thumb|240px|Tablica pamiątkowa na kościele św. Pawła we Frankfurcie nad Menem w 275. rocznicę śmierci thumb|Tablica pamiątkowa na kościle św. Mikołaja Philipp Jacob Spener (ur. 13 stycznia 1635 w Rappoltsweile, zm. 5 lutego 1705 w Berlinie) – niemiecki teolog luterański i jeden z najbardziej znanych przedstawicieli pietyzmu, genealog XVII wieku i pionier heraldyki naukowej.
Życiorys Okres alzacki 1635–1666 Urodził się 13 stycznia 1635 w Ribeauvillé (Rappoltsweiler) w Alzacji jako syn Johanna Philippa Spenera, ochmistrza na dworze hrabiego Rappoltstein, i Agaty Saltzmann. Dorastał na dworze hrabiego, gdzie kształcił go Joachim Stoll. Tam zetknął się z pismami purytańskimi i książkami Jana Arndta, w tym „O prawdziwym chrześcijaństwie”.
W latach 1651–1659 studiował filozofię, historię i teologię na uniwersytecie w Strasburgu. Uzyskał tytuł magistra na podstawie pracy magisterskiej poświęconej dziełu Thomasa Hobbesa "De Cive". Wśród jego profesorów teologii był Johann Conrad Dannhauer, którego dzieło „Hodosophia Christiana sive Theologia positiva” miało znaczący wpływ na rozwój Spenera w dziedzinie teologii dogmatycznej. Znany był również ze swoich prac dotyczących genealogii i heraldyki.
Zgodnie z ówczesnym zwyczajem w latach 1659–1663 odbył podróż naukową, odwiedzając między innymi Bazyleę i Genewę, gdzie poznał Jeana de Labadie. W 1663 roku został mianowany kaznodzieją w katedrze w Strasburgu, a w 1664 roku uzyskał doktorat, przedstawiając interpretację Apokalipsy św. Jana 9:13–21. W tym samym roku poślubił Susannę Erhard (1644–1705), z którą miał jedenaścioro dzieci.
Okres frankfurcki 1666–1686 Powołanie na seniora frankfurckiego ministerium kaznodziejów i kaznodzieję w kościele św. Pawła we Frankfurcie nad Menem oznaczało koniec jego kariery akademickiej. We Frankfurcie zabiegał o wprowadzenie konfirmacji, przestrzeganie niedzielnego kultu, a także edukacją kościelną oraz utworzeniem domów opieki, sierocińców i domów dla robotników. Jego kazania, które kładły nacisk na codzienną wiarę i dyscyplinę pobożności, wywoływały mieszane reakcje. Niektórzy go podziwiali, podczas gdy inni odrzucali jego poglądy, w których widziano zagrożenie dla luterańskiej nauki o usprawiedliwieniu. W 1670 roku powstało Collegium Pietatis, pietystyczna grupa domowa (Hauskreis), której spotkania odbywały się najpierw w jego mieszkaniu, ale od 1682 roku, wraz ze wzrostem zainteresowania, przeniesiono je do kościoła. W tym czasie współzałożyciele, tacy jak Johann Jacob Schütz, odeszli i odłączyli się od Kościoła luterańskiego.
W 1675 ukazało się jego dzieło „Pia desideria oder herzliches Verlangen nach gottgefälliger Besserung der wahren Evangelischen Kirche samt einigen dahin einfältig abzweckenden christlichen Vorschlägen“. Początkowo służyło ono jako przedmowa do postylli ewangelickiej Jana Arndta, jednak ze względu na duże zainteresowanie zostało później opublikowane osobno. Obok zbiorów kazań Spener opublikował także ważne pisma teologiczne: „Die allgemeine Gottesgelehrtheit aller Gläubigen und rechtschaffenen Theologen” (1680) i „Die evangelische Glaubensgerechtigkeit” (1684).
Okres drezdeński 1686–1691 W 1686 został głównym kapelanem dworu saksońskiego w Dreźnie, piastując jedno z najbardziej prestiżowych stanowisk w ówczesnym luteranizmie. Nie organizował wówczas żadnych spotkań typu Collegia pietatis, skupiając się na pracy katechetycznej. W tym czasie zaprzyjaźnił się z Augustem Hermannem Francke, którego działalność w Lipsku jako pietysty spotkała się z ostrym sprzeciwem ortodoksyjnych luteran. Spener nadal odwiedzał Drezno, ale więcej czasu spędzał w Berlinie ze swoim wpływowym patronem i protektorem.
