gdyż dokumenty parafialne tam prowadzone zachowały ciągłość nazewniczą pod nazwą Olsztyn.

Części miasta + Integralne części miasta Olsztyn SIMC Nazwa Rodzaj0140681 Bloki Kolejowe część miasta1001786 Joachimów część miasta (zniesiona w 2023 r.)0140698 Odrzykoń część miasta

Herb Najstarsza znana pieczęć Olsztyna pochodzi z XVI wieku. W 1870 roku należący wówczas do zaboru rosyjskiego Olsztyn utracił prawa miejskie, których nie odzyskał po odzyskaniu niepodległości. W II RP miejscowości gminne nie miały prawa posługiwać się znakiem. Herb wsi i gminy przywrócono w latach 80. XX wieku.

W czerwonym polu w środku czoła tarczy znajduje się korona. Niżej kształt przypominający literę H oraz kombinacja liter S i W.

Zasadniczym elementem herbu jest korona, stanowiąca symbol monarszych praw własnościowych, osada była bowiem do końca I Rzeczypospolitej miastem królewskim.

Według badań dr hab. Marcelego Antoniewicza z Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie kształt przypominający literę H nie pochodzi od niemieckiego Holstein oznaczającego „wydrążoną skałę”, lecz jest to wyobrażenie królewskiego tronu. W tron wpisana jest litera S odnosząca się według dr Henryka Seroki z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie do imienia króla Zygmunta I Starego (Sigismundus). Świadczy o tym królewska korona. Litera W odnosi się do Wawelu lub Władysława Jagiełły, dziadka Zygmunta I Starego, który odzyskał olsztyński zamek z rąk księcia Władysława Opolczyka i wcielił powtórnie do Korony.

Historia mały|lewo|Fragment dokumentu lokacyjnego Olsztynka z 1488 roku mały|lewo|Rynek i zamek w latach 30. XX w. Początki osady ściśle związane są z powstaniem warowni, która wzmiankowana była po raz pierwszy w 1306 jako zamek w Przemiłowicach (castrum Premilovicz). Nazwa Olsztyn pojawiła się po raz pierwszy w 1349. W 1370 Olsztyn został nadany Władysławowi Opolczykowi. W 1396 został przyłączony przez Władysława Jagiełłę do Korony. W 1488 Olsztyn otrzymał prawa miejskie z rąk Kazimierza Jagiellończyka i teren ok. 28 km². W pierwszych latach po nadaniu praw miejskich w Olsztynie znajdowało się 10 domów. Miejscowość rozwijać się miało jako ośrodek drobnego handlu i rzemiosła. W 1532 r. miasto otrzymało prawo do organizowania jarmarków cztery razy w roku, co miał dać mu impuls rozwojowy, dzięki czemu na przełomie XVI i XVII w. liczyło 91 domów, a wśród mieszkańców znaleźli się rzeźnik, szewc i kołodziej.

W XVII w. Olsztyn zaczął pustoszeć, a przyczyniły się do tego przemarsze wojsk, epidemie oraz susze. W 1655 Olsztyn został zniszczony przez Szwedów, przy czym zamek był częściową ruiną jeszcze przed tą wojną. 1 września 1719 r. pożar całkiem strawił wszystkie zabudowania miasta. W 1. połowie XVIII wieku wytyczono olsztyński Rynek, jednak miasto rozwijało się powoli, m.in. w 1791 r. stało w nim 77 domów. Od 1795 miasto przejściowo znajdowało się w zaborze pruskim w prowincji Nowy Śląsk, od 1807 roku – w Księstwie Warszawskim, a ostatecznie od 1815 – w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. Ze względu na niewielkie rozmiary miejscowość utraciła status miasta decyzją administracji rosyjskiej w 1870.

W 2019 w jaskini znajdującej się tuż przy słynnym zamku dokonano niezwykłego odkrycia. Znaleziono narzędzia pochodzące sprzed 40 tys. lat wykonane przez neandertalczyków.

