thumb|200px|Wzniesiony w 1867 r. (przebudowany w 1903 r.) budynek główny Strzelnicy przy ul. Toruńskiej thumb|200px|Wzniesiony w 1887 r. Dom Towarzystwa Kasynowego „Wypoczynek” przy ul. Gdańskiej thumb|200px|Kamienica Gdańska 10, w której mieści się Klub Mózg thumb|200px|Kamienica Gdańska 67 w Bydgoszczy, w której mieści się Klub Kuźnia thumb|200px|Kamienica Stary Rynek 12, w której mieści się Kawiarnia Artystyczna „Węgliszek” thumb|200px|Klub „Eljazz” thumb|200px|Spichrz, w którym do 2002 r. mieścił się klub PCK Sanatorium thumb|200px|Barka Club Kluby muzyczne w Bydgoszczy są elementem kultury muzycznej miasta. Są to miejsca, w których rozwija się kultura klubowa, lokalny underground oraz muzyka alternatywna. Gwałtowny rozwój clubbingu nastąpił po 1990 r. Co roku powstawały nowe lokale w miejsce innych, które z różnych powodów kończyły działalność. Odbywały się w nich wernisaże i koncerty, a także festiwale muzyczne. Kilka z tych jednostek stało się centrami kultury znanymi w całej Polsce i poza jej granicamiMariusz Krupa: Z „Mózgu” do „Gongu”. [w:] Kalendarz Bydgoski 2000. Klub Mózg od początku lat 90. XX w. stał się głównym ośrodkiem muzyki yassowej, łączącej elementy współczesnej muzyki improwizowanej, jazzu, punk rocka i folkuZdzisław Pająk: Jass nad Brdą. [w:] Kalendarz Bydgoski 2004.

Tradycje Établissement W pierwszej połowie XIX wieku dotarła do Bydgoszczy moda na tworzenie zespołów restauracyjno-rozrywkowo-teatralnych typu Établissement. Ich istnienie wpływało na uatrakcyjnienie spędzania wolnego czasu i życia towarzyskiego. Kompleksy te miały charakter prywatnych przedsiębiorstw restauracyjno-rozrywkowychw Bydgoszczy określenie Établissement było rzadko używane, częściej zespoły rozrywkowe określano mianem ogrodów, a ich nazwy nawiązywały do miejsca położenia lub nazwiska właściciela. Składały się one z części gastronomicznej oraz ogrodu i mieściły sceny muzyczne, teatralne i taneczne oraz urządzenia rozrywkowe (kręgielnie, hipodromy, strzelnice, sale bilardowe, karuzele, przystanie wodne). Ogrody wyposażano w obiekty małej architektury (pergole, kolumnady, altany, cieplarnie i fontanny). Ważnym elementem każdego z kompleksów była sala zebrań użytkowana przez stowarzyszenia. Za najstarszy bydgoski zespół gastronomiczno-rozrywkowy uznaje się kompleks przy ul. Czartoryskiego 16 położony nad Młynówką. W latach 50. XIX wieku znajdowało się w Bydgoszczy kilka Établissements, zaś pod koniec wieku około 20. W 1897 r. lista publicznych sal widowiskowych w Bydgoszczy mogących pomieścić od 200 do 1000 osób liczyła 18 łącznie z Teatrem Miejskim. Największym bydgoskim Établissement była Strzelnica przy ul. Toruńskiej (2,5 ha), zaś niektóre sytuowano w pewnym oddaleniu od miasta (Smukała, Rynkowo, Myślęcinek). Do najokazalszych, realizujących urozmaicony program funkcjonalny i kulturalny należały: Ogród Natanela Patzera (ul. Świętej Trójcy), Elysium (ul. Gdańska), Concordia (ul. Jagiellońska), Etablissement Jakuba Wicherta (ul. Grodzka), Dom Towarzystwa Kasynowego „Wypoczynek” (ul. Gdańska)Bogna Derkowska-Kostkowska: Dawne kompleksy restauracyjno-rozrywkowo-teatralne w Bydgoszczy. [w:] Materiały po konferencji: Siedziby teatrów, teatrzyków, oper, filharmonii – historia i architektura. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008. .

