thumb|230px|Widok zewnętrzny od strony murów Palatynu Santa Maria Antiqua (wł. Santa Maria Antiqua al Foro Romano, łac. Sanctae Mariae Antiquae) – najstarszy zachowany kościół rzymski na Forum Romanum, położony u stóp Palatynu, z unikalną dekoracją malarską (freski) w stylu bizantyjskim sprzed czasów ikonoklazmu. Od 2004 wpisany na listę budowli zagrożonych i znajdujących się pod opieką World Monuments Fund.

Historia thumb|left|Plan pomieszczeń: 1) nawa główna; 2) prezbiterium; 3) apsyda; 4) kaplica Teodota; 5) kaplica Świętych-uzdrowicieli; 6) przejście na Palatyn; 7) d. świątynia Augusta; 8) oratorium 40 Męczenników; 9) atrium Usytuowany u podnóża północno-zachodniego stoku Palatynu, kościół ten jest najwcześniejszym i najważniejszym zabytkiem chrześcijańskim w obrębie Forum. Powstał na miejscu budowli należącej prawdopodobnie do pałacu Tyberiusza, przebudowanej przez Domicjana, a następnie przekształconej i włączonej do zespołu pałaców cesarskich w epoce Antoninów. Wiadomo, że dzięki wykorzystaniu przebudowanego westybulu pałacu Domicjana, jego zaczątek istniał już za pontyfikatu Sylwestra IBożena Fabiani: …Muszę i Rzym zobaczyć. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, 1988, s. 125, 366., a za papieża Feliksa IV został oficjalnie zamieniony na kościółWraz z późniejszym kościołem świętych Kosmy i Damiana przy Via Sacra – jako dwa pierwsze przykłady przekształcenia budowli publicznych przez duchowieństwo chrześcijańskie, a zarazem jako pierwsze miejsca nowego kultu w centrum dawnego Rzymu cesarskiego (Enciclopedia dell’arte antica…, dz. cyt., t. 6, s. 906). Nie należy mylić z kościołem Santa Maria Antica w Weronie., dla którego przyjęto potem nazwę Santa Maria Antiqua (dla odróżnienia od powstałej znacznie później świątyni Santa Maria Nova). Początkowo pełnił rolę przybytku charytatywnego dla ubogich oraz pielgrzymów (diakonia), później – kościoła uczęszczanego przez greckich wojskowych i urzędnikówJ. Kłosińska: Sztuka bizantyńska, dz. cyt., s. 107.. W ciągu IX stulecia świątynia stopniowo popadała w ruinę, pokrywana gruzem osuniętym wskutek trzęsienia ziemi (r. 847) z wyżej położonych dawnych pałaców cesarskich, i ostatecznie wyłączona została z użytkowania (z wyjątkiem dawnego atrium pełniącego przez dłuższy czas rolę kaplicy św. Antoniego)Jej wyposażenie przeniesiono do kościoła Santa Maria Nova (B. Fabiani: Rzym. Wędrówki z historią w tle, dz. cyt., s. 291)..

W XIII/XIV w. na usypisku wzniesiono nowy kościół, całkowicie przebudowany w okresie baroku (1617), który otrzymał nazwę Santa Maria Liberatrice. W 1899 rozebrano go dla odsłonięcia pierwotnej budowli wczesnochrześcijańskiej, na którą natrafiono już w 1702 przypadkowym odkryciem jej apsydy. Pierwsze prace odkrywcze podjął w 1900 Giacomo Boni, a ujawnione freski opisał ksiądz Józef WilpertJoseph Wilpert: Sancta Maria Antiqua. „L’Arte. Rivista di storia…” XIII (1910), s. 1-20; 81-107. J. Wilpert (1857-1944), uważany ogólnie za naukowca niemieckiego, był w istocie Polakiem ze Śląska, wykształconym w Rzymie archeologiem chrześcijańskim, szczególnie zasłużonym dla badania rzymskich katakumb., dokumentując je ponadto fotograficznie w osobnej publikacji (1916).

W następnych dziesięcioleciach odsłoniętą świątynię poddawano długotrwałemu restaurowaniu i renowacji z prowadzonymi równolegle żmudnymi pracami badawczymi i konserwatorskimi – ostatnio od 1980 na zlecenie Inspektoratu ds. Zabytków (Soprintendenza per il Patrimonio Storico) przy współpracy z World Monuments Fund. Santa Maria Antiqua dopiero w 2012 udostępniono publiczności na ograniczonych warunkach, m.in. ze względu na prowadzone w niej od 2004 prace restauratorskie i wykopaliskowe. Zamknięta w okresie zimowym, przez większość miesięcy roku dostępna jest do grupowego zwiedzania z przewodnikiemWedług Informacji turystycznej miasta Rzym [dostęp 2016-03-11]..

