Janusz Leśniak (ur. 12 czerwca 1947 w Krakowie, zm. 18 sierpnia 2026) – polski artysta fotograf, znany jako autor zdjęć ze swoim cieniem, nazywanych leśniakami. Pierwsze takie fotografie powstały w latach 60. i 70. Od połowy lat 80. już stale fotografował swój cień. W całym jego dorobku artystycznym ta twórczość jest zdecydowanie najobszerniejsza i najbardziej znacząca. Dyplom Związku Polskich Artystów Fotografików (ZPAF) otrzymał w 1977. Mieszkał i tworzył w Krakowie.
Życiorys Pierwszą fotografię z cieniem, które nazwano później leśniakami Terminu leśniaki na określenie fotografii z cieniem autora użył po raz pierwszy dr Andrzej Saj, krytyk oraz teoretyk sztuk plastycznych i fotografii w 1996. Odtąd nazwa ta używana jest przez piszących o twórczości artysty wykonał na plaży w Warnemünde jako 17-latek w 1964. W 1965 zdobył 1. nagrodę na I Miejskim Konkursie Fotografii Szkolnej w Krakowie za ekspresyjne portrety dzieci. Maturę uzyskał w 1966W Technikum Inżynierii Środowiska w Krakowie. Wykonał tam, podczas wyjazdu wakacyjnego w 1964, pierwsze zdjęcie ze swoim cieniem.. W 1967 zaczął pracować jako asystent, a następnie jako operator filmowy w TVP Kraków (do 1969). Realizował tam głównie reportaże filmowe, m.in. z Maciejem Szumowskim przy pierwszym jego filmie Osielec oraz późniejszym cyklu – Polska zza siódmej miedzy. W 1968 podczas realizacji filmu o turystyce do publicystycznego programu telewizyjnego, jako pierwszy sfilmował autentyczną wyprawę ratowniczą GOPR-u w Tatrach.
W 1969 ożenił się z Anną Witowską. W 1970 urodził się ich syn Daniel, późniejszy artysta malarz (ASP Kraków, dyplom 1994).
Następne fotografie z cieniem powstały w Krakowie w 1972, a kolejny cykl w 1977 podczas podróży z kilkumiesięczną wyprawą naukową Polish Student’s Expedition Africa-Hydrotrop 77, The Stanislaw Staszic University of Mining and Metallurgy Cracow 1977.
Dla fotografii z cieniem a później z mandalą jedną z ważniejszych inspiracji była myśl C.G. Junga, z którą zetknął się w 1977C.G.Jung - Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Czytelnik, Warszawa 1976, Wyd. I
W latach 80. rozpoczął współpracę z Pracowniami Sztuk Plastycznych oraz krakowską Desą, dla których pracował przy stałej ekspozycji w Muzeum Auschwitz–Birkenau, wykonał stałą wystawę do Muzeum Zamku w Dębnie oraz wiele prac dla Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa.
W 1987 został zaproszony ze swoją indywidualną wystawą Krajobrazy wewnętrzne (Interior Sites) przez Gallery TPW w Toronto. Podczas pobytu w Kanadzie prezentował polską fotografię współczesną, m.in. prace Zofii Rydet, Jerzego Lewczyńskiego, Andrzeja Zygmuntowicza i kilkunastu innych autorów w Ryerson University i OCAD University (dawniej Ontario College of Art) w Toronto, Centre de la photographie VU w Quebec oraz w Concordia University w Montrealu.
W 1987 w Nowym Jorku spotkał się z dyrektorem Departamentu Fotografii Museum of Modern Art, Johnem Szarkowskim (znającym wcześniej jego prace), który podjął decyzję o przyjęciu 24 fotografii Leśniaka do kolekcji MoMA (następne 2 prace fotografa do zbiorów MoMA włączył w 2008 późniejszy dyrektor Departamentu Fotografii – Peter Galassi) W spotkaniu z Johnem Szarkowskim uczestniczyli: David Hlynsky, Susan King i Adam Sobota.
W latach 80., 90. i później pracował nad fotografiami z cieniem. Zbiegło się to w czasie z przechodzeniem od fotografii tradycyjnej, gdzie zdjęcia wykonywał na negatywach, a odbitki w ciemni, do fotografii cyfrowej, która zmieniła całkowicie technikę pracy.
W roku 2003 i 2004 zrobił zdjęcia do albumu Kazimierz, który ukazał się w 2004 z tekstem Olgiedra Budrewicza.