Okres berliński 1691–1705 Z powodu nieporozumień z księciem Janem Jerzym III Wettynem, Spener chętnie przyjął w 1691 stanowisko prepozyta i radcy konsystorza przy kościele św. Mikołaja w Berlinie. Chociaż sam nie organizował spotkań, stał się orędownikiem pietyzmu. W kilku pismach bronił sprawy pietyzmu przed atakami ortodoksyjnych luteranów. Podczas reformy Uniwersytetu w Halle poparł kandydaturę Augusta Hermanna Francke, przedstawiciela pietyzmu, na stanowisko profesora. Wykorzystał również swoje wpływy przy obsadzaniu stanowisk duszpasterskich w Brandenburgii, wspierając kandydatów związanych z pietyzmem.
W ostatnich latach życia opublikował część swojej obszernej korespondencji jako „Theologische Bedenken“ (Teologiczne rozważania) (1700). Kolejne fragmenty jego korespondencji zostały opublikowane pośmiertnie jako „Consilia et iudicia theologica“ (1709 łacińskie listy) i „Letzte Theologische Bedenken“ (1711). Spener był ojcem chrzestnym Nikolausa von Zinzendorfa, założyciela wspólnoty braci morawskich.
Zmarł 5 lutego 1705 w Berlinie. Nabożeństwo pogrzebowe odbyło się w kościele kościele św. MikołajaHorst Ulrich, Uwe Prell, Ernst Luuk: Nikolaikirche. In: Berlin Handbuch. Das Lexikon der Bundeshauptstadt. FAB-Verlag, Berlin 1992, , S. 887..
Pia desideria Główne dzieło Spenera „Pia desideria oder herzliches Verlangen nach gottgefälliger Besserung der wahren Evangelischen Kirche samt einigen dahin einfältig abzweckenden christlichen Vorschlägen” (pl. „Pia desideria – Pobożne pragnienia, czyli szczere pragnienie reformy prawdziwego Kościoła ewangelickiego zgodnej z wolą Boga”) ukazało się 24 marca 1675 jako przedmowa do nowego wydania postylli Jana Arndta.
Reakcja na ten wstęp była tak powszechna, że Spener postanowił opublikować go jako osobne wydanie, które ukazało się 8 września 1675 r. i zostało rozszerzone o przedmowę oraz dwie recenzje. Dzieło to opiera się podobno na pismach mistycznych duchowych, takich jak „Spiegel der Missbräuche beim Predigtamt” Christiana Hoberga. Pogląd ten jest jednak kwestionowany. Dzieło podzielono na trzy części (dotyczy to wyłącznie pierwotnego wstępu do postili): diagnozę, prognozę i terapię.
Polskie wydanie Pia desideria ukazało się w 2002 w przekładzie Małgorzaty Platajs w Wydawnictwie Augustana jako tom 5 serii Biblioteka Klasyki Ewangelickiej ().
Diagnoza: Potrzeba reform – „powszechny lament” „powszechna skarga” Skarga składa się z dwóch punktów:
1. Spener ubolewał z powodu braku prawdziwej, żyjącej wiary, przede wszystkim w stanie duchownym.
2. Ubolewał nad konsekwencjami tego: przeszkoda nawrócenia dla Żydów i katolików.
Prognoza – „Nadzieja poprawy w kościele” Spener oczekiwał zupełnego i doskonałego kościoła tzn. nawrócenia Żydów jak również zniesienia kościoła katolickiego (podniesienia kościoła katolickiego). Rzuca się w oczy, że nie ma żadnego konkretnego opisu, lecz zaledwie operuje określeniami typu „lepszy”, „wspaniały”, „ błogosławiony”. Zwraca przy tym uwagę na przykład pierwszych chrześcijan, działanie Ducha Świętego, jak również na biblijne obietnice. Zależy mu na tym, aby zmotywować swojego czytelnika do aktywnego udziału w nowych reformach.
Pod dwoma względami różni się tutaj jednak od luteranizmu:
1. nie chodzi mu o reformę instytucji kościoła, lecz wzmocnienie samej wiary,
2. oczekuje poprawy człowieka już dla doczesnego (ziemskiego) kościoła a nie dopiero dla przyszłego Królestwa Bożego.
Terapia – „proste propozycje” Program reform Spenera dzieli się na sześć propozycji. Pierwsze dwie wzorują się na Marcinie Lutrze, a cztery pozostałe na Janie Arndt.
„Słowo Boże szerzyć bogacie między nami” „Słowo Boże” stosuje Spener, jak już przed nim w luterańskiej ortodoksji, jako synonim Biblii.
Jego propozycja ma trzy kierunki :
1. Krytyka przymusowej perykopy, tzn. domaga się zastosowania wszystkich tekstów biblijnych do kazań,
2. Prywatne jak i publiczne bieżące czytanie Biblii (lectio continua) bez interpretacji do wzmocnienia jej znajomości,
3. Godziny biblijne do wykładania tekstów biblijnych; Spener nie stosuje tu jeszcze pojęcie Collegia pietatis.
„Podniesienie i pilne ćwiczenie duchowego kapłaństwa” Jak już od reformacji wymagano, powinno zostać wzmocnione powszechne kapłaństwo wszystkich wierzących. Jednakże w publicznych imprezach powinien występować ordynowany ksiądz. W ostateczności jednak każdy wierzący może w tej roli wystąpić.
