Kiszyniów

Kiszyniów (, cyryl. Кишинэу, wym. []; jidysz קעשענעוו Keszenew, ) – stolica i największe miasto Mołdawii, zamieszkiwane przez 665,5 tys. mieszkańców.

Miasto zajmuje powierzchnię 123 km², dzieli się na 5 sektorów: Centru, Botanica, Buiucani, Rîșcani, Ciocana.

Etymologia Jedną z wersji jest, że nazwa Chișinău pochodzi od starorumuńskich słów chișla („źródło”) i nouă („nowy”), ponieważ miasto zostało zbudowane wokół źródła. Obecnie źródło jest zlokalizowane przy skrzyżowaniu ulic Puszkina i Albișoara.

Według Stefana Ciobanu, rumuńskiego historyka, nazwa Chișinău powstała w ten sam sposób co nazwa miasta Chișineu-Criș w zachodniej Rumunii, niedaleko granicy z Węgrami. Jego węgierska nazwa to Kisjenő, od której pochodzi rumuńska nazwa. Nazwa Kisjenő pochodzi od słów kis „małe” i Jenő „plemię”, jednego z siedmiu węgierskich plemion, które wstąpiły do Kotliny Panońskiej w 896 i dały nazwę 21 osadom.

Historia mały|lewo|Ratusz w Kiszyniowie na pocz. XX wieku Kiszyniów założono w 1466 na terenie Hospodarstwa Mołdawskiego, które na przełomie XV i XVI wieku dostało się pod zwierzchnictwo Turcji jako państwo wasalne. Przez wiele lat miasto było stolicą żupy (rum. județul) Lăpușna. W 1812 Kiszyniów zaanektowała Rosja, czyniąc je stolicą guberni besarabskiej. W XIX wieku miasto przebudowano i unowocześniono z inicjatywy burmistrza Karla Szmidta i pod kierunkiem architekta Aleksandra Bernardazziego; do dziś z tych czasów zachował się m.in. szachownicowy układ ulic w centrum. W 1903 w Kiszyniowie miał miejsce jeden z największych w historii pogromów ludności żydowskiej, inspirowany przez prężnie działającą w carskiej Rosji czarną sotnię (Żydzi stanowili wówczas większość mieszkańców Kiszyniowa).

W 1917 r. w Kiszyniowie rozpoczęła pracę Rada Kraju, która ogłosiła 15 grudnia autonomię Mołdawii na obszarze Besarabii w granicach państwa rosyjskiegoCh. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, , s. 33.. Równolegle w mieście powstały rady robotnicze i żołnierskie, w których na przełomie grudnia 1917 i stycznia 1918 przewagę zyskali bolszewicy. W nocy z 13 na 14 stycznia 1918 bolszewicy przeprowadzili zbrojny przewrót w Kiszyniowie i 19 stycznia wymusili na Radzie Kraju przerwanie prac, jednak po tygodniu zostali wyparci z miasta przez wkraczające, na prośbę Rady, interwencyjne wojska rumuńskieW. van Meurs, The Bessarabian Question in Communist Historiography. Nationalist and Communist Policy and History-Writing, Columbia University Press, New York 1994, s. 63–65.. W marcu 1918 r. Rada Kraju pod naciskiem Rumunii przegłosowała przyłączenie Besarabii do RumuniiCh. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, , s. 35.. W rezultacie miasto po przeszło stu latach zostało ponownie zjednoczone z zachodnią Mołdawią, już w ramach powstałego w międzyczasie państwa rumuńskiego.

W 1940, na mocy ugody niemiecko-radzieckiej, Kiszyniów wraz z Besarabią został anektowany przez ZSRR. W tym samym roku została z Tyraspolu do Kiszyniowa przeniesiona stolica Mołdawii Radzieckiej. W czerwcu 1941, w wyniku agresji Niemiec i sojuszników, w tym Rumunii na ZSRR, Kiszyniów znalazł się po raz drugi w granicach Królestwa Rumunii. Wtedy przez miasto przetoczyła się kolejna fala pogromów ludności żydowskiej, eliminując niemal całkowicie Żydów z tła etnicznego miasta. W 1944 Armia Czerwona ponownie zajęła Besarabię, a Kiszyniów na powrót stał się stolicą Mołdawskiej SRR. Po rozwiązaniu ZSRR w 1991 Kiszyniów stał się stolicą niepodległej Republiki Mołdawii.

