William Ashley „Billy” Sunday (ur. 19 listopada 1862 w Ames, zm. 6 listopada 1935 w Chicago) – amerykański baseballista i ewangelista przebudzeniowy wyznania prezbiteriańskiego. Był najważniejszym ewangelistą w pierwszej połowie XX wieku i jednym z najbardziej wpływowych w historii Stanów Zjednoczonych. Często gościł na pierwszych stronach gazet, przyjaźnił się z wpływowymi politykami i biznesmenami, bywał w Białym Domu.
Początkowo był baseballistą, ale karierę sportową poświęcił dla głoszenia Ewangelii. W swoim przesłaniu odwoływał się do patriotyzmu. Podczas I wojny światowej wzywał USA do militarnego uczestnictwa, a następnie to zaangażowanie popierał. Szczyt jego powodzenia przypada na drugą dekadę XX wieku, kiedy sprawami organizacyjno-administracyjnymi kierowała jego żona, Nell. Najbardziej udana kampania została przeprowadzona w 1917 r. w Nowym Jorku. Po roku 1920 jego kampanie nie cieszyły się już wielką popularnością.
Do końca swego życia pozostał konserwatywnym chrześcijaninem, był przeciwnikiem spożywania alkoholu (zwłaszcza whisky). Popierał reformy społeczne, ale był bardzo konserwatywny w sferze moralności. Pomimo iż na gruncie teologicznym reprezentował protestancki fundamentalizm, był nastawiony ekumenicznie do innych wyznań chrześcijańskich. Odegrał znaczącą rolę we wprowadzeniu 18 poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych w 1919 roku. Jeszcze za swego życia stał się bohaterem powieści, poezji, filmu, muzyki i rozpoznawaną postacią kultury popularnej. Po jego śmierci, jego pracę kontynuowała żona.
Dzieciństwo i młodość Urodził się 19 listopada 1862 r. w Ames (Iowa). Jego ojciec, William Sunday, pochodził z rodziny niemieckich emigrantów o nazwisku Sonntag, co, po ich osiedleniu się w Chambersburgu (Pensylwania), zostało przetłumaczone na „Sunday” („niedziela”). Ojciec był murarzem, podczas wojny secesyjnej został wcielony do 23 regimentu ochotników stanu Iowa. Zmarł na zapalenie płuc w Patterson (Hrabstwo Madison w Missouri) w roku 1864, pięć tygodni po narodzeniu najmłodszego syna, Williama Ashleya. Matką Sundaya była Mary Jane Corey, a jej ojciec był farmerem, młynarzem, kowalem i kołodziejem. W kilka miesięcy po śmierci pierwszego męża wyszła powtórnie za mąż, ale drugi mąż szybko opuścił rodzinę.
Gdy Billy Sunday miał dziesięć lat, matka posłała go wraz z bratem do sierocińca w Glenwood, a później do sierocińca w Davenport. W sierocińcu otrzymał wykształcenie podstawowe, nabył nawyk do porządku i dyscypliny i uświadomił sobie, że ma predyspozycje do sportu. W wieku 15 lat zamieszkał ze swoim dziadkiem.
W wieku czternastu lat Sunday pracował na farmie pułkownika Johna Scotta, polityka i biznesmena, gdzie doglądał m.in. kuca szetlandzkiego. Znajomość ze Scottem umożliwiła mu podjęcie studiów w Nevada High School, której poziom nauczania był jednym z najwyższych w regionie. Nie ukończył szkoły, jednak zdobył tam wysoki poziom wykształcenia.
W tym czasie zaczął też odnosić sukcesy sportowe. Był pierwszym Amerykaninem, który przebiegł 100 jardów w 10 sekund.
W 1880 roku zamieszkał w Marshalltown (Iowa), gdzie z powodu swej atletycznej budowy zatrudniony został w straży pożarnej. Startował w zawodach organizowanych przez straż pożarną i grał w drużynie baseballowej miasta. W 1882 roku drużyna z Marshalltown, którą Sunday reprezentował, pokonała mistrza stanu, drużynę z Des Moines, wynikiem 13-4.
Kariera baseballowa thumb|left|Jako zawodnik White Stockings (1887) Billy Sunday rozpoczął karierę baseballisty w 1883 roku, kiedy związał się z występującym w National League klubem Chicago White Stockings (obecnie Chicago Cubs)Rosenberg, 132.. W Major League Baseball zadebiutował 22 maja 1883 roku w wygranym meczu przeciwko drużynie Boston Beaneaters (obecnie Atlanta Braves). W inaugurującym sezonie wystąpił w 14 meczach, zaliczył m.in. 54 at bats, 6 runów czy 5 RBI, a wraz z zespołem zdobył wicemistrzostwo National League (wygrał wspomniany wyżej zespół z Bostonu). W sezonie 1884 zajął wraz z zespołem piąte miejsce w lidze, jednak w dwóch kolejnych zdobył dwa tytuły mistrzowskie w NL. W swoim ostatnim sezonie gry w Chicago zajął z drużyną trzecie miejsce w sezonie zasadniczym.
