Tarnopol (ukr. Тернопіль, Ternopil; ros. Тернополь, Ternopol; niem. Tarnopol; jid. טערנאָפּיל, Ternopil) – miasto na Ukrainie, nad Seretem, siedziba administracyjna obwodu tarnopolskiego, rejonu tarnopolskiego i hromadzie Tarnopol. W 2022 roku liczyło 225 004 mieszkańców.
Tarnopol jest znaczącym ośrodkiem kulturalnym (muzeum, teatry), oświatowym (szkoły wyższe), przemysłowym (zakłady produkcji poligraficznej, przemysłu mięsnego, bawełnianego, chemicznego, meblarskiego i ceramicznego), targowym, a także ważnym węzłem komunikacyjnym z obecnie nie działającym portem lotniczym.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1540 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku. „Czasy Nowożytne”. 21, s. 171, 2008..
Przynależność Tarnopol został założony w 1540 roku w województwie ruskim Korony Królestwa Polskiego i do czasu I rozbioru Rzeczypospolitej (1772) pozostawał w granicach Korony Polskiej, po czym został wcielony do monarchii Habsburgów. Po pokoju w Schönbrunnie w latach 1809–1815 w granicach Imperium Rosyjskiego, następnie w Cesarstwie Austrii, na terytorium kraju koronnego Galicji, do upadku Austro-Węgier (1918). Od 1 listopada 1918 do lipca 1919 roku pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Od lipca 1919 do 1 sierpnia 1920 roku – pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919 roku. Od 1 sierpnia 1920 roku Tarnopol był „stolicą” marionetkowej Galicyjskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Od 15 września 1920 do 14 marca 1923 roku – ponownie pod administracją tymczasową II Rzeczypospolitej. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923 rokuTekst deklaracji opublikowany w: ..
Od 15 marca 1923 roku do 16 sierpnia 1945 roku w granicach Polski (miasto wojewódzkie województwa tarnopolskiego i siedziba powiatu)Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej ().. Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku okupowany przez Armię Czerwoną (do czerwca 1941 roku) i anektowany przez ZSRR. Po ataku III Rzeszy na ZSRR od czerwca 1941 do 1944 roku pod okupacją III Rzeszy (od 1 sierpnia 1941 roku w Generalnym Gubernatorstwie). W kwietniu 1944 roku ponownie okupowany przez Armię Czerwoną. Od 16 sierpnia 1945 do 1991 roku w granicach ZSRRPo konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Tarnopol i województwo tarnopolskie włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. na terytorium Ukraińskiej SRR. Od 1991 jest stolicą obwodu na Ukrainie.
Historia Na podstawie przywileju króla Zygmunta I Starego wydanego w 1540 roku hetman wielki koronny Jan Amor Tarnowski założył tu miasto i zbudował zamek. Jakub Bodzanowski został pierwszym dziedzicznym wójtem tarnopolskim. Zamek i miasto miały blokować przechodzący na północ od miasta owiany złą sławą Czarny Szlak, z którego korzystali Tatarzy podczas najazdów na ziemie Rzeczypospolitej. Już jesienią 1544 roku budowany jeszcze zamek został najechany przez Tatarów, którzy zostali odparci przez włościan i poczty Bernarda Pretwicza, Jana Herburta, braci Aleksandra i Prokopa Sieniawskich oraz przybyłemu z odsieczą Janowi Tarnowskiemu. W dniu 15 marca 1548 Jan Amor Tarnowski otrzymał przywilej dający mu prawo do budowy tamy na rzece Seret, w wyniku czego powstało Jezioro Tarnopolskie, które ograniczało dostęp do miasta i zamku od strony zachodniej. Jednocześnie w 1548 roku król Zygmunt I Stary nadał osadzie prawa miejskie. Od 1550 roku rozpoczęto otaczanie miasta wałami obronnymi. 