Geografia Kiszyniów położony jest na nizinie w centrum kraju, w jednym z bardziej urodzajnych terenów (uprawa winorośli i innych owoców), nad rzeką Byk, prawym dopływem Dniestru. Kiszyniów jest jedną z najbardziej zielonych stolic Europy.

Kiszyniów leży w strefie klimatu kontynentalnego, charakteryzującego się gorącymi i suchymi latami oraz zimnymi i wietrznymi zimami. Temperatury w zimie często spadają poniżej 0 °C, ale rzadko spadają poniżej –10 °C. Latem średnia temperatura wynosi około 25 °C, ale czasami dochodzi do 35–40 °C w środku lata w centrum miasta. Mimo że opady i wilgotność w lecie są niskie, zdarzają się burze. Temperatury wiosną i jesienią wahają się w okolicach 16–24 °C. Opady w tym czasie są zwykle mniejsze niż w lecie i są częstsze, ale łagodniejsze.

Polityka i administracja mały|Ratusz w Kiszyniowie Kiszyniów jest zarządzany przez Radę Miasta i Burmistrza Miasta, wybierane raz na cztery lata. Obecnym burmistrzem Kiszyniowa jest Ion Ceban. Jego poprzednikiem był . Zgodnie z mołdawską konstytucją, Urecheanu – wybrany do parlamentu w 2005 – jako poseł nie mógł dalej sprawować stanowiska burmistrza Kiszyniowa i zrezygnował z poprzednio zajmowanej funkcji.

Podczas jego 11-letniej kadencji została odrestaurowana wieża soboru Narodzenia Pańskiego oraz nastąpiła poprawa w zakresie transportu publicznego. Uruchomiono również nowe linie trolejbusowe oraz wydłużono istniejące linie, w celu polepszenia połączeń pomiędzy dzielnicami.

Pierwszym burmistrzem Kiszyniowa był Angel Nour w 1817. W 1941 urząd został zniesiony. Po upadku komunizmu i przywróceniu urzędu w 1990 pierwszym demokratycznie wybranym burmistrzem został Nicolae Costin.

Podział administracyjny

Demografia Liczba ludności w poszczególnych latach: 1959 1970 1971 1979 1989 2004 20142024 258 910 415 956 374 tys. 589 140 770 948 712 218 674,5 tys.665,5 tys.

Struktura etniczna miasta w 2004: 67,6% – Mołdawianie* 13,9% – Rosjanie 8,3% – Ukraińcy 4,5% – Rumuni* 1,2% – Bułgarzy 0,9% – Gagauzi 1,6% – pozostałe narodowości 1,9% – możliwy błąd statystyczny

Dane oznaczone za pomocą * są trudne do zweryfikowania. Dla bliższego zapoznania się z problemem zobacz Mołdawianie a Rumuni w artykule Mołdawianie.

Kiszyniów jest jednym z najliczniejszych skupisk Polaków w Mołdawii.

Język Kiszyniów jest miastem dwujęzycznym. Większość mieszkańców posługuje się językiem rumuńskim i językiem rosyjskim. Większość napisów jest w języku rumuńskim.

Zabytki i atrakcje turystyczne mały|Cerkiew św. Mikolaja mały|Pałac prezydencki w Kiszyniowie thumb|Eternitate Sobór Narodzenia Pańskiego z XIX wieku cerkiew Opieki Matki Bożej z XVIII w. – najstarsza budowla w mieście Sobór św. Teodory z Sihli z 1895 roku Sobór Wniebowstąpienia Pańskiego z 1830 Cerkiew św. Haralampiusza z 1836 Sobór Przemienienia Pańskiego z lat 1899–1902 Cerkiew św. Pantelejmona z lat 1887–1891 z lat 1900 Monaster Ciuflea Cerkiew św. Jerzego z 1819 Katedra rzymskokatolicka Opatrzności Bożej z 1840 roku Synagoga Chóralna z 1913 r. Synagoga szklarzy z 1910 r. ruiny kompleksu synagogi i przytułku z pocz. XX w. bulwar Stefana Wielkiego domy z XIX wieku łuk triumfalny ogród zoologiczny Narodowe Muzeum Sztuki – budynek powstał w 1906 roku w stylu baroku wiedeńskiegoChisinau. ratusz z przełomu XIX i XX w. kompleks pomnikowy Wieczność (Complexul Memorial Eternitate) – powstały w 1975 roku monumentalny pomnik poległych z „wiecznym ogniem”, otoczony płaskorzeźbami poświęconymi Armii Czerwonej. W sąsiedztwie cmentarz żołnierzy radzieckich budynek gimnazjum żeńskiego Julii von Heyking z 1885 roku willa Aleksandra Mimiego budynek Cyrku z 1981 roku

