Archiwum Państwowe w Katowicach – jedno z największych archiwów państwowych w Polsce. W jego zasobach znajdują się dokumenty kancelarii typowej dla średniowiecza, kancelarii pruskiej, austriackiej i rosyjskiej, a także dokumenty województwa śląskiego z okresu międzywojennego.
Dzieje Archiwum mały|Siedziba główna archiwum od strony wejścia (2026) thumb|Archiwum Państwowe w Katowicach. Budynek nr 10 thumb|Archiwum Państwowe w Katowicach. Budynek nr 8 mały|Archiwum Państwowe w Katowicach. Budynek nr 9
Lata 1932–1939 Utworzenie Archiwum poprzedzone zostało wieloma próbami zorganizowania tego typu instytucji, zwłaszcza w okresie planowania przeniesienia Urzędu Wojewódzkiego do nowego gmachu. Czynnikiem, który przyspieszył jego powstanie, był napływ dużej ilości akt pruskich oraz austriackich, dla których trzeba było znaleźć właściwą opiekę oraz pomieszczenie.
Oficjalne powołanie katowickiej placówki archiwalnej datuje się na 10 listopada 1932 r., kiedy to wojewoda śląski dr Michał Grażyński podpisał Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Do powstania Archiwum przyczynili się: dr Antoni Rybarski, dr Edward Kostka oraz dr Eugeniusz Barwiński. Archiwum ze względu na autonomię Śląska było wewnętrzną komórką organizacyjną Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Jego zadaniem było gromadzenie i przechowywanie akt wytworzonych przez urzędy państwowe i samorządowe, akt dawnego na tym terenie państwa pruskiego i austriackiego, a także wszelkich zabytków piśmiennictwa dotyczących dziejów życia i kultury Górnego Śląska. Stanowisko kierownika objął z dn. 16 grudnia 1932 r. dr Michał Antonów, historyk i archiwista ze Lwowa.
Zasób Archiwum w początkowej fazie jego funkcjonowania składał się z trzech głównych części: akta byłej rejencji opolskiej, dotyczące terenów Górnego Śląska, które weszły w skład województwa śląskiego (ok. 7000 woluminów z XIX i początku XX w.); akta administracyjne byłych władz austriackich, dotyczące cieszyńskiej części województwa, rewindykowane z Czechosłowacji w latach 1930–1931 (515 fascykułów); akta Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu oraz powiatowych komitetów plebiscytowych (50 mb).
Z czasem archiwum miało przejąć archiwalia władz kościelnych, wyznaniowych, organów samorządu, instytucji publicznych i prywatnych z terenu województwa śląskiego. Archiwum swoje zbiory udostępniało do celów urzędowych i naukowych.
W latach 1934–1935 przeprowadzona została przez Ludwika Musioła z Oddziału Śląskiego Polskiego Towarzystwa Historycznego rejestracja archiwaliów znajdujących się na terenie województwa śląskiego.
W latach 1936–1938 zasób archiwum powiększył się do prawie 1000 mb akt. Były to głównie akta pruskich landratur, wydziałów powiatowych i inspektoratów szkolnych. Czyniono starania aby odzyskać zdeponowane w Archiwum Państwowym we Wrocławiu akta miejskie Tarnowskich Gór i Pszczyny, czemu przeszkodził wybuch II wojny światowej. Starano się także pozyskać jedno z największych na Górnym Śląsku archiwów prywatnych zawierające m.in. akta księstwa pszczyńskiego, co zostało zrealizowane w lutym 1939 r.
Latem 1939 r. kierownik archiwum dr Antonów w obawie przed przewidywanym wkroczeniem wojsk niemieckich zarządził częściową ewakuację materiałów archiwalnych (25 skrzyń) w kierunku południowo-wschodnim. Wśród nich znalazły się, uznane za szczególnie cenne, najstarsze akta z Archiwum Książąt Pszczyńskich, akta Sejmu Śląskiego oraz wywiezione z powodów politycznych, dokumenty związane z plebiscytem. Wraz z archiwaliami ewakuowano wówczas w również zbiory rękopiśmienne, materiały bibliograficzne i inwentarz (32 skrzynie) Biblioteki im. Józefa Piłsudskiego w Katowicach
Lata 1939–1945 Od września 1939 r. podczas przeprowadzanej konfiskaty mienia polskich instytucji i organizacji, władze okupacyjne przejęły m.in. akta Związku Powstańców Śląskich, organizacji strzeleckich, akta i rękopisy Instytutu Śląskiego, akta policyjne i sądowe. W połowie października władza przeszła z rąk zarządu wojskowego w ręce administracji cywilnej. Archiwum przejęła niemiecka służba archiwalna i zostało ono przekształcone w filię Archiwum Państwowego we Wrocławiu (Staatsarchiv Breslau).
