Kalev – estoński podwodny stawiacz min typu Kalev. Zwodowany w lipcu 1936 roku, służył pod banderą Estonii, a po aneksji republiki przez Związek Radziecki został włączony do radzieckiej Floty Bałtyckiej. Na tle okrętów estońskich i radzieckich wyróżniał się zaawansowanymi rozwiązaniami technicznymi. W czasie wojny uczestniczył w ewakuacji Tallinna. Odbył też dwa patrole bojowe. Podczas drugiego z nich, na przełomie października i listopada 1941 roku, zatonął w nieznanych okolicznościach. Przez większą część służby towarzyszył mu bliźniaczy okręt podwodny „Lembit”.
Geneza W latach trzydziestych Estonia związała swoje bezpieczeństwo z Finlandią. W ramach przeciwdziałania atakowi Związku Radzieckiego obie republiki zawarły sojusz, który zakładał wspólną akcję floty w Zatoce Fińskiej. Plan polegał między innymi na postawieniu zagrody minowej w najwęższym miejscu zatoki. Okręty przeciwnika, które przedarłyby się przez miny i ostrzał artyleryjski z obu brzegów zatoki, miały być atakowane przez okręty podwodne sojuszników. Zamówienie na budowę okrętów podwodnych postanowiono złożyć w Wielkiej Brytanii.
Budowa i konstrukcja Stępkę pod okręt o numerze budowy 705 położono w stoczni Vickers-Armstrongs w Barrow-in-Furness w maju 1935 roku. Kadłub „Kaleva” został zwodowany 7 lipca 1936 roku o godzinie 13:20 – trzynaście minut po wodowaniu bliźniaczego „Lembita”. Matką chrzestną okrętu została żona przewodniczącego komisji odbiorczej – kapitana porucznika inżyniera Friedricha Strobla. thumb|Przedział torpedowy na bliźniaczym „Lembicie” „Kalev” był okrętem półtorakadłubowym – kadłub lekki otaczał kadłub sztywny jedynie częściowo. Kadłub sztywny podzielony był grodziami na pięć przedziałów. Znajdowały się w nich kolejno: wyrzutnie torpedowe i pomieszczenia mieszkalne; baterie akumulatorów, butle ze sprężonym powietrzem, mesa i koje oficerów, oddzielna kabina dowódcy; stanowisko kierowania, baterie akumulatorów, butle ze sprężonym powietrzem, kabina radiowa, hydraulika, koje i kambuz; silniki wysokoprężne i elektryczne; mechanizmy sterowania, pomieszczenie mieszkalne podoficerów. W przestrzeni burtowej pomiędzy kadłubem sztywnym a lekkim znajdywały się studzienki minowe oraz zbiorniki balastowe. Kadłub lekki przystosowany był do pływania w warunkach zimowych. Kiosk miał kształt cylindra.
Układ napędowy thumb|Silnik wysokoprężny na bliźniaczym „Lembicie” Okręt napędzały dwa 4-suwowe silniki wysokoprężne o sześciu cylindrach, wyprodukowane przez firmę Vickers-Armstrongs. Każdy z nich miał moc 600 KM przy 500 obrotach na minutę. Parę silników elektrycznych dostarczyła firma Metropolitan-Vickers. Każdy z nich osiągał moc 395 KM przy 412 obrotach na minutę. Były one połączone z silnikami Diesla za pomocą sprzęgieł kłowych, dzięki czemu podczas pracy diesli mogły być używane jako generatory prądu. W tej roli służyły głównie do ładowania baterii akumulatorów Exide Ironclad wyprodukowanych przez firmę Chloride Electrical Storage Company – dwóch grup po 60 ogniw kwasowo-ołowiowych o mocy 4670 A. Na okręcie znajdowały się dwie sprężarki powietrza typu „Ravel” o wydajności 3,7 litra na minutę oraz dwie sprężarki niskiego ciśnienia o wydajności 13,75 metra sześciennego na minutę.
Uzbrojenie thumb|Niemiecka mina EMA Podstawowym uzbrojeniem „Kaleva” były miny. Stawiane były przez dziesięć studzienek minowych, po pięć na obu burtach. W każdej ze studzienek przechowywane były po dwie miny, zwalniane za pomocą systemu hydraulicznego, który odblokowywał podtrzymujące je rygle. Studzienki były zakrywane od strony pokładu blachą aluminiową, wylot zaś pozostawał cały czas niezabezpieczony. Etatowo okręt wyposażony był w niemieckie miny EMA wzór 1912, do których kotwice dorobił Vickers-Armstrongs. Zapasy Eesti Merevägi stanowiło 200 min tego typu, jednak kotwic posiadano jedynie 40. Miny EMA były nazywane przez Estończyków minami typu „Matola” (prawdopodobnie), zaś w marynarce radzieckiej otrzymały nazwę min BGL ( Большая германская лодочная мина). Mina EMA posiadała 120 kg ładunku wybuchowego i mogła być stawiana na głębokości do 120 metrów.
