Rejon ust´-bolszeriecki (ros. Усть-Большерецкий район) – jednostka administracyjna Rosji, położona w południowo-zachodniej części półwyspu Kamczatka, ze stolicą we wsi Ust´-Bolszerieck. Jest jednym z jedenastu rejonów municypalnych Kraju Kamczackiego; liczy 20.626 km² powierzchni, zamieszkany jest (według danych z roku 2013) przez 8096 osób. Zaludnienie rejonu w ostatnich latach maleje: w roku 2010 było tu 8331 mieszkańcówWszechrosyjski spis ludności 2010, w 2009 było ich 9517, w 2002 – 10.347, a w 1989 – 14.188 osóbWszechzwiązkowy spis ludności 1989.
Strefa czasowa - czas Magadanu (UTC+12:00).
Na terenie rejonu znajduje się Rezerwat przyrody „Jużno-Kamczatskij”.
Historia Do 1697 Początki osadnictwa ludów paleoazjatyckich w rejonie ust´-bolszerieckim datowane są na około 40 tysięcy lat temu. Od tego czasu, wraz z rozwojem sił wytwórczych w epoce kamienia następował stopniowy rozwój prymitywnych stosunków społecznych. W ten sposób, na przykład, koczowniczy koriaccy pasterze reniferów oprócz wspólnej własności pastwisk i terenów łowieckich dysponowali prywatną własnością stad zwierząt i instrumentów produkcji. Utrwalił się też monogamiczny model rodziny z mężczyzną jako głową rodziny; taka też tendencja obserwowana była u Itelmenów.
Od drugiej połowy II tysiąclecia p.n.e. mieszkańcy Kamczatki pogrążyli się w gwałtownych walkach i wojnach, charakterystycznych dla zdemoralizowanych związków plemiennych.
Na początku XVIII wieku, w pierwszych latach po odkryciu Kamczatki przez Europejczyków, w rejonie ust´-bolszerieckim było co najmniej 27 osad Itelmenównad Jeziorem Kurylskim – 4, nad rzekami: Oziornaja – 2, Jawinskaja – 2, Koszegoczek – 1, Gołygino – 4, Opała – 2, Bolszaja, Bystraja i Płotnikowa – 6, Amczagacza – 1, Utka – 2, Kichczik – 3. Zakłada się, że cała populacja w tym rejonie wynosiła około trzech tysięcy osób. Każda osada była wspólnotą kilku rodzin. Itelmeni mieszkali w ziemiankach, a latem w szałasach na wysokich słupach. Patriarcha - lokalny książę - przez Rosjan nazywany był - z jakuckiego - Tojon.
Itelmeni czcili boga Kutcha, którego uznawali za stwórcę, a niezrozumiałe zjawiska naturalne wiązali z duchami dobra i zła. Tradycyjne zajmowali się rybołówstwem i myślistwem. Nie znali żelaza, a narzędzia wykonywali z kamienia, kości i drewna.
W XVI-XVIII w. naszej ery na Wyspach Kurylskich zaczęli osiedlać się Ajnowie, którzy wypierani byli przez Japończyków z wysp Hokkaido i Honsiu.
W rezultacie kontaktów południowych Itelmenów z Ajnami na wspólnie dzielonym terytorium w rejonie Przylądka Łopatka ludność południowej Kamczatki nosi ślady pokrewieństwa oraz wzajemnego wpływu kultury materialnej, języka i zwyczajów obu sąsiadujących narodów. Prawdopodobnie z tych powodów pierwsi rosyjscy odkrywcy i badacze nazywali tereny bolszerieckie (rozciągające się od przylądka Łopatka na północ do rzeki Opała i dalej do rzeki Bolszaja) jako „Ziemice Kurylskie”, znajdujące się tu jezioro - „Jeziorem Kurylskim”, przylądek Łopatka - „Łopatką Kurylską”, a ludzi zamieszkujących te tereny - „Bliskokurylcami” lub „Kurylskimi chłopami”. Pomimo dwujęzyczności „Bliskokurylców” uważa się ich za Itelmenów.