Archiwum swoim zasięgiem działań obejmowało obszar rejencji katowickiej i opolskiej, a także nieśląskie tereny włączone do Rzeszy (rejencji katowickiej), a mianowicie powiaty: będziński, chrzanowski, olkuski, miasto Sosnowiec oraz część powiatu częstochowskiego i zawierciańskiego. Jego siedzibą był lokal byłego Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Dyrektorem został dr Karl Bruchmann, archiwista z Archiwum wrocławskiego. Przybył on do Katowic ok. 20 października 1939.
Po utworzeniu 1 kwietnia 1941 prowincji górnośląskiej ranga Archiwum została podniesiona i stało się ono do Samodzielnym Archiwum Państwowym w Katowicach (Staatsarchiv Kattowitz), podległym bezpośrednio Generalnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Berlinie.
Poczynania dyrektora K. Bruchmanna sprowadziły się do: uzyskania zakazu niszczenia akt polskich bez zezwolenia niemieckich władz archiwalnych; przejmowania archiwaliów oraz akt bieżących urzędów; gromadzenia materiałów dotyczących aktualnych wydarzeń (Zeitgeschichte); pozyskiwania archiwaliów pozostających w rękach prywatnych, zarówno poprzez ich grabież przy współpracy z Gestapo, jak też przejmowanie w depozyt; planowanej, zorganizowanej akcji zabezpieczenia dokumentacji polskiej (utworzenie w Katowicach centrali dla rewindykacji akt); odtworzenia wykazu akt tych polskich urzędów, które były ewakuowane na Wołyń i do Galicji Wschodniej; podjęcia rozmów (13 listopada 1939) poprzez Ministerstwo Spraw Zagranicznych III Rzeszy z ZSRR i Litwą, których celem było odzyskanie znajdujących się w tych państwach akt dotyczących terenów przyłączonych do Niemiec;
Zarządzenia i osobiste starania Bruchmanna doprowadziły do odzyskania części akt nie wywiezionych przez Antonowa na wschód. Jeszcze w 1939 r. napłynęły do katowickiego archiwum skrzynie zawierające akta różnych polskich urzędów z terenów województwa śląskiego odnalezione i zgłoszone przez graniczne posterunki wojskowe m.in. na dworcach Chrzanowa i Bohumina.
W efekcie podjętych działań rewindykacyjnych (zakończenie akcji 18 sierpnia 1942), odzyskane zostały najcenniejsze archiwalia, ewakuowane przez władze polskie na wschód przed wybuchem wojny. Nastąpiło to przy znacznym poparciu i zaangażowaniu się dr. Ericha Randta, który przejął zarząd nad archiwami polskimi po Witoldzie Suchodolskim i kierował dyrekcją archiwów przy rządzie Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie.
Począwszy od roku 1940 następowało systematyczne powiększenie zasobów. Stosując zasadę pertynencji terytorialnej, przeprowadzono akcję rejestracji, wydzielania i wysyłki do Katowic archiwaliów związanych z prowincją górnośląską. Działania takie przeprowadzone zostały w archiwach Krakowa, Warszawy, Piotrkowa, Kielc i Radomia.
Od roku 1942 RAF i USAAF rozpoczęły ofensywę powietrzną na III Rzeszę siłami nawet ponad 1000 samolotów w jednym nalocie. Naloty alianckie spowodowały wydanie szczegółowych przepisów dotyczących zabezpieczenia cenniejszych zbiorów. Na podstawie zaleceń Berlina, wytypowano miejsca poza strefą gęsto zaludnioną, gdzie przewieziono i ukryto archiwalia. Były to pałace w: Wierzbniku, Trawnikach, Krajnie, Pisarzowicach, Niemodlinie i klasztorze oo. franciszkanów w Prudniku.
Akcja ewakuacji zbiorów archiwalnych rozpoczęła się w 1943 już po odejściu dr Bruchmanna na front. Kierował nią przybyły z Wrocławia archiwista dr Lachmann.
Latem 1944 Generalna Dyrekcja Archiwów Państwowych nakazała przeniesienie tych akt do kopalni soli w Grasleben (obecny powiat Helmstedt). Znalazły się tam archiwalia najcenniejsze, w tym średniowieczne. Pod koniec tego roku wydano wytyczne, według których ewakuacją miały być objęte także archiwa gospodarcze, dworskie, kościelne i zbiory prywatne.
Z końcem grudnia 1944 r. Lachmanna – odwołanego do Wrocławia – zastąpił dr Suhr z Tajnego Archiwum Państwowego w Berlin-Dahlem. Staatsarchiv Kattowitz przestało istnieć 17 stycznia 1945 r.