Okręt posiadał cztery dziobowe pneumatyczne wyrzutnie torpedowe kalibru 533 mm. Po wystrzeleniu torpedy specjalny system wypuszczał powietrze do wnętrza przedziału, dzięki czemu podczas wystrzału nie pojawiały się pęcherzyki powietrza. Standardowo do użytku na jednostkach przeznaczone były torpedy Mk VIII kalibru 533 mm, jednak wkładki redukcyjne umożliwiały wystrzelenie również torped kalibru 457 mm. Po włączeniu jednostki do radzieckiej marynarki wojennej używane mogły być również radzieckie torpedy 53-27 kalibru 533 mm. Okręt przewoził jednorazowo zapas 8 lub 10 torped – cztery załadowane w wyrzutnie, cztery ustawione na stelażach i być może dwie na pokładzie przedziału torpedowego.
Uzbrojenie artyleryjskie „Kaleva” stanowiła 40 mm armata przeciwlotnicza Bofors zamontowana na bliźniaczych okrętach we wrześniu 1938 roku. Działo było chowane w specjalnie do tego przystosowanym szybie. Jego podnoszenie przy użyciu elektrycznego mechanizmu trwało około półtorej minuty. Lufa o długości 36 lub 43 kalibrów mogła być podnoszona aż do pionu, jej donośność pozioma wynosiła 8000, zaś pionowa 4000 metrów. Pocisk o masie 0,9 kg wystrzeliwany był z prędkością początkową 700 m/s. Działo mogło wystrzelić 120 pocisków w ciągu minuty, na pokład zabierano ich zaś 500 lub 1000. Na pokładzie znajdował się również przenośny karabin maszynowy Lewis z zapasem 2000 naboi. Według niektórych źródeł dodatkowo w uzbrojeniu jednostek był przenośny wkm Madsen kal. 20 mm L/60 z zapasem 1000 naboi, według innych chodziło o działo przeciwlotnicze Oerlikon 20 mm, którego jednak Szwajcarzy nie zdążyli przekazać przed rozpoczęciem radzieckiej okupacji Estonii.
Szkolenie załogi Proces szkolenia załogi rozpoczął się na długo przed zamówieniem okrętów podwodnych. Dowódca „Kaleva”, porucznik Alfred Pontak, był już wyznaczony na to stanowisko w 1926 roku. Razem z wytypowanym na dowódcę drugiego okrętu podwodnego porucznikiem Ferdinandem Schmiedehelmem wziął udział w kursie odbywającym się w Wielkiej Brytanii od 14 sierpnia 1926 roku do 8 czerwca 1927 roku. Załatwione dzięki negocjacjom ministra wojny Jaana Sootsa szkolenie obejmowało zarówno zajęcia teoretyczne dotyczące dowodzenia okrętem podwodnym i jego budowy, jak i zajęcia praktyczne na okrętach wchodzących w skład Royal Navy. Dodatkowa kadra dowódcza została wybrana we wczesnych latach trzydziestych. Zastępca Pontaka – porucznik Verner Hans Puurand wraz z zastępcą Schmiedehelma – porucznikiem Richardem Kokkiem, odbyli w Wielkiej Brytanii analogiczny kurs jak dowódcy okrętów. Porucznicy Verner Käpp i Oskar Valdre wytypowani na stanowiska oficera mechanika i oficera specjalisty przeszli wyłącznie szkolenie teoretyczne.
W celu skompletowania załogi budowanych okrętów w pierwszej kolejności wybrano marynarzy z załóg sprzedanych niszczycieli. Spośród 65 osób siedmiomiesięczne szkolenie ukończyła niecała połowa. Etat uzupełniono innymi zawodowymi marynarzami Eesti Merevägi (oraz kucharzem z poboru) do końca września 1936 roku.
Służba W Eesti Merevägi Okres pokoju thumb|„Kalev” i „Lembit” W czasie gdy na obu okrętach trwało jeszcze wyposażanie, część załogi mogła zapoznać się z jednostkami. W związku z zaplanowaną morską rewią koronacyjną Jerzego VI zintensyfikowano prace wykończeniowe na „Kalevie”. Zostały one zakończone 12 marca 1937 roku. Okręt wszedł do służby przed opuszczeniem stoczni 19 maja. Udał się wtedy do cieśniny Spithead, by w odbywającej się 20 maja rewii reprezentować Estonię. Został tam ustawiony w pobliżu niszczycieli „Císcar” i ORP „Burza”. Następnego dnia powrócił do stoczni, skąd 25 maja wypłynął (z niepełnym etatem) do Tallinna. Przybycie okrętu do estońskiej stolicy 1 czerwca spotkało się z entuzjastyczną reakcją zgromadzonych mieszkańców.
Po pewnym czasie porucznik Martin Sõster zastąpił na stanowisku mechanika okrętowego porucznika Käppa.
