Witkowo (1939-1945 niem. Wittingen) – miasto w Polsce, w woj. wielkopolskim, w powiecie gnieźnieńskim, położone na Równinie Wrzesińskiej. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Witkowo.
Do 1927 roku miasto było siedzibą urzędu starostwa powiatu witkowskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa konińskiego. Od 1999 roku Witkowo znajduje się w powiecie gnieźnieńskim, w północno-wschodniej części województwa wielkopolskiego. Witkowo to obecnie centrum administracyjne gminy miejsko-wiejskiej. Zajmuje 8,3 km² i zamieszkuje je ok. 7,8 tys. osób. W centrum miasta występuje zabudowa o charakterze zwartym.
Witkowo posiada bogatą historię, pierwsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku, a prawa miejskie otrzymało w XVII. Przez lata było miejscem koegzystencji polsko-niemiecko-żydowskiej, co zakończyła II wojna światowa. Posiada liczne zabytki.
Położenie Miasto i gmina Witkowo leży na Pojezierzu Gnieźnieńskim we wschodniej części Niziny Wielkopolskiej. Od zachodu i północy graniczy z gminami Niechanowo i Trzemeszno, natomiast od wschodu i południa z gminami powiatu słupeckiego: Strzałkowo, Powidz oraz Orchowo i na niewielkim odcinku z gminą Września (powiat wrzesiński). W skład gminy wchodzi 26 sołectw i miasto Witkowo. Przez miasto przebiega główna trasa łącząca Gniezno ze Słupcą i dalej leżącym Koninem. Gmina ma bardzo dobre połączenia komunikacyjne we wszystkich kierunkach: Witkowo – Gniezno – Poznań lub Bydgoszcz – Witkowo – Września; Witkowo – Słupca – Konin.
Gospodarka
W gospodarce gminy i miasta Witkowa dominuje rolnictwo, usługi i drobna wytwórczość oraz turystyka i rekreacja. Niemniej w gminnych planach zagospodarowania są wyznaczone tereny aktywizacji gospodarczej, na których można zlokalizować przemysł o różnym stopniu uciążliwości. Na terenie miasta i gminy zarejestrowanych jest 700 podmiotów gospodarczych. Dominują jednostki handlowe oraz budowlane, ale stosunkowo liczne są również podmioty związane z obsługą nieruchomości oraz przetwórstwem. W Witkowie funkcjonuje bardzo wiele zakładów usługowych, między innymi czternaście zakładów fryzjerskich i salonów piękności. Mieszkańcy mogą korzystać również z trzech myjni samochodowych, trzech stacji paliwowych. Funkcjonują również trzy banki. Oprócz bardzo licznych sklepów lokalnych przedsiębiorców w Witkowie powstały również markety dużych i wielkich sieci jak Biedronka, Dino, Polomarket, PSB-Mrówka, Netto, Rossman, Żabka, czy Sklep Polski. Liczne są także punkty gastronomiczne – cukiernie, pizzerie, czy restauracja.
W gminie jest 900 indywidualnych gospodarstw rolnych. Średnia wielkość gospodarstwa wynosi 15 ha z tendencją wzrostową. W gminie znajduje się 12 147 ha użytków rolnych w klasach bonitacyjnych II-IV. W produkcji roślinnej dominują pszenica, rzepak, rzepak ozimy, buraki cukrowe, ziemniaki, zboża paszowe oraz kukurydza. Produkcja zwierzęca obejmuje chów bydła mlecznego i trzody chlewnej. Pomimo położenia pól i pozostałych użytków rolnych na glebach mało żyznych, a także niekorzystnych czynników obecnego tutaj klimatu (obszar gminy Witkowo i Powidz to obszary, gdzie występuje najniższa w Polsce roczna suma opadów), dzięki wysokiemu poziomowi kultury rolnej rolników i umiejętnemu gospodarowaniu udaje się zbierać dosyć duże plony. Gospodarka Witkowa jest ściśle związana z 33 Bazą Lotnictwa Transportowego w Powidzu (jednym z największych pracodawców w gminie). Lotnisko w Powidzu należy do największych tego typu obiektów w Europie.