1697-1731 W roku 1697 urzędnik z ostroga w Anadyrze, pięćdziesiątnik i Kozak, Władimir Atłasow, podjął wyprawę do Kamczatki z oddziałem 60 Kozaków wraz z taką samą liczbą Jukagirów; wędrując z północy na południe wzdłuż wybrzeża Morza Ochockiego we wrześniu i październiku tego roku dotarł do obecnego terytorium ust´-bolszerieckiego nad rzekę Gołygino, po czym wrócił na zimę nad rzekę IczaUjścia obu tych rzek do Morza Ochockiego dzieli około 430 km w linii prostej.. W taki sposób Atłasow, doprowadziwszy „pod wysokim urzędem państwa” ludność cywilną (Jukagirzy byli obywatelami Rosji) zobowiązaną do płacenia państwowych danin na nowe terytoria, zrealizował ważny akt państwowy oznaczający formalne ustanowienie od roku 1697 zwierzchności Imperium Rosyjskiego nad ziemiami bolszerieckimi i całą Kamczatką, wynikającej zgodnie z obowiązującymi zasadami z osiedlenia tam poddanych rosyjskich.
Zapiski Atłasowa z przemarszu przez nowe terytoria zawierają liczne nadane przezeń nazwy licznych nowo odkrywanych rzek, gór i jezior; nazwy te niejednokrotnie obowiązują do dzisiaj, np. rzeki Kichczik, Muchina, Utka, Mitoga, Amczagacza, Bolszaja, Bystraja, Gołygino, Golcowka, Opała; góry Gołyginskie i Opała, jeziora Bolszoje i Małoje („Wielkie” i „Małe”). Atłasow był także pionierem-odkrywcą Wysp Kurylskich: w jego zapiskach znajduje się uwaga, iż z wybrzeża ust´-bolszerieckiego dostrzegł jedną z wysp tego archipelagu (odległą od brzegu Kamczatki o ok. 80 km; nazwano ją jego imieniem; położony na niej wulkan, mający wysokość 2339 m n.p.m., nazywa się Alaid). thumb|left|250px|Schematyczny plan Bolszerieckiego Ostroga 1 października 1697 uznać można za datę przyłączenia rejonu ust´-bolszerieckiego do Rosji; 6 sierpnia 1703 kamczacki urzędnik i żołnierz Michajło Zinowiew wysłał z ostroga wierchniekamczackiego piętnastu żołnierzy w celu wybudowania nowego ostroga nad rzeką Bolszaja. W ten sposób założony w 1703 (według innych źródeł - w roku następnym) roku ostróg Bolszerieckij stał się przyczółkiem rosyjskich posiadłości na Kamczatce.
Z trzech fortów Kamczatki - Wierchnie-Kamczckiego, założonego przez Atłasowa w roku 1698, oraz zbudowanych w 1703 Niżnie-Kamczackiego i Bolszerieckiego, to ten ostatni był stosunkowo najlżej ufortyfikowany, prawdopodobnie z powodu przypuszczenia, że okoliczni rdzenni mieszkańcy - Itelmeni i „Bliskokurylcy” są i pozostaną pokojowo nastawieni wobec Rosjan. Warto jednak zaznaczyć, że owo „pokojowe nastawienie” mogło być również skutkiem faktu, iż w kozackich ostrogach na Kamczatce, oprócz uzbrojonej załogi, przebywali stale tzw. „”, czyli po prostu zakładnicy spośród ludności miejscowej. Mieli oni oddane do swego użytku pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze („anbar” albo „ambar”, czyli spichlerz, czy też magazyn na suszoną rybę - jukołę) i byli swoistą gwarancją bezpieczeństwa europejskich osadników.
thumb|360px|Wulkan Kambalnyj położony na granicy rejonu ust´-bolszerieckiego i jelizowskiegothumb|360px|Jezioro Kurylskie w rejonie ust´-bolszerieckim; na pierwszym planie wody wypływającej z jeziora rzeki Oziernajathumb|360px|Rzeka Oziernaja wypływająca z Jeziora Kurylskiego na zachód, przez rejon ust´-bolszeriecki, w stronę Morza Ochockiego Siedliska wybudowane na wzniesieniach nie zalewanych podczas przyborów rzeki Bolszaja i jej licznych kanałów, odgałęzień i dopływów już w 1727 były przez Vitusa Beringa nazywane „Bolszerieck”; w samej zaś twierdzy znajdowały się pomieszczenia administracyjne i urzędowe. Tak zwany „bolszerieckij prisud”, czyli obszar odpowiedzialności Ostroga Bolszerieckiego, rozciągał się nad rzeką Worowskaja, przez tundrę Ganalskaja do rzeki Awacza i Zatoki Awaczyńskiej na północy i wschodzie aż do Przylądka Łopatka na południu. Był to pierwszy podział administracyjny na regiony Kamczatki.