W październiku 1937 roku na obu okrętach podwodnych zainstalowano sonary produkcji niemieckiej firmy Atlas Werke. Kontrakt na okrętowe działo przeciwlotnicze podpisano już po zwodowaniu jednostek, 25 września 1936 roku, z firmą Bofors. Zakładał on, że za kwotę 7300 funtów Szwedzi dostarczą działo przeciwlotnicze Bofors kal. 40 mm 18 miesięcy po podpisaniu umowy. Uzbrojenie zamontowano na okrętach we wrześniu 1938 roku. W tym celu udały się one w rejs do Szwecji.
„Kalev” odbył jeden oficjalny rejs zagraniczny – w 1938 roku odwiedził wraz z „Lembitem” Rygę. Na jednostce prowadzone były intensywne szkolenia dotyczące realizacji planu współpracy z Finlandią. Latem 1939 przeprowadzono dwukrotnie wspólne tajne manewry w których ćwiczono odpieranie agresji radzieckiej floty, w czasie których okręt bazowany był w Helsinkach. Analogiczne ćwiczenia przewidziano na lato 1940 roku. W czasie ćwiczeń oszczędzano środki bojowe – nigdy nie przeprowadzono próbnego stawiania min, które było głównym zadaniem okrętu.
Na okręcie doszło do kolejnych zmian personalnych. Wiązały się one z przejściem dowódcy – starszego porucznika Pontaka do Sztabu Floty. Jego miejsce zajął dotychczasowy zastępca starszy porucznik Puurand, zaś stanowisko zastępcy przejął oficer specjalista porucznik Valdre. Oficerski wakat zapełnił porucznik Leopold Loodus.
Wojna i naciski ZSRR thumb|„Kalev” na karcie pocztowej Polski okręt podwodny ORP „Orzeł” wpłynął na redę tallińską 14 września 1939 roku w celu dokonania drobnych napraw i wysadzenia chorego dowódcy. Pod naciskiem ambasadora III Rzeszy „Orzeł” został internowany i rozpoczęło się jego rozbrajanie. Okręt uciekł nocą 18 września. Udana ucieczka spowodowała, że Estończycy przemalowali na czarno własne okręty podwodne. Dodatkowo do stanu uzbrojenia weszło 14 torped 533 mm wyładowanych z polskiej jednostki, które mogły zostać użyte na „Kalevie” i „Lembicie”. Było to znaczne zwiększenie zapasów, bowiem od Brytyjczyków, wraz z okrętami, zakupiono jedynie 8 torped kalibru 533 mm oraz 3 torpedy 457 mm.
Incydent z ucieczką „Orła” stał się pretekstem dla ZSRR do wywierania nacisku na Estonię, co doprowadziło do podpisania 28 września układu „o wzajemnej pomocy” między obydwoma państwami. Zaniepokojona tym Finlandia zażądała od władz Estonii przekazania obu okrętów podwodnych typu Kalev, by nie wpadły one w ręce sowietów. Żądanie to spotkało się z odmową Estończyków nie chcących prowokować agresywnego sąsiada.
Nie tylko Finowie byli zainteresowani estońskimi okrętami podwodnymi. Chęć pozyskania okrętów wyrazili również Niemcy – 22 listopada 1939 roku Kriegsmarine otrzymało memorandum z Kierownictwa Wojny Morskiej sugerujące zakup jednostek w celu szkolenia załóg. Tego samego dnia Naczelne Dowództwo Kriegsmarine zleciło ambasadorowi w Estonii i attaché morskiemu na Finlandię i kraje bałtyckie podjęcie negocjacji. Odpowiedź od ambasadora, otrzymana dopiero 21 lutego 1940 roku, informowała o niechętnej postawie rządu Estonii. Negocjacje przejął zastępca attaché wojskowego w Estonii, płk. Körner. Zaraportował on już 23 lutego, że Estończycy zgodzą się na sprzedaż, jeśli zgodę wyrazi również ZSRR. Na kupno „Kaleva” i „Lembita” zgodę wyraził Hitler, żądając jednak, by to Estończycy uzyskali zgodę Stalina. Dowództwo Kriegsmarine ponawiało kilkakrotnie naciski na ambasadę w celu przyśpieszenia negocjacji, na co 23 kwietnia otrzymano odpowiedź attaché morskiego, kontradmirała von Bonina, że zdaniem większości członków rządu estońskiego transakcja jest niemożliwa. Miesiąc później Bonin raportował o spotkaniu z handlarzem bronią z otoczenia prezydenta Estonii – Borisem Lindem. Stwierdził on, że ze względu na duże przywiązanie społeczeństwa do okrętów transakcja drogą oficjalną nie wchodzi w grę, zaś część czołowych polityków zgodzi się na sprzedaż za pośrednictwem Szwecji. Na to jednak ze względów politycznych nie zgodził się Hitler. Niemieckie nalegania trwały w dalszym ciągu, nawet po aneksji Estonii przez ZSRR. Ostatecznie z transakcji zrezygnowano 6 lipca 1940 roku.