Od 1888 do 1890 roku występował w zespole Pittsburgh Alleghenys (dzisiejszy Pittsburgh Pirates). W nowym klubie częściej pojawiał się na placu gry (tylko w sezonie 1888 wystąpił w 120 spotkaniach, niemal tyle ile przez pierwsze cztery w White Stockings). W pierwszym sezonie gry w tym zespole zwyciężył w dwóch klasyfikacjach ligowych, a w zestawieniu skradzionych baz był trzecim najlepszym zawodnikiem ligi; w kolejnym sezonie zajął jednak ósme miejsce w klasyfikacji skradzionych baz. Drużyna ta nie osiągała tak znaczących sukcesów jak jego poprzedni klub, w jednym z sezonów jego zespół zajął nawet ostatnie miejsce w National League. W sezonie 1890 wystąpił jeszcze w 86 spotkaniach, po czym w sierpniu 1890 został odsprzedany do Philadelphia Phillies, w którym to rozegrał swoje ostatnie mecze w karierze profesjonalnej. W swoim ostatnim sezonie zajął trzecie miejsce w ligowej klasyfikacji skradzionych baz, a z zespołem z Filadelfii osiągnął trzecie miejsce w rundzie zasadniczej. Ostatnie spotkanie rozegrał 4 października 1890 roku.
Sunday występował głównie na pozycji zapolowego, okazjonalnie także na pozycji pierwszobazowego. Był zawodnikiem bardzo szybkim, jednak popełniającym wiele błędów.
thumb|W uniformie ligi narodowej W niedzielne popołudnie 1886 (lub 1887) rokuSunday nigdzie nie podaje dokładnej daty tego doświadczenia, jakkolwiek często do niego nawiązuje. (Knickerbocker, 59-63, 79-89). spacerował ulicą i usłyszał Ewangelię głoszoną przez grupę Pacific Garden Mission. Niedługo potem sam zaczął głosić w kościołach oraz podczas spotkań organizowanych przez YMCA.
W 1886 poznał Helen Amelię Thompson, w której się zakochał. Pochodziła z lepiej sytuowanej rodziny i jej ojciec był przeciwny małżeństwu córki z Sundayem. Ostatecznie związek małżeński został zawarty 5 września 1888 roku. Przystąpił też do kościoła prezbiteriańskiego ze względu na Nell.
Wiosną 1891 roku zerwał kontrakt ze swoim klubem baseballowym gwarantujący mu dochód 2800 dolarów rocznie i rozpoczął pracę w YMCA za 83 dolary miesięcznie. W 1894 roku zespół Pittsburgh Pirates oferował mu pensję 2000 dolarów miesięcznie, ale odmówił.
Do końca życia pozostał wielkim fanem baseballu. Udzielał wywiadów dla prasy, w których wyrażał swoje opinie o tej grzeNa przykład w 1917 dla „Baseball Magazine” wyraził swoją opinię na temat patriotycznego charakteru baseballu i ważności rozgrywek w czasie wojny.. Wielokrotnie sędziował podczas rozgrywek trzecioligowych oraz amatorskich meczów w tych miejscach, w których przeprowadzał swoje „kampanie przebudzeniowe”. O ile tylko mógł, uczęszczał na ważne mecze baseballowe, włącznie z 1935 World Series (tylko w jednym meczu). W swoich kazaniach często stosował terminologię zapożyczoną z baseballu.
Statystyki w MLB Sezon zasadniczy
Ewangelista thumb|Sunday głosi
Początki służby W 1893 roku Sunday został asystentem ewangelisty J. Wilbura Chapmana, w owym czasie jednego z najbardziej znanych ewangelistów w USA (predestynował go do tego m.in. potężny głos). Zadanie Sundaya polegało na przybyciu do każdego miasta, do którego miał udać się Chapman, zorganizowanie spotkań modlitewnych, chóru, wzniesienie namiotu i inne sprawy ewangelizacyjne. Słuchając Chapmana, odbierał lekcje homiletyki i utożsamił się z teologią konserwatywnego chrześcijaństwa. W 1896 Chapman nieoczekiwanie wrócił do pastorostwa, a Sunday rozpoczął własne mityngi ewangelizacyjne. Pierwszy miał miejsce w Garner.