Nawiązał współpracę z magazynem „Miesiąc w Krakowie”, gdzie cyklicznie prezentowana była jego twórczość (2004–2007). Rozpoczął realizację serii zdjęć w Krakowie, związanych tematycznie z kulturą i sztuką. Były to koncerty muzyki poważnej i jazzowej w kościołach, zabytkowych wnętrzach, hucie stali, kopalni soli, filharmonii oraz spektakle teatralne. Wykonał szereg portretów wybitnych ludzi sztuki.
W 2008 rozpoczął nowy cykl fotografii z cieniem, które nazwał mandalami.
W „Domu Fotografii” w Popradzie na Międzynarodowych Warsztatach Fotografii prowadził zajęcia pt. Magiczny Krajobraz, (2002). We Wrocławiu w Szkole Międzynarodowego Forum Fotografii „Kwadrat” prezentował swoją twórczość oraz najnowsze technologie związane z przygotowaniem fotografii kolekcjonerskich (2008). W Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego prowadził wykłady o fotografii kolekcjonerskiej – kierunek Rynek Sztuki i Antyków (studia podyplomowe) w 2008/2009. Od 2010 do 2012 prowadził warsztaty fotograficzne organizowane przez Stowarzyszenia: Absolwentów Akademii Dziedzictwa MCK w Krakowie i Terra Artis Lanckorona.
W 2012 rozpoczął realizację nowego, autorskiego projektu leśniaków – Hommage à Eugène Atget fotografując paryskie ogrody: Jardin du Carrousel, Jardin des Tuileries, Jardin du Luxembourg.
Joan Miró i Antoni Gaudí to artyści, których sztuka zainspirowała go bezpośrednio do stworzenia hiszpańskiego cyklu leśniaków i leśniaków-mandali (2014). Fotografie te powstawały w otwartych przestrzeniach i we wnętrzach Barcelony (parki i ogrody, ulice i place, obiekty sakralne i fragmenty architektury). Wykonał zdjęcia do kolejnego filmu z cyklu Człowiek jest snem cienia.
Twórczość W latach 70. uprawiał fotoreportaż i portret, które przedstawiały ludzi w ich naturalnym otoczeniu, głównie poza ośrodkami wielkomiejskimi. Zdegradowany krajobraz miejski, wiejski oraz poprzemysłowy były tematem szeregu innych prac wykonywanych w ramach cyklu ekologicznego. W tym okresie pojawiły się serie prac, z których każda składała się z kilku ujęć tworzących narrację. Zdjęcia były wykonywane w plenerze, byli obecni na nich ludzie w rzeczywistych, niearanżowanych sytuacjach. W 1979 wykonał cykl zdjęć Krakowa – ulic i budynków centrum miasta. Fotografie te zestawił z XIX w. widokami „zdjętymi” z tych samych miejsc przez Ignacego Kriegera i jego rodzinę Kraków – Plener 1979, kurator St. Markowski: wystawa i katalog, Galeria ZPAF 1979 Kraków.
Osobnym rozdziałem twórczości tego okresu są akty kobiece we wnętrzu. Fotografował je, dodatkowo deformując optycznie jeszcze w trakcie wykonywania zdjęć. Prace te były swobodną transformacją głównego motywu, będącego tutaj pretekstem dla powstania określonych kompozycji (Sublimacje).
W latach 70. i 80. realizował cykl Krajobrazy wewnętrzne – fotografie fragmentów otoczenia o specyficznym, surrealnym klimacie. Cechą tych obrazów był brak na nich postaci człowieka. Innym wyróżnikiem wielu z nich była obecność cieni elementów przyrody i fragmentów architektury. Fotografie te wystawiane i często publikowane w kraju i zagranicą stanowiły wyraźną zapowiedź twórczości, która skupiła się później wyłącznie na tworzeniu leśniaków. Początkowo były to zdjęcia czarno-białe tworzone głównie w krajobrazie naturalnym i wykonywane na negatywach w formacie kwadratu. Leśniak fotografował tak swój cień m.in. w okolicach Krakowa (1985 i 1986), w Toronto i Nowym Jorku (1987) oraz w miejscowościach południowej Polski (1987–1994). Od 1989 przez wiele lat powstawały leśniaki w ogrodzie wiejskim w Gwoźdźcu. W 1993 robił tam zdjęcia ze swoim cieniem na „natychmiastowych” materiałach Polaroid do kolekcji firmy. W procesie tym otrzymywał, powstające równolegle: czarno-białe negatywy i odbitki. W tym samym roku wykonał pierwsze fotografie barwne ze swoim cieniem.