1566 roku król Zygmunt August nadał miastu prawo składu polegający na nałożeniu na przejeżdżających przez miasto kupców obowiązku wystawienia na sprzedaż przewożonych towarów. Po Tarnowskich poprzez małżeństwo Zofii Tarnowskiej miasto stało się własnością Ostrogskich. W sierpniu 1589 znaczne siły tatarskie wkroczyły na Podole, zdobyły miasto i zamek, a następnie podzielili swoje siły, aby w oddzielnych czambułach niszczyć okoliczne ziemieJoachim Bielski, Marcin Bielski, Joachima Bielskiego Dalszy ciąg Kroniki Polskiej zawierającej dzieje od 1587 do 1598 r., 1898, s. 105–106.. W 1600 roku potwierdzono istnienie w Tarnopolu murowanego kościoła katolickiego, istniejącego obok unickiej cerkwi św. Krzyża oraz cerkwi Narodzenia Chrystusa z 1608 r. W 1620 r. zamek i miasto stały się własnością Zamoyskich, ponieważ Tomasz Zamoyski, kanclerz wielki koronny, ożenił się z Katarzyną Ostrogską. W 1621 roku, po wielkim zwycięstwie sił Rzeczypospolitej Obojga Narodów nad Turkami w bitwie pod Chocimiem, w drodze do Lwowa zamek i miasto odwiedził ze swoją świtą książę Władysław IV Waza, a przyjmował go z honorami Tomasz Zamoyski. W sierpniu 1649 roku zamek i miasto zostało spalone przez Kozaków Zaporoskich w czasie powstania Chmielnickiego. Zamek obronił się w trakcie najazdu tatarskiego w 1667 roku. Udało się go zdobyć dopiero w 1675 roku wojskom tureckim dowodzonym przez Ibrahima Szyszmana Paszę, które następnie spaliły go podczas wycofywania się. W 2. połowie XVII wieku dla ludności żydowskiej powstała Stara Bożnica. Z inwentarza sporządzonego w 1690 roku, gdy właścicielem Tarnopola był Stanisław Koniecpolski, wynika, że w mieście było 420 domówi i 10 kamienic co pozwala szacować liczbę ludności w tym czasie na 2430 osób, w tym 400 Żydów. Miasto otaczał wał wzmocniony basztami Kuśnierską i Szewską oraz murowane od wschodu Brama Kamieniecka i od zachodu Brama Lwowska. W 1690 roku na mocy wyroku Trybunału Koronnego w Lublinie właścicielką miasta została Maria Kazimiera d’Arquien, królowa Polski.
W XVIII wieku Tarnopol był własnością Sobieskich, a następnie Józefa Potockiego, który w 1749 roku ufundował barokowy kościół Dominikanów. Po I rozbiorze Rzeczypospolitej w 1772 roku miasto przeszło pod władzę Austrii wchodząc w skład Galicji. Na początku XIX wieku Tarnopol kupił Franciszek Korytowski. 27 maja 1809 roku, podczas wojny polsko-austriackiej i marszu spod Zamościa oraz po wejściu do Galicji, płk Piotr Strzyżewski ze swoim oddziałem ruszył na południe na Tarnopol i zdobył miasto bez walki. Nominował miejscowe władze cyrkułowe z prezesem Michałem Konopką i z wiceprezesem Zabilskim. Tu zgłosił się do Strzyżewskiego chorąży krzemieniecki Gabriel Stanisław Rzyszczewski wraz z 300 konnymi i z oddziałami kawalerii, oraz hr. Marcin Amor Tarnowski z 60 ludźmi, hr. Adam Potocki z 200 konnymi, Józef Dwernicki, hr. Dulski oraz Augustyn Trzecieski – każdy z setką ludzi. Organizacją piechoty miał w Tarnopolu zająć się Józef Marchocki, starano się formować batalion strzelców. W sumie oddział Strzyżewskiego liczył ok. 1200 ludzi, nie licząc formującej się piechoty. Do powstańczego miasta zdążały piesze i konne oddziały z cyrkułów stryjskiego i samborskiego, zorganizowane przez kpt. Terleckiego.
Mimo zwycięskich walk polskich powstańców pod dow. Piotra Strzyżewskiego, miasto zostało zajęte przez wojska rosyjskie, sprzymierzone formalnie w 1809 roku z Cesarstwem Francuskim, Tarnopol przeszedł na mocy traktatu w Schönbrunnie do 1815 roku we władanie Imperium Rosyjskiego. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego powrócił do Cesarstwa Austriackiego.
W 1820 roku wygnani z Połocka jezuici, przenieśli tu swą akademię, która działała do 1883 r. Ostatnim jej rektorem był filozof, Marian Ignacy Morawski SJTuszewski TJ, Józef (1932). O. Marjan Morawski (1845–1901), Kraków: Wydawnictwo Ojców Jezuitów..