Od końca XIX wieku stopniowo stawał się coraz bardziej znanym ewangelistą, a na początku XX wieku był już najbardziej wpływowym kaznodzieją w Stanach Zjednoczonych. Często gościł na pierwszych stronach gazet. Nawet podczas I wojny światowej jego kazania publikowane były w prasie w całości. W drugiej dekadzie XX wieku stał się sensacją narodową, głosił we wszystkich większych miastach. Nie mając żadnego nagłośnienia potrafił przemawiać do 24-tysięcznego tłumu. Potrafił docierać do ludzi wszystkich klas społecznych. Był bardzo niekonwencjonalny i ekstrawagancki, podczas głoszenia rozbijał krzesła, by lepiej zobrazować przesłanie. Głosił nie tylko zza mównicy czy sprzed niej, ale lubił też wchodzić na nią.
W roku 1903 został ordynowany na duchownego w Kościele prezbiteriańskim.
thumb|Sunday głosił całym ciałem Początkowo głosił w namiotach. W październiku 1906 roku śnieżyca w Salida w Kolorado zniszczyła mu namiot. Od tego czasu Sunday zaczął domagać się by miasta budowały dlań drewniane tabernacles (świątynie, przybytki) na czas kampanii. Było to kosztowne, pomimo iż drewno było następnie sprzedawane po zakończeniu kampanii. Obiekty te mieściły zwykle od 5 do 20 tysięcy ludzi i nazywano je Billy Sunday’s Tabernacles. Budowane były wedle pomysłu konstrukcyjnego Sundaya, budowniczymi byli zwykle wolontariusze i wznoszone je w szybkim tempie (do każdej deski wbijano tylko dwa gwoździe). Większość z nich była rozbierana zaraz po zakończeniu kampanii ewangelizacyjnej. Tabernacles poprawiły relacje Sundaya z ludnością, były też miarą jego sukcesu i znaczenia, ponieważ inni ewangeliści głosili zwykle w namiotach. Koszta budowy były opłacane przez kościoły oraz indywidualne ofiary i wynosiły zwykle około 20 tysięcy dolarów. W 1916 wzniesiono taką konstrukcję w Nowym Jorku, a koszty tego przedsięwzięcia wyniosły 68 tysięcy dolarów. Obiekt mógł pomieścić 18 tysięcy ludziBilly Sunday’s Tabernacle, Broadway & 168 St. NYC Worth Point.. Podobne obiekty wznoszone były w Chicago, Detroit, Filadelfii i wielu innych większych miastach. Wzniesiono je w niemal dwustu miastach.
Pod administracją Nell Sunday Zarówno Sunday, jak i jego żona źle znosili rozłąkę. W 1908 roku Sunday zdecydował powierzyć swoje dzieci niańce, natomiast jego żona Nell dołączyła do jego kampanii, zarządzała przygotowaniem krucjat i sprawami administracyjnymi. Nell wynajęła nowy personel. Stały zespół Sundaya liczył odtąd około 30 osób, a w jego skład wchodzili m.in. muzycy. Zespołem muzyków, w latach 1909–1930, kierował Homer Alvan Rodeheaver. Inną ważną osobą w zespole była bizneswoman Virginia Asher (od 1911 do 1928), która organizowała spotkania dla samych kobiet. Od 1922 roku Asher organizowała spotkania dla kobiet zajmujących się biznesem. Ważną rolę odgrywała rzesza wolontariuszy. Uważa się, że Nell w znacznym stopniu przyczyniła się do przekształcenia kampanii Sundaya w narodowy fenomen. Biografowie Sundaya powątpiewają, by jego sukces był możliwy bez udziału żony. Od tego też czasu jego kampanie prowadzone były głównie w wielkich miastachJones, 91-92.. Większość czasu Nell spędzała na sprawach menadżerskich oraz zarządzaniu zespołem ewangelizacyjnym. Opłacany zespół w różnych latach liczył od 2 do 17 osób, ale wspomagany był przez tysiące ochotników. Podczas krucjaty w Boston (1916) liczba ochotników wyniosła 35 tysięcy. Byli to członkowie chóru, ochroniarze i inni. Najważniejszym członkiem grupy był Homer Rodeheaver, który był częścią zespołu przez dwadzieścia lat i był odpowiedzialny za muzyczną stronę kampanii Billy’ego SundayaMcLoughlin, Modern Revivalism, 421-222..
Organizował spotkania dla dzieci. Pewnego razu przyniósł na takie spotkanie wielką ilość chińskich waz, a następnie rozbijał je młotkiem, by pokazać dzieciom, jak łatwo jest złamać dziesięć przykazańWHEN BILLY SUNDAY COMES TO TOWN, Wanganui Chronicle, Putanga 20436, 16 Hereturikōkā 1915, Page 7 [dostęp 2011-11-22].. Odbywały się też spotkania dla kobiet (np. 20 listopada 1906 w Kewanee – 4 tysiące uczestniczek). Na spotkaniach dla samych mężczyzn atakował grzechy seksualne.
thumb|„Zerwij ze starym towarzystwem, albo zostaniesz potępiony” (1908)