Kolejnym etapem był cień w krajobrazie kształtowanym przez człowieka. W 1995 (oraz później – w 2011) fotografował w ogrodach Elżbiety i Krzysztofa Pendereckich w Lusławicach, następnie w ogrodach Łańcuta (także we wnętrzach zamkowych), Baranowa Sandomierskiego, Żelazowej Woli, Krasiczyna i innych (do 2001). Przejście w połowie pierwszej dekady XXI w. do fotografii cyfrowej oraz zmiana sprzętu i optyki zaowocowały innymi sposobami przedstawiania cienia wprojektowanego w otoczenie. W 2008 Leśniak rozpoczął prace nad cyklem fotografii, gdzie końcowy obraz powstaje (podobnie jak w całej jego twórczości) przede wszystkim podczas fotografowania, gdy używa m.in. zmiennej ogniskowej aby osiągnąć zauważalny ruch, intensywność barwy i większą dynamikę kompozycji. Były to mandale Niektórzy używają określenia leśniaki-mandale, np. Janina Hobgarska w katalogu: Publikacja pierwszych leśniaków-mandali: . Bezpośrednią, choć nie jedyną inspiracją dla ich powstania, było zetknięcie z fotografiami wykonanymi przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a, które od lat 90. publikowała NASA. Wyraźnie mandaliczne kształty występowały u niego już wcześniej w czarno-białych przetwarzanych aktach (Sublimacje, 1973) oraz w cyklu Kaleidoscope – fotografiach o wyrazistym kształcie i kolorze (lata 90. i 10. XXI w.). Koncepcja tych prezentacji była bliska konstrukcji świata i miejsca człowieka według wielu kultur i religii świata (m.in. kultury Wschodu i Chrześcijaństwa) oraz psychologii Carla Gustava Junga, który uważał, że mandala jest symbolem i miejscem Jaźni (w religii – obrazu Boga) oraz gry światła i cienia, czyli wizualizacji procesu oczyszczenia.
2013 to początek okresu, w którym zaczął tworzyć leśniaki-mandale w nowych kształtach i strukturach, o wyrazie fotografowanych miejsc odmiennym niż dotychczasowe przedstawienia w latach 2008 – 2012. Leśniaki-mandale są syntezą twórczości artysty, która ujawnia podstawową zasadę całej fotografii. Prace te przez strukturalną zmianę obrazowania i idącą za tym nową formę przedstawiania, skierowały go do następnego etapu twórczości – realizacji filmów autorskich. W 2014 zaczyna tworzyć filmy o powstawaniu i metamorfozach cienia i mandali w nowej, onirycznej rzeczywistości, o zróżnicowanym wyrazie i dynamice.
Cała najnowsza twórczość powstająca jako animacje filmowe wzięła swój początek w twórczości fotograficznej, która jest podstawowym i najważniejszym tworzywem dla tych wizualizacji. Animacje Człowiek jest snem cienia nie posługują się typową narracją jako formą opowiadania przebiegającego w czasie, lecz następstwem obrazów bez początku i końca oraz swobodną ich kompozycją. Przebieg obrazów nie miał natury liniowej, lecz charakter kołowy lub cykliczny. Ważną składową tych wizualizacji była warstwa dźwiękowa, głównie muzyczna. Autor łączył je z różnymi jej rodzajami. W trakcie seansów filmowych występują muzycy z koncertami na żywo: Arkadiusz Krupa i Michał Nagy oraz Piotr Domagała i Oleg Dyyak. Autorami muzyki w animacjach filmowych byli: Michał Lorenc, Janusz Bielecki, Michał Woźniak i Steve Roach.
W 2016 Leśniak wykonał po raz pierwszy fotografie mandali, w których nadał cieniowi nowe funkcje oraz uzupełnił obserwacje natury o odmienny niż do tej pory sposób postrzegania jej fragmentów podczas fotografowania. Związane było to z nowym projektem jaki rozpoczął.
Prace w zbiorach wybórJanusz Leśniak. Człowiek jest snem cienia. BWA Jelenia Góra s. 20, 21, 22, 23 Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Muzeum Sztuki w Łodzi Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe we Wrocławiu Muzeum Historyczne miasta Krakowa Museum of Modern Art MoMA New York Museum of Fine Arts Houston Bibliothèque nationale de France Paris Centre of Photography Geneve Polaroid Collection Cambridge New Orleans Museum of Art NOMA New Orleans Canadian Museum of Civilization Gatineau/Ottawa Kolekcje prywatne w Polsce i na świecie
Wystawy indywidualne wybór Janusz Leśniak, Wystawa Fotografii, pokazy leśniaków-mandali hiszpańskich oraz animacji filmowych: TANIEC. Człowiek jest snem cienia, muz. Michał Lorenc prod. Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, LAS. Człowiek jest snem cienia, muz. Janusz Bielecki. Prezentacja prozy poetyckiej Andrzeja Saja inspirowanej fotografią Leśniaka i promocja książki Gest Orfeusza, mia ART GALLERY, Wrocław 2017