Gospodarka Kiszyniów jest najbardziej rozwiniętym gospodarczo miastem Mołdawii, jest też głównym węzłem transportowym. W Kiszyniowie rozwijają się głównie: przemysł spożywczy (liczne winiarnie), przetwórstwo warzyw i owoców, przemysł tytoniowy, tekstylny i materiałów budowlanych.

Transport Nieopodal Kiszyniowa, 13 km na południowy wschód, znajduje się międzynarodowy port lotniczy, który w 2012 r. obsłużył 1,22 mln pasażerów. Lotnisko zapewnia bezpośrednie połączenia z głównymi portami Europy oraz Rosji. Ponadto stacja kolejowa Chișinău stanowi węzeł na linii Stambuł – Moskwa.

Transport miejski w Kiszyniowie opiera się na transporcie trolejbusowym. W latach 1888–1961 działał także system tramwajowy.

Edukacja i kultura mały|Muzeum Narodowe Archeologii i Historii Kiszyniów jest siedzibą 12 publicznych i 11 niepublicznych uczelni. Ponadto w Kiszyniowie mieszczą się liczne teatry, muzea i placówki kulturalne.

Sport W mieście swoją siedzibę ma założony w 1947 roku klub piłkarski Zimbru Kiszyniów, który domowe mecze rozgrywa na stadionie Zimbru. Siedzibę ma tu również klub piłkarski Dacia Kiszyniów. Przed wojną w Kiszyniowie istniały kluby piłkarskie takie jak Mihai Viteazul Kiszyniów czy Fulgerul CFR Kiszyniów.

Religia Kiszyniów jest siedzibą eparchii kiszyniowskiej Mołdawskiego Kościoła Prawosławnego; jej zwierzchnik stoi na czele całej Cerkwi mołdawskiej, uznającej zwierzchność Patriarchatu Moskiewskiego. Swoją siedzibę w Kiszyniowie ma również metropolia Besarabii Rumuńskiego Kościoła Prawosławnego. Kiszyniów jest siedzibą biskupa katolickiej diecezji kiszyniowskiej. W Kiszyniowie znajduje się również Biuro Oddziału nadzorujące działalność Świadków Jehowy w Mołdawii.

Osobistości Związani z Kiszyniowem Dan Bălan – mołdawski piosenkarz Maria Cebotari – śpiewaczka operowa Eugenia Crușevan – pierwsza kobieta–adwokat Besarabii Antoni Demianowicz – polski zoolog, pszczelarz, profesor Iona Jakir – radziecki dowódca wojskowy Alexei Mateevici – mołdawski duchowny prawosławny i poeta Tadeusz Kossakowski – polski inżynier, „cichociemny”, generał dywizji Wojska Polskiego Vasile Stati – mołdawski językoznawca Cezary Szyszko – polski prawnik

Mieszkali w Kiszyniowie Aleksandr Puszkin – rosyjski pisarz Constantin Negruzzi – rumuński poeta Lew Tołstoj – rosyjski pisarz Leonid Breżniew – radziecki polityk Anastasija Gołowina – pierwsza bułgarska kobieta–lekarz

Galeria

Miasta partnerskie

Przypisy

Linki zewnętrzne Ilustracje dawnego Kiszyniowa Zdjęcia z Kiszyniowa, Zdjęcia nocne

Wiesław Piechocki, Niespodzianki spacerowe w KISZYNIOWIE – reportaże

Kategoria:Stolice państw w Europie Kategoria:Miasta w Mołdawii