Osady w Królestwie Polskim – kategoria osiedli o charakterze miejskim, do której najczęściej zaliczano miasta pozbawione praw miejskich (przed 1869 r. – oddolnie, z inicjatywy mieszkańców lub dziedziców, a od 1869 r. – odgórnie, przez zaborcze władze rosyjskie), rzadziej zurbanizowane osiedla wiejskie. Osady, mimo że nie posiadały praw miejskich, podobnie jak miasteczka galicyjskie i kresowe pełniły funkcje lokalnych ośrodków handlowych i drobnego rzemiosła dla otaczających ich wsi. Osady miejskie były od 1864 poddane mocy obowiązującej ukazu z dnia 19 lutego 1864 r. „o urządzeniu gmin wiejskich”. Miano osady, mimo że nie dawało żadnych dodatkowych praw, pozwalało lokalnej społeczności na wyróżnianie się spośród wsi o tradycyjnie wiejskiej przeszłości, o czym nadal świadczą przydawki stanowiące integralne części nazw niektórych dawnych miast/osad (np. Gorzków-Osada, Komarów-Osada czy Kuczbork-Osada). Maksymalnie było jednocześnie w Królestwie Polskim 359 osad (w latach 1910–1915).

Osady utworzone przed 1869 W latach 1815–1869 na terenie Kongresówki istniało 16 osad, utworzonych przeważnie ze zdegradowanych miast.

Herb Osada Powiat Gubernia Rok utworzenia Status od 1867 Status obecnie 20px Błędów grójecki warszawska osada w gminie Błędów wieś 20px Czerwin ostrołęcki łomżyńska osada w gminie Czerwin wieś 20px Goworowo ostrołęcki łomżyńska osada w gminie Goworowo wieś 20px Irena nowoaleksandryjski lubelska 1854 osada w gminie Iwanowskie SiołoOd 1870 w gminie Irena. część miasta Dęblin (od 1944) 20px Jabłonka mazowiecki łomżyńska 1825 osada w gminie JabłonkaOd 1868 w gminie Chojany. wieś 20px Jedwabne kolneński łomżyńska 1827 osada w gminie Jedwabne miasto (od 1927-10-31) 20px Kibarty wyłkowyski suwalska 1856 osada stanowiąca gminęOd 1869 w gminie Kibarty. miasto (od 1919), Litwa 20px Komarówka radzyński siedlecka 1822Postanowienie Xsięcia Namiestnika Królewskiego Nr 1,070 z dn. 26 lutego 1822; wg Wykazu Miast w Królstwie Polskiem na wieyskie osady zamienionych od dn. 1 lutego 1820 r., to iest od daty ustanowienia Kommissyi dla Miast; w Aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (KRSW) nr 201, k. 44 w Archiwum Głównych Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). osada w gminie Żelizna wieś 20px Osjaków wieluński kaliska 1793 osada w gminie Radoszewice miasto (od 2024-01-01) 20px Ryki garwoliński siedlecka 1787–1803, 1833Józef Kazimierski (1994). Miasta i miasteczka na Podlasiu (1808-1914). Zabudowa-ludność-gospodarka. Warszawa: Naczelna Dyrekcja ArchiwówMiasta Polski do początku XXI wieku : podstawowe informacje o datach założenia i likwidacji osada w gminie Ryki miasto (od 1957-01-01) 20px Siedliszcze chełmski lubelska 1821Postanowienie Xsięcia Namiestnika Królewskiego Nr 15,043 z dn. 10 kwietnia 1821; wg Wykazu Miast w Królstwie Polskiem na wieyskie osady zamienionych od dn. 1 lutego 1820 r., to iest od daty ustanowienia Kommissyi dla Miast; w Aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (KRSW) nr 201, k. 44 w Archiwum Głównych Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). osada w gminie Siedliszcze miasto (od 2016-01-01) 20px Sobienie-Jeziory garwoliński siedlecka osada w gminie Sobienie Jeziory wieś 20px Sosnowica włodawski siedlecka 1822Postanowienie Xsięcia Namiestnika Królewskiego Nr 3,937 z dn. 16 lipca 1822; wg Wykazu Miast w Królstwie Polskiem na wieyskie osady zamienionych od dn. 1 lutego 1820 r., to iest od daty ustanowienia Kommissyi dla Miast; w Aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (KRSW) nr 201, k. 44 w Archiwum Głównych Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). osada w gminie Turno wieś 20px Świerże chełmski lubelska 1822Postanowienie Xsięcia Namiestnika Królewskiego Nr 6,590 z dn. 19 listopada 1822; wg Wykazu Miast w Królstwie Polskiem na wieyskie osady zamienionych od dn. 1 lutego 1820 r., to iest od daty ustanowienia Kommissyi dla Miast; w Aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (KRSW) nr 201, k. 44 w Archiwum Głównych Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). osada w gminie Świerże wieś 20px Zaręby Kościelne ostrowski łomżyńska osada w gminie Zaręby Kościelne wieś 20px Zieluń mławski płocka osada w gminie Zieluń wieś