W 1843 roku ostatni właściciel Tarnopola, Tadeusz Turkułł, zawarł kontrakt o sprzedaży miastu swoich praw do Tarnopola. Przyczyną rezygnacji z praw majątkowych z pewnością były zachodzące zmiany polityczne. Urząd dominialny właściciela miał też dług wobec państwa austriackiego w wysokości 100 000 guldenów. 12 grudnia 1844 r. cesarz Ferdynand I podniósł rangę miasta Tarnopol, nadając mu tytuł miasta królewskiego. Pozwolono mu w szczególności na posiadanie herbu „na niebieskiej tarczy, na której u góry jest pokazana srebrna gwiazda, a pod tym srebrny księżyc. Na górnej krawędzi tarczy jest umieszczona złota korona królewska. Obydwie krawędzi boczne i krawędź dolną otacza złota oprawa z ornamentem arabeskowym”. thumb|Kościół Parafialny w Tarnopolu (1908–1954) Otwarcie linii kolejowej do Lwowa w 1870 roku, a rok później do granicy państwowej w Podwołoczyskach, stało się katalizatorem rozwoju miasta. W 1880 roku Tarnopol liczył już około 26 tys. mieszkańców, których połowę stanowiły osoby wyznania mojżeszowego. W 1885 roku uruchomiono linię kolejową do Brzeżan, a w 1906 roku do Zbaraża.
W 1887 roku odbyła się w mieście wystawa etnograficznaWystawa etnograficzna w Tarnopolu. „Kurjer Lwowski”. 179, s. 1, 30 czerwca 1887.. W tym samym roku podłączono miasto do sieci telefonicznejTarnopol – życie miasta w latach 1901–1905 w świetle miejscowej prasy narodowej, „Dzieje Najnowsze”, 27, 1995, 3, s. 2.. W 1890 roku Jan Pieprzak uruchomił pierwszą w mieście cukiernię. Pod koniec XIX w. karczma i gajówka na obszarze dworskim nosiły nazwę Zagrobela położony na zachód od centrum miasta, obecnie w dzielnicy «Дружба».. W 1895 roku odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza autorstwa Tomasza Dykasa. W latach 1900 i 1901 rozpoczęto wydawanie dwóch polskich gazet o tytułach Podolanin i Tygodnik Podolski, który następnie zmienił nazwę na Głos Polski. W 1901 roku oddano do użytku sieć elektryczną oraz rozpoczęto budowę systemu kanalizacyjnego. W latach 1903–1908, za probostwa późniejszego biskupa Bolesława Twardowskiego, powstał w mieście monumentalny kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, który pierwotnie miał stanąć na miejscu kościoła św. Elżbiety we Lwowie. W 1914 roku w mieście zorganizowano Muzeum Podolskie.
W czasie I wojny światowej okupowany w latach 1914–1917 przez armię rosyjską. Następnie w wyniku akcji ukraińskich działaczy niepodległościowych 1 listopada 1918 roku Tarnopol znalazł się pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W lipcu 1919 r. miasto po walkach z Ukraińską Armią Halicką zostało zajęte przez Wojsko Polskie i przeszło pod tymczasową polską administrację cywilną, zgodnie z upoważnieniem paryskiej konferencji pokojowej z czerwca 1919 roku. W czasie wojny polsko-bolszewickiej krótkotrwale (lipiec–wrzesień 1920) okupowany przez Armię Czerwoną. Bolszewicy powołali w Tarnopolu rząd marionetkowej Galicyjskiej Republiki Rad (Galrewkom), analogiczny do Polrewkomu. Armia Czerwona została wyparta z Tarnopola we wrześniu, co zakończyło działalność Galrewkomu. Traktat ryski ustalił 18 marca 1921 roku granicę polsko-sowiecką na Zbruczu (na wschód od miasta). 15 marca 1923 roku Rada Ambasadorów uznała suwerenność Polski nad Galicją Wschodnią, w tym nad Tarnopolem. 21 marca 1921 r. do Tarnopola przyjechał Naczelnik Józef Piłsudski i członkowie Francuskiej i Włoskiej Misji Wojskowej. thumb|Herb Tarnopola w okresie II Rzeczypospolitej thumb|Położenie na mapie województwa tarnopolskiego do roku 1939