Dzieje legendarne O powstaniu Witkowa opowiada legenda, zgodnie z którą pochodzącą ze Skubarczewa spod Orchowa księżniczkę zastała burza w okolicy współczesnego Witkowa. Pasterz Witek (zwany też Witem) udzielił jej schronienia przed burzą w swoim szałasie wśród olbrzymich konarów drzew. Wdzięczna za udzieloną pomoc szlachcianka podarowała Witkowi miejscowość, nadając jej nazwę Witkowo. Witka upamiętniała do niedawna drewniana figura w parku miejskim, został on jednak przedstawiony jako słowiański wojownik.
Historia Źródło:
Kalendarium
1363 – pierwszy dokument pisany, gdzie wymieniono miejscowość Witkowo (miejsce pochodzenia plebana w Tulcach); 1403 – plebanem Witkowa był Strzeszek syn Wawrzyńca; 1491 – pierwsza wzmianka o istnieniu w Witkowie folwarku, następuje rozgraniczenie gruntów wiejskich od folwarcznych; 1517 – konsekracja nowego drewnianego kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja Biskupa przez sufragana gnieźnieńskiego Mikołaja; 1521/1523 – Liber beneficjorum Jana Łaskiego wymienia parafialną wieś Witkowo, identyfikowaną jako obecne miasto i stolicę gminy; 1564 – Według wykazu podatkowego we wsi jest 16,5 łanów ziemi uprawianej przez kmieci, w miejscowości mieszka 4 zagrodników, 1 komornik oraz 4 rzemieślników. We wsi jest też karczma i wiatrak. Podatku zapłacono 12 florenów i 9 groszy. W wykazie nie uwzględniono ziemi folwarcznej; 1579 – właścicielem Witkowa jest kasztelan inowrocławski Jan Spławski. Wieś ma 13 i pół łana ziemi uprawianej przez kmieci i 1 łan pusty, oraz 16 zagrodników, w tym 8 posiada niewielkie kawałki ziemi uprawnej i 12 komorników, jest też karczma i wiatrak. Podatku zapłacono 18 florenów i 22 grosze. W dokumencie wieś nazwano Withkowo; 1588 – jako właściciel wsi figuruje kasztelan Jan Spławski. Nadal we wsi działa karczma i wiatrak. Ilość ziemi uprawianej przez kmieci zmniejszyła się do 8 łanów, 6 łanów figuruje jako puste. Zagrodników z niewielkimi kawałkami ziemi jest 2 a bez ziemi 4. Nie ma komorników. Podatku zapłacono 6 florenów i 11 groszy; 1676 – nabycie praw miejskich (Adolf Warschauer) ogólnie w literaturze przyjęto 1684 roku, dokument jednak zaginął; 1684 – przywilej królewski nadający mieszkańcom prawo do odbywania jarmarków; 1718 – najstarszy inwentarz Witkowa; 1742, 14 września – nadanie przywilejów przez dziedzica Witkowa Jana Działyńskiego bractwu kurkowemu, jest to też najpewniej data powołania tego bractwa; 1759 – w Witkowie pracuje 59 rzemieślników, w tym 16 cieśli i 15 szewców; 1772 – odnowienie przywileju miejskiego Witkowa, podczas tej lokacji powstał nowy rynek, obecny Park Kościuszki; 1777 – najstarszy znany wizerunek herbu Witkowa. Na dokumencie z tego roku widnieje odcisk pieczęci miejskiej. Przedstawia oko opatrzności bożej oraz ma napis DEUS PROVIDEBIT (Bóg zapewni). Istnieje też opis innego, być może starszego wizerunku herbu Witkowa przedstawiającego basztę forteczną i orła na tarczy. Autorem opisu tego herbu jest XIX wieczny heraldyk Friedrich August Voßberg. Według opinii historyka M. Gumowskiego taki wizerunek herbu jest fantazją literacką Voßberga; 1780 – w Witkowie mieszka 60 rodzin protestanckich. Posiadają swoją własną szkołę oraz kościół nazwany już wtedy starym; 1782 – odnowienie przywileju miejskiego Witkowa zatwierdzone przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego; 1793–1807 – przejęcie Ziemi Witkowskiej (uwzględnione w pruskiej indegaudzie) przez władze pruskie; 1807–1812 – Witkowo w Księstwie Warszawskim; 1811 – miasto ma 187 domów, które zamieszkuje 1599 osób; 1815 – ponownie pod panowaniem pruskim – Wielkie Księstwo Poznańskie; 1817 – wielki