Ze względu na fakt, że przez ostatnie trzysta lat zaszły istotne zmiany w przebiegu rzek regionu ust´-bolszerieckiego, punkty orientacyjne miejsca pierwszego osiedlenia się Rosjan na tym terytorium również uległy zmianie. Obecnie usytuowanie tej dawnej osady można znaleźć na prawym północnym brzegu rzeki Golcowka (części dawnego łożyska rzeki Bolszaja; używa się też innej nazwy tej części łożyska rzeki, nadanej po przeniesieniu się głównego koryta do innych kanałów położonych bardziej na lewo: kanał Manakowa) około jednego kilometra powyżej jej ujścia, między wpadającymi z prawej strony do rzeki Golcowka strumieniami Paranczinowskim, Mostowym i niewielkim kanałem Popieriecznaja.
W nocy z 6 na 7 czerwca 1706 roku Kamczadalowie działający na zlecenie Dmitrija Jarygina spalili ostróg Bolszerieckij i wymordowali całą jego obsadę. Ślady pożaru zachowały się do dziś w postaci warstwy czarnego popiołu znajdującej się na głębokości około 20-22 centymetrów poniżej poziomu gruntu na całym obszarze dawnego ostroga. Bunt Kamczadałów wywołany był nałożeniem na nich dodatkowej daniny, tzw. „czaszczyny”, przekraczającej trzy- lub nawet ponad-czterokrotnie poziom danin wnoszonych do tej pory („jasak” - danina w naturze: w futrach i skórach); „czaszczyna” powodowała nadzwyczajne bogacenie się urzędników zbierających podatki, co wywoływało sprzeciw rdzennych mieszkańców w całym bolszerieckim rejonie. Zbyt szczupła obsada miejscowych ostrogów spowodowała jednak, że brak było możliwości skutecznej walki z miejscową ludnością, co w rezultacie doprowadziło do znaczącego spadku ściągalności „jasaka” w całym regionie.
Następne lata zapisały się w historii regionu pasmem buntów rdzennej ludności i jej walk z kozackimi załogami ostrogów, a także kierowanymi na Kamczatkę ekspedycjami, jak np. w 1711, kiedy wysłano kilkudziesięciu ludzi w celu odbudowania spalonego pięć lat wcześniej ostroga bolszerieckiego. W tym okresie zbudowano na Kamczatce pierwszy statek (w 1713), dzięki czemu możliwa się stała eksploracja Wysp Kurylskich; odkryto też m.in. morską drogę na Kamczatkę (w 1716 z Ochocka do północnej Kamczatki i potem wzdłuż jej brzegu na południe do ujścia rzeki Kołpakowaja, a wiosną 1717 z powrotem do Ochocka).
Pierwszy (i przez kilkadziesiąt lat najważniejszy) bolszeriecki port morski założony został u ujścia rzeki Bolszaja do Morza Ochockiego; ujście to znajdowało się na początku XVIII wieku kilka kilometrów na północ od obecnego portu Oktiabr´skij, w miejscu dziś nazywanym „jedenasty kilometr”Miejsce to znajduje się () w odległości 11 kilometrów na południe od Przylądka Lewaszowa. Przylądek ten natomiast znajduje się w miejscu (), gdzie droga prowadząca z północnego wschodu, z Ust´-Bolszeriecka dociera do brzegu morza i skręca na południe, wiodąc dalej nadmorską mierzeją do obecnej osady portowej Oktiabr´skij.; głębokość wody wynosiła tu wówczas około 9 stóp, co wystarczało w tamtych czasach do bezpiecznego korzystania z tego portu. Jednocześnie do rzeki Bolszaja wpadała tu też mniejsza rzeczka Czekawina (nazwa ta pochodzi od imienia mieszkającego nad nią Itelmena - CzekawyStiepan Kraszeninnikow, „Opis ziem Kamczatki”, tom I, str. 29; Sankt Petersburg 1786), co umożliwiało używanie tego miejsca również jako naturalnego suchego doku, bowiem pojawiające się w porze odpływu suche dno koryta Czekawy dawało możliwość prowadzenia remontów podwodnych części stających tutaj statków. Obecnie dawne ujście rzeki do morza Bolszaja już nie istnieje - zostało zasypane przez migrujące osady - i płynie ona dziś jeszcze ponad dwadzieścia kilometrów dalej na południe niż wówczas i dopiero tam, w sąsiedztwie jeziora Bolszoje znalazła sobie nowe ujście. Dawny najważniejszy port regionu ust´-bolszerieckiego, leżący przy ujściu Czekawiny nosił w XVIII wieku nazwę CzekawkaPort ten wspominany jest w pamiętnikach zesłaniec Maurycego Beniowskiego, który rozpoczął w nim swoją awanturniczą podróż morską galeotą „Św. Piotr i Paweł” po buncie wznieconym przezeń wiosną 1771 roku w Ust´-Bolszeriecku..