Eparchia zahumsko-hercegowińska i nadmorska – jedna z eparchii Serbskiego Kościoła Prawosławnego, na terenie zachodniej Bośni i Hercegowiny i południowo-wschodniej Chorwacji. Tradycyjną siedzibą eparchii był Mostar. Rezydencja biskupia i sobór katedralny w tym mieście zostały zniszczone w czasie wojny w Bośni i Hercegowinie. Od tego czasu siedzibą biskupów jest monaster Tvrdoš w pobliżu Trebinje.
Historia Chrześcijaństwo na terenie eparchii głosili w I wieku św. Paweł i jego uczeń Tytus. Szerzej zakrojona chrystianizacja miejscowej ludności miała miejsce między VII a IX wiekiem, brali w niej udział uczniowie i kontynuatorzy dzieła Cyryla i Metodego – Apostołowie Bułgarii. Samodzielne biskupstwo obejmujące terytorium Ziemi Humskiej (Zahumlja) zostało utworzone przez św. Sawę w 1219, po uzyskaniu autokefalii przez Arcybiskupstwo Serbskie. Początkowo nosiło nazwę eparchii humskiej, w kolejnych latach jest określane w źródłach także jako biskupstwo zahumskie, hercegowińskie, trebińskie oraz hercegowińsko-zahumskieИсторија.
W Bośni Tvrtka I dawna eparchia humska stała się administraturą obejmującą całe terytorium państwa bośniackiego, zaś siedzibą biskupa był monaster Mileševa. Po zajęciu Hercegowiny przez Turków biskupi przenieśli się do monasteru Tvrdoš. W tym też okresie (nie ustalono dokładnej daty) doszło do podziału administratury na milešewską (petrowską, podhercegowacką) oraz trebińską, który utrzymał się do traktatu belgradzkiego w 1739. W XVIII w., po zniszczeniu monasteru Tvrdoš, nową rezydencją biskupią został monaster Duži. W 1766, kiedy Patriarchat Serbski z siedzibą w Peći został zlikwidowany przez władze tureckie, eparchię zahumsko-hercegowińską włączono w struktury Patriarchatu Konstantynopolitańskiego i do 1888 kolejnymi ordynariuszami eparchii byli Grecy. Również w 1766 siedzibą metropolitów zahumsko-hercegowińskich stał się Mostar.
W 1920, po powstaniu Królestwa SHS, z czym wiązało się zjednoczenie w jednym Serbskim Kościele Prawosławnym wszystkich serbskich administratur prawosławnych dotąd pozostających w różnych jurysdykcjach, eparchia zahumsko-hercegowińska znalazła się w jurysdykcji Patriarchatu Serbskiego i otrzymała honorowe trzecie miejsce wśród jego eparchii.
W czasie II wojny światowej terytorium eparchii znalazło się w granicach marionetkowego Niezależnego Państwa Chorwackiego, prowadzącego agresywną politykę antyserbską i antyprawosławną. Zniszczonych lub uszkodzonych zostało wówczas 19 cerkwi w eparchii, jak również 12 bibliotek i 21 archiwów cerkiewnych. Jeszcze większe straty administratura poniosła podczas wojny w Bośni i Hercegowinie, podczas której zburzonych zostało 36 świątyń, kolejnych 28 – poważnie uszkodzonych. Wśród zburzonych budowli sakralnych był katedralny sobór Trójcy Świętej w Mostarze razem z rezydencją biskupią.
XXI w. mały|200px|Monaster Tvrdoš Obecnie (XXI w.) eparchia zahumsko-hercegowińska prowadzi 34 parafie, do których należy ok. 100 tys. wiernych. Największym skupiskiem ludności prawosławnej jest region Trebinje, w którym zamieszkuje ponad 1/3 wszystkich wiernych administratury. W strukturach eparchii działają następujące klasztory: monaster Tvrdoš, męskiМанастир Тврдош monaster Zavala, męskiМанастир Завала monaster Žitomislić, męskiМанастир Житомислић monaster Zubci, męskiМанастир Зубци monaster Duži, żeńskiМанастир Дужи monaster Dobrićevo, żeńskiМанастир Добрићево monaster Świętych Piotra i Pawła u Petropavlovom Polju, żeńskiМанастир ПетроПавлов Hercegowińska GračanicaХерцеговачка Грачаница
Biskupi zahumscy mały|200px|Bazyli (Jovanović), kanonizowany jako Bazyli Ostrogski był ordynariuszem eparchii od 1639 do 1649 mały|200px|Leoncjusz (Radulović), pierwszy serbski biskup zahumsko-hercegowiński w XIX w. mały|200px|Atanazy (Jevtić) kierował eparchią zahumsko-hercegowińską podczas wojny w Bośni i Hercegowinie Hilarion, 1219 Sawa II, do 1264 Eustacjusz, ok. 1300 Jan, ok. 1305 Daniel, 1316–1324 Stefan, 1324–? nieznany z imienia, 1377 Dawid, 1466–1471 Jan II, 1508–1513 Wissarion I Marek, 1524 Maksym, 1532 Nikanor, 1546 Antoni, 1570 Sawwacjusz, 1573–1578 Wissarion II, 1582 Sylwester, 1602 Leoncjusz 1605–1611 Symeon, 1615–1630 Bazyli (Jovanović), 1639–1649 Arseniusz, 1654 Filoteusz, 1741–1751 Auksencjusz), 1751–1760 Antym, 1766–1772 Ananiasz, 1772–1802 Jeremiasz, 1803–1815 Józef, 1816–1835 Prokopiusz I, 1837–1838. Auksencjusz (Czeszmedżijew), 1838–1848 Józef, po raz drugi, 1848–1854 Grzegorz, 1855–1860 Prokopiusz, 1864–1875 Ignacy, 1875–1888 Leoncjusz (Radulović), 1888 Serafin (Perović), 1889–1903 Piotr (Zimonjić), 1903–1920 Jan (Ilić), 1926–1931 Symeon (Stanković), 1932–1934 Tichon (Radovanović), 1934–1939 Mikołaj (Jokanović), 1940–1943 Longin (Tomić), 1951–1955 Władysław (Mitrović), 1955–1991 Atanazy (Jevtić), 1992–1995 Grzegorz (Durić), 1995–2018 Dymitr (Rađenović), od 2018
Przypisy
!