thumb|Półmisek z fabryki Sunderlanda z hebrajskim napisem w centrum. Muzeum Narodowe w Krakowie Lewi Selig Sunderland (ur. 1771, zm. 5 kwietnia 1869 w Iłży) – angielski przedsiębiorca żydowskiego pochodzenia, pionier przemysłu fajansowego w Królestwie Polskim, założyciel fabryki fajansu w Iłży. Pradziadek poety Bolesława Leśmiana.
Życiorys Lewi Selig Sunderland, do 1822 roku znany jako Selig Lewi, urodził się w rodzinie żydowskiej w Anglii. W latach 1809–1817 mieszkał w Londynie i Sunderlandzie, gdzie handlował wyrobami ceramicznymi i żelaznymi. Przed 1820 rokiem założył w Warszawie, na Marywilu, sklep i magazyn z fajansem, porcelaną, szkłem i artykułami żelaznymi. Następnie przeniósł działalność na róg ulic Elektoralnej i Orlej. W 1822 roku przyjął nazwisko Sunderland, a imię Selig zachował jako drugie.
Był członkiem postępowego nurtu społeczności żydowskiej – posyłał dzieci do szkół publicznych i wsparł budowę warszawskiego szpitala dla Żydów datkiem 100 złp. W związku z planami uprzemysłowienia Kielecczyzny, w 1823 roku podpisał kontrakt z Komisją Rządową, zobowiązując się do uruchomienia fabryki fajansu w Iłży w ciągu roku. Przeniósł się do Iłży 25 września tego samego roku.
Fabrykę zlokalizowano w przebudowanym XVIII-wiecznym spichlerzu należącym do biskupów krakowskich, przy ul. Podzamcze 38, u podnóża Wzgórza Zamkowego. W przybudówce urządził dom modlitwy i sprowadził rodzinę z Anglii.
Fabryka otrzymała wsparcie rządowe: pożyczkę w wysokości 18 tys. złp, maszyny, warzelnię, młyn do mielenia szkliwa i spichlerz, który służył również za mieszkanie. Sunderland sprowadził z Anglii narzędzia, formy i rzemieślników, w tym ceramika Archibalda Huntera. Produkowano naczynia użytkowe i dekoracyjne – zdobione ręcznie i przy użyciu szablonów, początkowo według wzorów angielskich, później inspirowane lokalnym folklorem.
Wyroby prezentowano na wystawach krajowych w 1825 i 1828 roku. W 1831 roku fabryka spłonęła podczas powstania listopadowego, co doprowadziło do jej kryzysu. Sunderland otrzymał od władz zasiłek w wysokości 12 tys. złp na ratowanie przedsiębiorstwa. Od lat 40. XIX wieku fabrykę prowadzili jego synowie Rudolf i Filip, jednak ten drugi założył w 1851 roku konkurencyjną fabrykę, która upadła w 1858 roku.
Mimo postępującego zadłużenia Sunderland pozostał związany z zakładem aż do śmierci. Wspierał lokalną społeczność żydowską, przeciwdziałając jej usunięciu z Iłży, i był członkiem dozoru bóżniczego oraz współzałożycielem lokalnego okręgu religijnego. Zmarł 5 kwietnia 1869 roku i został pochowany na cmentarzu żydowskim w Iłży.
Dziedzictwo Fabryka Sunderlandów odegrała ważną rolę w rozwoju gospodarczym Iłży i była jednym z czołowych zakładów ceramicznych w regionie w XIX wieku. W styczniu 2024 roku tzw. „Dom Sunderlandów” został wpisany do rejestru zabytków województwa mazowieckiego.
Dom był również miejscem spotkań rodzinnych i towarzyskich. W latach 1902–1936 wielokrotnie przebywał tu Bolesław Leśmian, którego matka, Emma (Estera) z domu Sunderland, była wnuczką Lewiego. W ogrodzie znajdującym się za domem miał znajdować się słynny malinowy chruśniak, opiewany w poezji Leśmiana.
Obecnie miejsce to stanowi ośrodek wydarzeń kulturalnych – odbywają się tam m.in. Dni Leśmianowskie oraz koncerty i spotkania literackie organizowane przez Powiatowy Instytut Kultury z Iłży.
Rodzina Lewi Selig Sunderland był mężem Ludwiki Heleny z domu Markus. Miał siedmioro dzieci – cztery córki i trzech synów, w tym Rudolfa (1819–1880), współwłaściciela fabryki, oraz Filipa (ok. 1814–1891), założyciela fabryki naczyń kamionkowych. Prawnukiem Lewiego był poeta Bolesław Leśmian.
Zobacz też Iłża Fajans Bolesław Leśmian Stanisław Staszic
Linki zewnętrzne Budynek d. fabryki fajansu L. Sunderlanda na stronie zabytek.pl
Bibliografia Manteuffla I.T. (red.), Polski słownik biograficzny, Warszawa: Instytut historii im. Tadeusza Manteuffla, 2007, ISBN 978-83-86301-01-0 Jankowska A., Orman E., Lewi Selig Sunderland, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XLV, Warszawa–Kraków: Instytut Historii PAN, 2007–2008.
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1771 Kategoria:Zmarli w 1869 Kategoria:Ludzie związani z Iłżą Kategoria:Ludzie związani z Warszawą Kategoria:Polscy przedsiębiorcy XIX wieku Kategoria:Fajans polski