Osady utworzone w następstwie reformy miejskiej 1869–1870 Największa liczba osad w Królestwie Polskim została utworzona ukazem najwyższym z dnia 13 lipca 1869 r.Ukaz o przemianowaniu na osady niektórych miast w guberniach Królestwa Polskiego z dnia 1 (13) lipca 1869 r. (Dz. pr. t. 69, s. 245). Postanowieniami Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim w latach 1869–1870 z ogólnej liczby 452 miast 336 odebrano prawa miejskie i zaliczono do osad, włączając do istniejących gmin wiejskich lub tworząc z nich osobne osady stanowiące gminy.

Masowa zamiana miast na osady w Królestwie Polskim była procesem administracyjnym i politycznym, polegającym na degradacji statusu wielu miast do osad miejskich. Zjawisko to dotyczyło przede wszystkim niewielkich ośrodków miejskich i miało szerokie konsekwencje społeczne, gospodarcze oraz polityczne. W XIX wieku Królestwo Polskie pozostawało pod kontrolą Imperium Rosyjskiego, które realizowało politykę centralizacji administracyjnej i rusyfikacji. Władze carskie dążyły do ograniczenia autonomii lokalnej, szczególnie w miastach, które mogły stanowić ośrodki oporu wobec polityki zaborczej. Proces dotknął głównie małe miasta i miasteczka, które ze względu na swoją wielkość i ograniczone znaczenie gospodarcze były podatne na degradację statusu. Władze rosyjskie formalnie tłumaczyły te działania względami administracyjnymi i ekonomicznymi, takimi jak spadek liczby ludności czy ograniczona rola miasta w handlu i zarządzaniu, co w dużej mierze miało uzasadnienie. W praktyce jednak polityka ta służyła także zwiększeniu kontroli nad lokalną administracją oraz integracji Królestwa Polskiego w strukturę imperium. Degradacja statusu z miasta na osadę miejską skutkowała ograniczeniem praw samorządowych, spadkiem znaczenia w życiu publicznym oraz zahamowaniem rozwoju infrastruktury i handlu. Małe miasta, które utraciły prawa miejskie, często doświadczyły regresu gospodarczego oraz marginalizacji w systemie administracyjnym. Zamiana miast na osady była elementem szeroko zakrojonej polityki rusyfikacyjnej i centralistycznej Imperium Rosyjskiego. Miała ona na celu podporządkowanie Królestwa Polskiego strukturze administracyjnej imperium, a także ograniczenie autonomii lokalnej. Proces ten pozostawił trwały ślad w historii urbanistyki i administracji polskiej XIX wiekuRyszard Kołodziejczyk, „Zamiana miast na osady w Królestwie Polskim”, Kwartalnik Historyczny, 1961, nr 2, s. 123–145..