Przegląd bydgoskich Établissement w XIX wieku: Kompleks nad Młynówką ul. Czartoryskiego 16 – jego początki wiążą się z powstaniem domu frontowego w latach 1803-1807. Jego działalność prowadzono do lat 30. XIX wieku. Na parceli zbudowano oficynę, budynek ogrodowy i dwa domki kąpielowe na brzegu rzeki oraz kręgielnię. Kompleksy rozrywkowe nad Kanałem Bydgoskim – w 1838 r. z inicjatywy Towarzystwa Upiększania Miasta powstała sala restauracyjna przy V śluzie tzw. Kwiatowej, zaś w 1855 r. istniały Établissements przy czwartej (ogród Kleinerta z salą cesarską i Krügera z salą Hohenzzolernów), piątej (ogród Rasmusa) i szóstej śluzie; Concordia przy ul. Jagiellońskiej 13 – kompleks powstał w 1838 r. na terenie ogrodu Wilhelma Kienitza. Założenie posiadało powierzchnię ok. 1 ha i mieściło m.in. muszlę koncertową, altanę, restaurację oraz miejsce do tańca i zawodów sportowych; w okresie międzywojennym mieściła się tu tzw. Resursa Kupiecka. Établissement Patzera przy ul. Świętej Trójcy 31-33 – założony w 1840 r., jeden z większych i najpopularniejszych bydgoskich kompleksów rozrywkowych. Od 1860 r. posiadał ogrodową scenę teatralną oraz salę koncertową na 400-600 widzów. W 1885 wybudowano kręgielnię i muszlę koncertową. U schyłku XIX w. koncertowała tu najsłynniejsza w Europie – orkiestra Johanna Straussa pod dyrekcją Eduarda Straussa; od 1931 r. mieścił się tu m.in. Teatr Rewiowy. Ogród Okole – funkcjonował w latach 1845-1900; posiadał restaurację ze sceną teatralną. Ogród na Szreterach przy ul. Jagiellońskiej 58 – położony nad Brdą, istniał już w 1855 r., jako pierwszy posiadał letnią scenę teatralną; na jego zabudowę frontową składały się trzy neogotyckie budynki, z których jeden mieścił salę zebrań o powierzchni ok. 182 m². Ogród Wrońskich przy ul. Nakielskiej 101-105 – posiadał strzelnicę, salę zebrań oraz muszlę koncertową. Dolina Szwajcarska – zespół rozrywkowy urządzony ok. 1860 r. przy ul. Stromej w Dolinie Pięciu Stawów u podnóża parku im. gen. Henryka Dąbrowskiego. Jedną z atrakcji był strumień napędzający koła młyńskie. Ogród na Bocianowie – istniał w latach 1855-1902 przy ul. Bocianowo 30-32 i Rycerskiej 2; Établissement przy ul. Śniadeckich 23 – istniał w latach 1875-1912, mieścił m.in. restaurację i ogród z salą taneczną i bilardową. Établissement Bartza przy ul. Marcinkowskiego 4 – działał od 1850 do 1945 r.; obiekt po przebudowie projektu Fritza Weidnera, stał się secesyjna willą mieszczącą kinoteatr, salę balowo-teatralną. Kompleks Szuprytowskiego – istniał w latach 1870-1930 przy ul.Dolina 8, mieścił m.in. restaurację, salę taneczną, scenę teatralną, kregielnię. Établissements Sauera i Dickmanna – położone przy ul. Marszalka Focha 5 między gmachem Teatru Miejskiego, a ul. Karmelicką. Ogród rozrywkowy u zbiegu ulic Marszalka Focha i Warmińskiego – istniał w ostatniej ćwierci XIX wieku; Établissement Leua przy ul. Dworcowej 81 – posiadał reprezentacyjną salę o powierzchni ok. 225 m², przebudowany w 1876 r. według projektu Carla Stampehla. Strzelnica przy ul. Toruńskiej – powstała w 1866 r. z inicjatywy Bydgoskiego Bractwa Kurkowego; budynek główny mieścił m.in. zdobioną salę królewską, scenę muzyczno-teatralną, sale rozrywkowe, bilardowe i strzelnicę, a za budynkiem tarasowy ogród ze scenami letnimi, cyrkiem, strzelnicą, kręgielnią, oranżerią, placem zabaw. Po wojnie kinoteatr Adria. Elysium przy ul. Gdańskiej 68 – scena muzyczno-teatralna istniejąca do 1945 r. Od 1882 r. znajdował się tu teatr letni zaprojektowany przez spółkę Anton Hoffmann – Józef Święcicki. W dwudziestoleciu międzywojennym siedziba Deutsche Bühne, a w 1949 r. wzniesiono w tym miejscu Teatr Polski. Établissement Jakuba Wicherta przy ul. Grodzkiej 14-16 – istniał od lat 50. XIX wieku; początkowo mieścił restaurację z kręgielnią i ogrodem, a od 1897 r. salę bankietowo-teatralną na 600 osób o neobarokowym wystroju zaprojektowaną przez arch. Karla Bergnera. W zespole była winiarnia, piwiarnia, letni ogród, a sala była miejscem w którym odbywały się liczne bale, koncerty, spektakle teatralne, rewiowe i kabaretowe; w latach 1962-1988 obiekt był użytkowany przez Teatr Kameralny w Bydgoszczy. Dom Towarzystwa Kasynowego „Wypoczynek” przy ul. Gdańskiej – wzniesiony w 1887 r. według projektu Gustawa Reicherta mieścił salę bankietowo-koncertową, kręgielnię i ogród. W 1946 r. obiekt zaadaptowano dla potrzeb bydgoskich jednostek kultury jako Pomorski Dom Sztuki.