W marcu 2020 radni gminy Olsztyn przyjęli uchwałę w sprawie wszczęcia procedury przywrócenia praw miejskich, a w lutym następnego roku w konsultacjach społecznych większość mieszkańców opowiedziała się za przekształceniem w miasto, w związku z czym Rada Ministrów wydała rozporządzenie w sprawie nadania Olsztynowi z dniem 1 stycznia 2022 statusu miasta.

Zabytki i obiekty turystyczne Zamek z XIII wieku Kościół św. Jana Chrzciciela Spichlerz z 1783 roku przeniesiony z Borowna i zrekonstruowany w 2007 roku Ruchoma szopka autorstwa Jana Wewióra, składająca się z 800 figur (w tym 300 ruchomych) (element szlaku architektury drewnianej woj. śląskiego) Jurajski Teatr Stodoła bunkry poniemieckie z 1944 roku cmentarz – mauzoleum, gdzie w czasie II wojny światowej Niemcy grzebali rozstrzelanych w lasach olsztyńskich przez SS i żandarmerię, mieszkańców Częstochowy i okolic, więźniów z aresztów Częstochowy i Radomska (w tym zamordowanych podczas Akcji AB), schwytanych partyzantów, jeńców oraz osoby pochwycone w pacyfikacjach okolicznych wsi – łącznie prawdopodobnie 1968 osób. Ofiary upamiętniono dwoma pomnikami, symbolicznymi grobami i płaskorzeźbą przedstawiającą scenę rozstrzelania. Na pomniku znajduje się napis „Bohaterom walk o wolność Ojczyzny, pomordowanych w latach 1939–1945”. Na cmentarzu znajdują się także prochy kilkuset jeńców sowieckich, rozstrzelanych przez Niemców w latach 1941–1944. okoliczne ostańce i jaskinie (Jaskinia Olsztyńska) – atrakcja dla wspinaczy i speleologów Rzeźba „Olsztyńskiego Anioła Stróża”

W pobliżu Olsztyna znajdują się rezerwaty przyrody Sokole Góry i Zielona Góra oraz Góry Towarne.

Szlaki piesze: Szlak Orlich Gniazd Szlak Warowni Jurajskich „Dróżki św. Idziego”. Długość 8 km. Przebieg: Olsztyn – rezerwat Sokole Góry – Zrębice. 20px Szlak architektury drewnianej woj. śląskiego. Pętla częstochowska: ruchoma szopka Jana Wewióra w drewnianej chałupie z końca XIX w.

Szlaki rowerowe: Jurajski Rowerowy Szlak Orlich Gniazd. Długość 188,3 km. Szlak Rowerowy Wokół Gór Sokolich i Olsztyna. Długość 34 km. Szlak Rowerowy Olsztyński. Długość 78,3 km. Trasa: Częstochowa – Olsztyn – Zrębice – Piasek – Julianka – Przyrów – Lipnik – Małusy Małe – Mirów.

Środowisko przyrodnicze mały|Zamek w Olsztynie mały|Rynek mały|Kościół św. Jana Chrzciciela mały|Spichlerz Często spotykanymi formami w krajobrazie Olsztyna i okolic są niewysokie, skaliste wzgórza oraz występujące samotnie lub grupowo skały wapienne (ostańce). Na stokach tych wzgórz oraz pomiędzy skałkami znajdziemy ciepłe łąki i murawy kserotermiczne o bardzo bogatej roślinności. Występują tu 33 gatunki roślin rzadkich i chronionych. Utrzymaniu tych biocenoz sprzyjają działania ochronne, takie jak wycinka inwazyjnych gatunków drzew i krzewów oraz celowy wypas owiecMączyński Nikodem: Wypas owiec na Jurze. Czy wiemy, co chronimy?, w: „Przyroda Górnego Śląska” nr 92, lato 2018, s. 12–13..