„Ludziom pilnie wmawiać, że chrześcijaństwo opiera się nie na wiedzy, lecz na praktyce” Za wiedzą musi podążać czyn. Nie chodzi już tylko o prawdziwą naukę i prawdziwą wiarę, lecz także o odpowiednie postępowanie. W praktyce przejawia się to w miłości braterskiej i bliźniego.
„Jak zachowywać się w sporach religijnych” Spory religijne nie są celem same w sobie, lecz mają na celu, błądzących doprowadzić do prawdy.
Powinny odbywać się w miłości i o wnoszonym wstawiennictwie. Także koniecznie należy chronić prawdę, nawrócenie jest wartościowsze niż intelektualne zwycięstwo.
„Edukacja kaznodziejów na uniwersytetach” Studia teologiczne są z dwóch względów do polepszenia:
1. Studenci powinni być wspierani w ich własnej wierze i należy im cały czas towarzyszyć. W tym celu profesorowie powinni świecić dobrym przykładem i stać się ich mentorami. Należy także na uniwersytetach założyć organizacje w stylu Collegia pietatis.
2. Powinny zostać poprawione zajęcia lekcyjne. Spener proponuje: wprowadzenie dyskusji akademickich, na których studenci słyszą inne punkty widzenia i sami mogą wyrobić sobie pogląd na dany temat.
„Przygotowanie kazań do podbudowania słuchaczy” Kazania powinny być nie tylko retoryczne i estetyczne. Powinny także służyć wzmocnieniu „wewnętrznemu człowieka” i wzmocnieniu wiary.
Collegia pietatis i ecclesiola in ecclesia W centrum dociekań Spenera stoi pod jego wpływem ustalony konwentykiel – zgromadzenia w celu podbudowy wierzących poza nabożeństwami. Z biegiem czasu zmieniły się postać, znaczenie i nazwa. Początkowo mówi o exercitium pietatis (ćwiczenie pobożności), w lipcu 1675 w pewnym liście pojawia się pojęcie „ecclesiola in ecclesia“ (kościółek w kościele) a dopiero od 1677 mówi o Collegia pietatis (pobożne zgromadzenie).
Od lata 1670 mała grupa mężczyzn spotykała się w gabinecie Spenera celem osobistego podbudowania: exercitium pietatis (ćwiczenie pobożności). Czynili to z pobudek osobistych a nie z inicjatywy Spenera. Ale jak do tego doszli?
W październiku 1669 głosił kazanie na temat świętości niedzieli i po raz pierwszy pojawiło się tam określenie ćwiczenie pobożności. Jednakże to nie stało się chyba bodźcem do tego. Pierwsza reakcja Spenera na założenie takiego koła był bardzo zachowawcza, ale propozycja ta odwoływała się do jego kazania.
Impuls przyszedł bardziej z zewnątrz. Już w innych miejscach podobne zgromadzenia powstały np. u zreformowanego Jeana de Labadie. W tym środowisku doszło do separacji, a tego chciał Spener w każdym razie uniknąć. Jedynie na tej podstawie podjął wątek i zaprosił mężczyzn m.in. Johanna Jakoba Schütza do siebie, na parafię, ale jako warunek była jego obecność podczas tych spotkań. Całą tę akcję należy chyba zawdzięczać wpływom Schütza, który tę myśl wyniósł z pism Labadie'sa.
Spotkania odbywały się dwa razy w tygodniu, każdorazowo po godzinach modłów. Był to zamknięty krąg do podbudowy i do „świętej przyjaźni”. Spener wygłaszał modlitwę i odczytywał budujące książki. Ostatecznie pozwalał na wolną wymianę poglądów, ale według reguły: żadnej dyskusji bez związku z pobożnością, tylko do podbudowania, nie mówić o nieobecnych i urazy tylko publicznie wymieniać.
Krąg urósł z początkowych pięciu mężczyzn do około dwudziestu końcem 1670. Do 1675 w spotkaniach brało już udział 50 członków. Idea „świętej przyjaźni” nie dała się dalej realizować. Była to pierwsza z czterech zmian przed powstaniem Pia desideria. Stało się konieczne, aby przeciwdziałać podejrzeniom o separatyzm. Tylko tak mógł zostać zmieniony zakaz Collegia. Teraz mógł brać udział każdy. Schütz przeciwnie nie podporządkował się i znalazł nowy dom wśród pietystów w Saalhof.
Drugą zmianą było otwarcie kręgu także dla nie-akademików i dla kobiet, później także dla katolików i wiernych z Kościoła reformowanego.