Clubbing Tradycje koncertów muzyki rozrywkowej w kawiarniach, restauracjach i ogródkach letnich Bydgoszczy sięgają II połowy XIX wieku. Od 1908 r. polskie zespoły instrumentalne i chóry występowały w Domu Polskim. W dwudziestoleciu międzywojennym istniało w Bydgoszczy kilkaset restauracji i kawiarni, z których większość była usytuowana przy najważniejszych miejskich traktach komunikacyjnych, zwłaszcza ul. Gdańskiej i Dworcowej. Latem życie społeczno-towarzyskie przenosiło się do letnich ogródków na zapleczach lokali, w których często grały orkiestry dęte i zespoły muzyczne. Do najbardziej ekskluzywnych restauracji, w której na żywo rozbrzmiewała muzyka należały: Kasyno Cywilne, Pałacyk Blumwego, Elysium, Cristal, Strzelnica, Resursa Kupiecka, Ogrody Patzera oraz kawiarnia „Bristol” zawieszona nad Brdą. W tej ostatniej urządzano koncerty poważne, popularne i rozrywkowe orkiestr salonowych oraz „Jazz bandu”. Do każdego koncertu drukowano programy w języku polskim i niemieckim. Urządzano także „wieczory muzyki wiedeńskiej”, „operetkowej”, „węgierskiej” itp.Zdzisław Pruss, Alicja Weber, Rajmund Kuczma: Bydgoski leksykon muzyczny. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 2004.

Po II wojnie światowej wskutek upaństwowienia gastronomii, liczba klubów muzycznych spadła, ale nadal stanowiły one liczący się element kultury miasta. Do najpopularniejszych należały: Klub POW (zał. 1945), Klub-Kabaret „Zodiak” (zał. 1958), „Savoy”, studencki „Beanus” (zał. 1970), „Medyk” (zał. 1973), jazzowa „Marysieńka” (zał. 1978) i inne.

Po 1990 r. powstawać zaczęły w Bydgoszczy, podobnie jak w całym kraju, liczne prywatne kluby, puby, dyskoteki – sytuowane na ogół w nietypowych miejscach i wnętrzach (fabryczne hale, piwnice, stare spichrze, kuźnie i młyny, oficyny w podwórkach), charakteryzujące się wymyślnym wystrojem wnętrza (stylizacje a la western, wiejska stodoła, katownia itp.) i przyciągające młodych ludzi atrakcyjną ofertą programową. Pierwszym klubem nowej generacji były założone w 1991 r. „Trytony” – protoplasta „Mózgu” i „Eljazzu”. Największe z klubów bydgoskich np. „Eljazz”, „Mózg”, „Kuźnia”, czy „Sanatorium” – stały się centrami młodzieżowej kultury, nie tylko muzycznej. Organizowanym tam koncertom muzyki rozrywkowej towarzyszyły często plastyczne happeningi i teatralne interakcje. Wraz z rozwojem clubbingu nastąpiła specjalizacja lokali pod względem repertuaru muzycznego, który serwowano dla określonej klienteli. Około 2000 r. poza potentatami („Eljazz”, „Mózg”) istniały takie kluby muzyczne jak: „Los Desperados” (ul. Wiatrakowa), „Remiza” (ul. Dworcowa), „Gong” (ul. Toruńska), „Pub Camelot” (ul. Gdańska), „Merlin” (ul. Zaułek), „Speer” (ul. Jagiellońska), „Flip” (ul. Boya-Żeleńskiego), „Trip” (ul. Floriana), „Barka Klub”, „Zentrum”. Najpopularniejszymi dyskotekami były: „Bravo” (ul. Zygmunta Augusta) i „Hysteria” (ul. Dworcowa).

Traktowane początkowo dość marginalnie jako przejaw lokalnego undergroundu, kluby muzyczne stały się stopniowo istotną częścią kultury muzycznej, ostoją nowych kierunków artystycznych, świątyniami nowej kultury.

Główne bydgoskie kluby muzyczne Klub Mózg

Klub Mózg przy ul. Gdańskiej 10 to miejsce utworzone w celu promowania sztuki współczesnej oraz stworzenia możliwości do pracy artystom niezależnym. Jest to nie tylko klub muzyczny, ale także studio nagraniowe, wytwórnia płytowa i agencja koncertowa. Od 1994 r. przez scenę i galerię „Mózgu” przewinęło się kilkuset muzyków, performerów, malarzy i fotografików z całego świata. Mózg jest otwarty na sztukę „czystą”, tj. pozbawioną obciążeń koniunkturalnych wynikających z aktualnie panującej modyEuropejska Stolica Kultury Bydgoszcz 2016 kandydat – opracowanie. Twórcy klubu: Sławomir Janicki i Jacek Majewski są współtwórcami niezależnej sceny muzycznej, która znana jest pod nazwą yassu. Od 2000 r. w listopadzie odbywa się Mózg Festiwal, a w lipcu Low Fi Festiwal. Sukcesy „Mózgu” nie pozostają bez wpływu na bydgoskie środowiska twórcze i inspirują coraz większą grupę jego bydgoskich naśladowców, animatorów życia klubowego Strona.

Klub Eljazz