W końcowym okresie wojny archiwum poniosło nieodżałowane straty. Wśród zaginionych archiwaliów znalazły się akta dotyczące byłej rejencji opolskiej odnoszące się do województwa śląskiego, akta plebiscytowe, a także archiwalia powstałe na Śląsku Cieszyńskim przed rokiem 1919.
Po 1945 Po II wojnie światowej katowickie Archiwum początkowo funkcjonowało prowizorycznie. Na jego czele stanął ponownie, po powrocie ze Lwowa, dr Michał Antonów. Siedzibą Archiwum był w dalszym ciągu budynek Urzędu Wojewódzkiego. W jego piwnicach znajdował się magazyn, a dla potrzeb administracyjno-naukowych zajmowano trzy pokoje. Dodatkowy magazyn znajdował się w baraku przy ul. ks. K. Damrota 4. Zbiory przechowywano także w barakach byłego obozu pracy w Świętochłowicach.
Archiwum zostało włączone do polskiej sieci archiwalnej utworzonej na mocy Zarządzenia Ministra Oświaty podpisanego 19 grudnia 1945 przez ówczesnego ministra Czesława Wycecha. Zadania, które stanęły wówczas przed Archiwum sprowadzały się do: zabezpieczenia zbiorów przejętych po Niemcach; odnalezienia archiwaliów zaginionych lub rozproszonych; wyszukania, przygotowania i przekazania części zbiorów do innych archiwów (zasada pertynencji terytorialnej).
Pomimo tego, że w ramach porządkowania archiwaliów przekazanych zostało ok. 500 mb akt archiwom w Kielcach, Krakowie, Piotrkowie i Radomiu, Archiwum borykało się z brakiem wystarczającej powierzchni magazynowej. Sytuacja poprawiła się nieco w roku 1948, kiedy to do jego dyspozycji oddano piwnice w budynku Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych. Jednak już w 1950 r. przejęto akta z pięciu archiwów miejskich: Bielska, Bytomia, Częstochowy, Gliwic i Opola (ok. 950 mb akt) oraz muzeów w Bielsku, Bytomiu, Chorzowie, Cieszynie, Pszczynie i Zabrzu. Od roku 1952 rozpoczęto również przejmowanie akt przemysłowych.
Kolejne powiększenie powierzchni Archiwum nastąpiło w 1981 r., kiedy to instytucja ta zajęła pomieszczenia na II i III piętrze budynku przy ul. 3 Maja 11 w Katowicach. Powierzchnia Archiwum zwiększyła się wówczas o 430 m². Nie wystarczyło to jednak by pomieścić wszystkie archiwalia i ich część przekazano do placówek zamiejscowych, m.in. akta dotyczące NSDAP przekazano do Malborka, a Deutscher Volksbund do Brzegu.
Po 1989 (upadek komunizmu w Polsce), zasób poszczególnych archiwów znacznie się powiększył, ponieważ przejmowano akta po komitetach PZPR.
Nowa lokalizacja Starania o nowy gmach, wspólny dla Biblioteki Śląskiej i Wojewódzkiego Archiwum Państwowego, rozpoczął podjął jeszcze w 1949 roku ówczesny dyrektor biblioteki Paweł Rybicki. Starania Rybickiego i innych uwiecznione zostały sukcesem dopiero w roku 1991, kiedy to dyrektorem Archiwum był Adam Kałuża. Rozpoczął on – jeszcze przed uzyskaniem oficjalnej zgody – przewożenie archiwaliów na tereny mieszczącej się na Wełnowcu (ul. Józefowska 104), a przeniesionej do Gliwic, filii Ośrodka Szkolenia Specjalistów Wojsk Radiotechnicznych z Chorzowa (JW 3150). W marcu 1991 Archiwum oficjalnie przejęło byłe koszary o obszarze 6 ha wraz z budynkami o powierzchni ok. 10 tys. m².
Zakończyły się trwające od początku powstania archiwum nieustannie problemy lokalowe. Otworzyły się nowe perspektywy rozwoju. Przystąpiono do likwidacji części oddziałów terenowych. Zlikwidowane zostały archiwa w Tarnowskich Górach, Bytomiu, Będzinie, Chrzanowie oraz Rybniku. Odzyskano depozyty złożone w archiwum w Opolu i Brzegu.
W latach 2024–2026 zrealizowano inwestycję „Rozbudowa i przebudowa siedziby Archiwum Państwowego w Katowicach”. Celem przedsięwzięcia było zwiększenie dostępności zasobów dziedzictwa kulturowego oraz stworzenie nowoczesnej infrastruktury odpowiadającej potrzebom Archiwum i jego użytkowników.