pożar Witkowa, zniszczeniu ulega duża część miasta oraz kościół, po pożarze nastąpił spadek ludności miasta; 1817–1847 – odbudowa (miasto w rękach rodziny Wołłowiczów); 1821 – początek dobudowy kościoła (tym razem murowanego); 1831 – w Witkowie jest 169 domów i 1937 mieszkańców. W tej liczbie 649 katolików, 206 protestantów oraz 1082 Żydów; 1844 – spłonięcie drewnianej synagogi; 1863–1864 – zaplecze dla powstańców (magazyn broni); 1887 – wydzielenie powiatu witkowskiego (powierzchnia 58 896 ha, w tym 39 132 ha gruntów ornych, obejmujący Czerniejewo, Mielżyn, Powidz, Witkowo); 1896 – uruchomienie kolejki wąskotorowej łączącej Witkowo z Gnieznem i Wrześnią; 1918, 12 listopada – koniec administracji niemieckiej, Rewolucja Witkowska i przejęcie władzy przez Radę Robotniczo-Żołnierską; 1919 – wydalenie ostatniego landrata niemieckiego, Uda de Roberti-Jessena; 1927 – likwidacja powiatu witkowskiego przez władze II Rzeczypospolitej; 1939 – miasto zajmuje bez obrony Wehrmacht, zostaje włączone do III Rzeszy, jako część Kraju Warty, a naziści zmieniają nazwę miasta na Wittingen (1940–1945); 1944 – do Witkowa docierają pierwsi radzieccy żołnierze (spadochroniarze); 1945, 21 stycznia – zajęcie przez Armię Czerwoną, która nie napotkała większego oporu, Witkowo znów w granicach Polski (administracyjnie w woj. poznańskim, pow. gnieźnieński, od 1975 woj. konińskie); 1990, 27 maja – pierwsze wybory samorządowe; 1995, 1 stycznia – administracyjne wyłączenie terenu gminy Powidz (pow. 8015 ha, liczba ludności 2100).
Początki miasta mały|Figurka Izydy karmiącej Horusa odnaleziona w Małachowie Złych Miejsc mały|Herb Witkowa według Voßberga Na terenie gminy można odnaleźć liczne ślady przeszłości. We wsiach Chłądowo i Małachowo-Złych Miejsc znajdują się grodziska wczesnośredniowieczne z czasów Mieszka I. Istnienie tych dwóch osad wiąże się z inną miejscowością – Wiekowem. Ulokowana jest ona na wzniesieniu na półwyspie jeziora Niedziegięl. Kolejne osady odkrywano również na północ od Wiekowa, w okolicach wsi Ostrowite Prymasowskie. O ludzkiej bytności świadczą resztki naczyń, wazonów, czy chociażby figurka egipskiej bogini Izydy z brązu (wykopana w Małachowie Złych Miejsc), poza tym monety polskie i żydowskie – znalezione w Witkowie. Historia tych obszarów sięga XII wieku. W tym czasie znana już była osada położona wśród rozległych lasów zwanych Puszczą Mąkowską. Po raz pierwszy nazwę Witkowo wspomniano w 1363 roku (od plebana w Tulcach o Marcinie z Witkowa). W XV wieku proboszcz Wincenty Kot, uzyskał godność arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski. Prawa miejskie Witkowo uzyskało w 1676 roku, a w 1684 roku uzyskało przywilej organizowania jarmarków. Ponowienie lokacji zatwierdził król Stanisław August Poniatowski, co nastąpiło w 1782 roku. Witkowo było punktem przecięcia się wielu ważnych szlaków handlowych.
Panowanie pruskie i rozwój Witkowa W 1793 roku miasto zostało włączone do Królestwa Prus, a w 1887 roku powołano Powiat Witkowski, który istniał do 1927 roku. Powiat obejmował miasta Czerniejewo, Mielżyn, Powidz. Właścicielami Witkowa był wywodzący się ze Śląska, rycerski ród Korzboków, a następnie szlacheckie rodziny Spławskich, Przyjemskich, Kaczkowskich, Działyńskich, Sułkowskich Wołłowiczów. Witkowianie byli znani ze swojego patriotyzmu: dziedzic Witkowa Antoni Sułkowski, późniejszy wojewoda gnieźnieński, po pierwszym rozbiorze Polski bronił przynależności miasta do Rzeczypospolitej. Nie można również zapominać o uczestnikach insurekcji kościuszkowskiej, wojen napoleońskich, powstań: styczniowego, listopadowego, wielkopolskiego.
Rewolucja Witkowska