Cham – powieść Elizy Orzeszkowej z 1888.

Treść thumb|Widok na Niemen przepływający przez Grodzieńszczyznę Cham jest powieścią psychologiczno-obyczajową osadzoną w realiach i krajobrazie XIX-wiecznej wsi nadniemeńskiej. Głównym bohaterem jest prawy i wielkoduszny rybak – Paweł, nazywany przez żonę Frankę „chamem”. Pragnie on wydobyć Frankę z upadku moralnego, którego przyczyną, jego zdaniem, jest deprawujący wpływ miasta i patologiczne cechy własnej osobowości. Autorka, ukazując głębię uczuć „chama”, daje wnikliwe studium psychiki chłopskiego bohatera.

Postacie Paweł (Pawluk) Kobycki – chłop białoruski, rybak nadniemeński, ma 42 lata (w początku fabuły) Franciszka (Franka) Chomcówna – kobieta miastowa, późniejsza żona Pawła, ma ok. 35 lat (w początku fabuły) Awdocja – starsza wiekiem krewna Pawła i jego kuma (matka chrzestna) Ulana Koźlukowa – młodsza siostra Pawła Filip Koźluk – chłop, rybak, mąż Ulany Daniłko – nastoletni brat Filipa Marcela – stara żebraczka, przyjaciółka Franki Oktawian (Chtawian) – syn Franki uradnik – policjant

Okoliczności powstania powieści thumb|240px|Mapa okolic, w których toczy się akcja Chama. Miniewicze to białoruska wieś, w której mieszkał pierwowzór bohatera. Mapa z 1926 r. Cham został napisany w latach 1887-88, więc tuż po powstaniu Nad NiemnemMaria Żmigrodzka "Wstęp", w: Eliza Orzeszkowa Wybór pism, Książka i Wiedza, Warszawa 1952, s. XXVIII. Obie powieści łączy nie tylko wątek mezaliansu, ale też miejsce akcji. W tamtym okresie Orzeszkowa przebywała często w dworze Jana Kamieńskiego w Miniewiczach na Grodzieńszczyznie, który to dwór był pierwowzorem literackiego Korczyna. W samej wsi Miniewicze pisarka poznała też historię nieszczęśliwej miłości prostego rybaka i miastowej kobiety, która stała się pierwowzorem fabuły Chama.

W liście do Leopolda Meyéta pisała: „Jeżeli kiedy będziesz, Drogi Przyjacielu, w Miniewiczach, pokażę Ci bohatera tej powieści – rybaka. Bohaterka znajduje się teraz naprawdę w domu dla obłąkanych w Grodnie; w powieści dla zaokrąglenia historii wiesza się, ale to na jedno wychodzi”Grażyna Borkowska, „Wstęp” do wydania: Eliza Orzeszkowa, Cham, Biblioteka Polska, Kraków 1998..

Pierwotnie powieść miała nosić tytuł Rybak nadniemeński, ale ostatecznie pisarka zmieniła jej tytuł na Cham, który niósł silniejsze przesłanie społeczne i emocjonalne.

Powieść była też efektem etnograficznych studiów terenowych, które Orzeszkowa prowadziła od kilku lat wśród chłopów białoruskich. W 1885 roku pisała w liście do Józefa Nusbauma: „Chcę koniecznie poznać dobrze Rusinów, na których morzu my tu jesteśmy wyspami, dużo o nich pisać i nawet zabrać z nimi trochę stosunków”List do J. Nusbauma z 23 lutego 1885, w: Listy zebrane, vol. 3, 138. . Wcześniej tej tematyce poświeciła powieści Niziny i Dziurdziowie (1885).

Według Marii Żmigrodzkiej Cham był książką przełomową w pisarstwie Elizy Orzeszkowej, która kończy jej okres realizmu krytycznego, a otwiera ostatni etap w twórczości artystki skupiający się na przeżyciach jednostki i kwestiach moralnych. Obraz chłopów przedstawiony w powieści był przejawem zyskującej wówczas popularność chłopomanii, która zapowiadała nową epokę, Młodą PolskęMaria Żmigrodzka "Wstęp", w: Eliza Orzeszkowa Wybór pism, Książka i Wiedza, Warszawa 1952, s. XXVIII.

Wydania Powieść ukazała się po raz pierwszy w 1888 w Warszawie, na łamach Gazety Polskiej (numery 109-132, 134, 136-143, 145-158, od 16 maja do 16 lipca). Równocześnie "Chama" drukowała krakowska Nowa Reforma (od czerwca do sierpnia).

Pierwsze wydanie książkowe ujrzało światło dzienne w 1889 i stanowiło 44 tom "Taniego zbiorowego wydania Pism Elizy Orzeszkowej" w serii "Powieści wiejskiej" (wydawcą był Franciszek Salezy Lewental). W 1899 dzieło wydał Hipolit Wawelberg w ramach IV tomu "Pism" autorki. W 1912 ukazało się wydanie trzecie, nakładem Gebethnera i Wolffa. W 1932 obaj wydawcy wznowili utwór. Wszystkie te wydania były dość wierne pierwodrukowi.

W 1937, pod egidą Polskiej Akademii Literatury, wydano "Pisma" Elizy Orzeszkowej, w tym "Chama". Podczas redagowania (m.in. Ludwik Bruno Świderski) brano pod uwagę tekst pierwodruku z Gazety Polskiej, autograf z Biblioteki Ordynacji Krasińskich (spalony podczas II wojny światowej) i niedokończoną kopię z Archiwum Elizy Orzeszkowej (potem Instytut Badań Literackich PAN).

Po wojnie "Cham" ukazał się w 1954 i był wznowiony w 1957 (w skład komitetu redakcyjnego wchodzili: Julian Krzyżanowski, Jan Zygmunt Jakubowski i Maria Żmigrodzka). W 1967 wydano utwór w Czytelniku na podstawie pierwodruku z 1888 (z małymi różnicami)nota bibliograficzna w: Eliza Orzeszkowa, Cham, Czytelnik, Warszawa, 1967, s. 229-231.

Ekranizacje Cham – film z 1931 Cham – film z 1980

Przypisy

Bibliografia Eliza Orzeszkowa Cham, Wydawnictwo Zielona Sowa, 2005

Linki zewnętrzne Cham w serwisie Wolne Lektury Cham (1932) w serwisie Polona.pl

Kategoria:Polskie powieści obyczajowe Kategoria:Powieści z 1888 Kategoria:Powieści Elizy Orzeszkowej