Na stokach Góry Zamkowej, na której wznoszą się ruiny olsztyńskiego zamku, rosną m.in. endemityczna przytulia krakowska, czosnek skalny i goździcznik wycięty. Na zachodnich zboczach tej góry występuje łanowo, jako relikt glacjalny, skalnica gronkowa, która ma tu jedno z nielicznych naturalnych stanowisk poza Karpatami. Obok niej rosną tu i inne gatunki górskie, jak rojnik pospolity, krzyżownica górska gorzka i oryginalna, rzadka i ściśle chroniona paproć podejźrzon księżycowy. Na skałach występują również zanokcica murowa i ożanka pierzastosieczna. W 2013 r. wśród szczelin skalnych stwierdzono tu pojedyncze egzemplarze zapłonki brunatnej – wapieniolubnego gatunku pontyjskiego, który rośnie tu na swej pn.-zach. granicy występowania.

Góra Lipówki znana jest z zakwitającego tu wiosną łanowo zawilca wielkokwiatowego, pośród którego znajdziemy egzemplarze żółto kwitnącej krzewinki – szczodrzeńca rozesłanego. Wśród skał rośną tu fiołek skalny i orlik pospolity, a na szczycie wzgórza przetacznik pagórkowy, który jest rośliną żywicielską dla larw rzadkiego motyla – przeplatki britomartis.

Na północny wschód od centrum Olsztyna, na piaszczystych ugorach, żyje gatunek rzadkiego ptaka kulon zwyczajny.

Oświata Szkoła Podstawowa w Olsztynie

Sport GLKS Sokół Olsztyn ULKS LOTKa

Olsztyn w kulturze Wśród ruin zamku w Olsztynie zrealizowano internetowy spektakl muzyczno-baletowy Panegiria: Triumph Satyrów Leśnych, inspirowany panegirykiem Bartosza Paprockiego, napisanym w 1582 roku na cześć króla Stefana Batorego, powracającego z wojny z Moskwą. W okolicach Olsztyna kręcono m.in. filmy Hrabina Cosel, Oczy uroczne, Demony wojny według Goi oraz Młyn i krzyż. W Rękopisie znalezionym w Saragossie zamek ten zagrał posiadłość Kabalisty, a w filmie Polonia Restituta statystowała znaczna część mieszkańców miejscowości. Ostatnio nagrywanym w Olsztynie i okolicach filmem był Klub włóczykijów. Na zamku kręcono teledysk do piosenki Nie pokonasz miłości wykonywanej przez Ciechowskiego i Gawlińskiego.

Ludzie związani z Olsztynem Ireneusz Bieleninik Maciej Borkowic Elżbieta Jarosik Mateusz Pospieszalski Sebastian Ułamek Borys Miturski Janusz Iwański Kasper Karliński

Transport Drogowy Przez centrum Olsztyna przebiega droga krajowa nr 46, łącząca DK91 w Częstochowie z DK78 w Szczekocinach.

Przez Olsztyn przebiegają następujące drogi powiatowe:

1043S Brzyszów - Olsztyn 1045S Olsztyn - Turów 1065S Olsztyn - Biskupice

Komunikacja Komunikację gminy Olsztyn z Częstochową zapewnia MPK Częstochowa.

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych () GUS. Rejestr TERYT.

Bibliografia Ignacy Heromiński, Indeks urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych powiatu częstochowskiego według stanu na 31.XII.1970 r., w: Ziemia Częstochowska, tom X. Powiat częstochowski. Szkice monograficzne, red. Mieczysław Stańczyk, Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej, Częstochowa 1974, s. 539. Marceli Antoniewicz, Herby miast województwa częstochowskiego, Częstochowa, 1984. T.Haładyj, Nowe odczytanie herbu: Olsztyn prawie jak Wawel.

Linki zewnętrzne Serwis internetowy Gminy Olsztyn Zdjęcia z Olsztyna , s. 512–514. Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie) Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Miasta w województwie śląskim Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XXI wieku