Należy tu jednak dodać, że bezrefleksyjne łączenie utraty praw miejskich przez miejscowości w 1870 roku z represjami za udział w powstaniu styczniowym (co często jest powtarzane) jest w dużej mierze symplifikacją i spłyceniem historycznych zależności. Zjawisko to zostało dogłębnie opisane przez m.in. M. NietykszęMaria Nietyksza: Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim, 1865–1914, PWN 1985, ., M. DymitrowaDymitrow, M. (2017). Degradation, restitution and the elusive culture of rural-urban thinking. Fennia – International Journal of Geography, 195(1), 36–60. i W. CabanaIle przybędzie miast w Świętokrzyskiem? W czterech gminach są zainteresowani, w trzech nie ma parcia. Jak wskazuje Maria Nietyksza, uzdrowienie struktury miejskiej Królestwa Polskiego było niewątpliwie konieczne, a tendencja do zamiany małych, zagrożonych gospodarczo miasteczek na wsie pojawiła się już pod koniec I Rzeczypospolitej. Podobne działania prowadziły również władze austriackie i pruskie. Już w pięćdziesięcioleciu poprzedzającym reformę z lat 1869–1870, w ramach autonomicznych władz Królestwa, obowiązywało postanowienie namiestnika, którego artykuł 7 wprowadzał zasadę, że w przypadku braku funduszy miejskich na utrzymanie burmistrza miasta, miejscowości te mogły zachować prawa miejskie pod warunkiem, że właściciele miasta lub sami mieszkańcy zapewnili odpowiednie środki finansowe na ten cel. Wnioski oddolne o zamianę małych miast na wsie lub osady miejskie napływały z coraz większym natężeniem. Komitet Urządzający, powołany do opracowania reformy, działał indywidualnie i według ściśle przyjętych kryteriów, takich jak liczba mieszkańców (mniej niż 3000) oraz wartość ubezpieczeniowa budynków (niższa niż 100 000 rubli). Kryteria te były jednak ciągle dyskutowane, uzupełniane i dopasowywane do realiów — na przykład, stosując rygorystycznie kryterium ludnościowe, należałoby zdegradować również takie miasta jak Chełm, Ostrołęka, Mariampol, Nowy Dwór, Skierniewice, Sandomierz czy Krasnystaw. Komitet uwzględniał także indywidualne wnioski mieszkańców — przykładowo, pozostawił przy prawach miejskich Błaszki, które były pierwotnie przewidziane do degradacji, a jednocześnie zgodził się na degradację Tarnogrodu (siódmego miasta Królestwa pod względem liczby mieszkańców), który zgodnie z planami reformy miał zachować prawa miejskie. Cały proces trwał niespełna dwa lata.

Mimo podjętych starań, reforma miejska została przyjęta jako posunięcie represyjne. Niewątpliwie wpłynęło na to to, że przeprowadziły ją władzę carskie w okresie popowstaniowych prześladowań oraz ostatecznej likwidacji prawnej odrębności Królestwa Polskiego. Nie ulega jednak wątpliwości, że założenia reformy i sposób jej realizacji dawały realne podstawy do takiej właśnie społecznej oceny. Przedstawiciele rosyjskiej administracji byli tego świadomi, dlatego reforma była wprowadzana stopniowo w trakcie 1870 roku, po kilka guberni naraz. Miało to na celu złagodzenie niekorzystnych dla władz nastrojów i ograniczenie spodziewanych negatywnych reakcji na reformę. Wątek represyjny jest do dziś powielany przez niektóre środowiska i podtrzymywany, ponieważ sprzyja współczesnym celom politycznym. Na przykład w pierwszych miesiącach 2023 roku na polu umiastowiania Polski dominował program szerokiego zasięgu, wylansowany przez rząd, a mający na celu wygenerowanie jak największej liczby miast w trybie szybkiej ścieżkiPremier Morawiecki proponuje szybką ścieżkę do odzyskania praw miejskich. Premier Mateusz Morawiecki, w związku z 160. rocznicą powstania styczniowego, wystąpił – za pośrednictwem wojewodów – z inicjatywą przywrócenia praw miejskich miejscowościom, które je utraciły w 1870 roku ukazem carskim z 1869 za udział w powstaniu. Inwazja Rosji na Ukrainę i antyrosyjskie sentymenty niewątpliwie przyczyniły się do aktualizacji kwestii odwrócenia rosyjskiego prawa zaborczegoPolska pomoc w walce z Rosją. Prezydent: dziś Ukraińcy bronią wolności swojej i naszejRocznica wybuchu powstania styczniowego. Prezydent Duda ostrzega: natura imperializmu Rosji jest niezmienna. Jednak naukowcy ostrzegają przed pochopnymi działaniami podejmowanymi pod wpływem emocji oraz nierzetelnym rozpoznaniem historycznych wydarzeń.

Miasta zamienione masowo na osady na skutek reformy uporządkowane są według daty degradacji (według daty wydania postanowienia, następnie według kolejności w postanowieniach), zachowując oryginalną pisownię (tak jak w odpowiednich postanowieniach).

LpHerbMiasto zdegradowanePowiat (1870)Gubernia