Architektura budowli thumb|290px|Wnętrze z częścią prezbiterium i apsydą Pierwotną budowlę ceglaną przekształconą za Antoninów utożsamia się z biblioteką bądź ze świątynią AugustaNajdalsza część z freskami mogła też (według innych przypuszczeń) stanowić pomieszczenie gwardii pałacowej (Enciclopedia dell’arte antica…, t. 6, s. 819).. Składała się ona z dużego dziedzińca ze ściennymi niszami (zapewne na posągi), dalszego dziedzińca wewnętrznego z impluvium otoczonym portykiem i położonego na tejże osi tablinum wraz z dwoma mniejszymi pomieszczeniami. Tuż obok bramy wejściowej znajdowało się przejście na schody wiodące na Palatyn. Zamienienie tej budowli na kościół wymagało niewielkiego architektonicznego dostosowania w postaci przekształcenia wewnętrznego dziedzińca w nawę, dokolnego portyku w narteks, boczne nawy i bemę oraz stworzenia apsydy w murze zamykającym tablinum. Czas tej przebudowy wskazywałaby znaleziona pod jedną z kolumn moneta Justyna II. Ostatecznie na podstawie wszelkich przesłanek przyjmuje się, że pierwsze oznaki wykorzystania budowli w funkcji chrześcijańskiej można odnosić do trzeciego dziesięciolecia VI wiekuEnciclopedia dell’arte antica…, dz. cyt., t. 6, s. 921-922..

O obecnej architekturze świątyni, której długość wynosi 30 m, a szerokość 20 metrów, stanowi jej dotychczasowe przeznaczenie. Jest to trójnawowa bazylika z prezbiterium zamkniętym niewielką apsydą, a poprzedzonym poczwórnym portykiem i rozległym atrium. Po obu stronach prezbiterium znajdują się kaplice: większa (Teodota) i mniejsza (Świętych-uzdrowicieli – tzw. anargyroi). W atrium zachowały się pozostałości impluvium z czasów Kaliguli.

Dekoracja malarska thumb|Scena Ukrzyżowania (741/752 r.) thumb|Fresk z wyobrażeniem świętych uzdrowicieli-męczenników (anargyroi) Santa Maria Antiqua nierzadko określana jest jako muzeum malarstwa rzymskiego z VI-VIII stulecia, z wpływami bizantyjskimi sprzed okresu ikonoklazmuBożena Fabiani: Rzym. Wędrówki z historią w tle, dz. cyt., s. 292.. Dzięki ponad tysiącletniemu odizolowaniu od zewnętrznego środowiska, w kościele stosunkowo dobrze zachował się zespół fresków zajmujących łącznie powierzchnię ok. 250 m², a powstałych w okresie od połowy VI do końca VIII stulecia. Nałożone wielowarstwowo i zróżnicowane stylistycznie malowidła z wyobrażeniem scen i postaci świętych, należą do największych i najpoważniejszych zbiorów sztuki rzymsko-bizantyjskiej sprzed okresu ikonoklazmu. Najwcześniejsze z nich pochodzi z IV/V wieku. Na tzw. Ścianie Palimpsestu wyróżniono chronologicznie 7 warstw fresków, powstających kolejno za pontyfikatu Marcina I, Jana VII, Zachariasza i Pawła I; ostatnie datowane są na pontyfikat Hadriana. Pod względem artystycznym stanowią przekonujący dowód działalności twórców z bizantyjskiego Wschodu w Rzymie, a chronologię ich dodatkowo wyznaczają ocalałe inskrypcje: greckie (z czasów papieża Marcina), grecko-łacińskie (za Jana VII) i wyłącznie łacińskie (za Pawła I)Myrtila Avery: The Alexandrian Style at Santa Maria Antiqua, Rome. „The Art Bulletin” 4, 1925, s. 137..

Do najstarszych należy przedstawienie wyposażonej w atrybuty cesarskie (diadem), tronującej Marii z Dzieciątkiem oraz dwoma towarzyszącymi aniołami, zachowane w trzeciej warstwie fresków na Ścianie Palimpsestu w prezbiterium. Jest to najwcześniejszy przykład bizantyńskiego typu ikonograficznego Maria Regina. Charakteryzujące się linearnym ujęciem i hieratyczną formą zastygłych w bezruchu postaci, malowidło to może zawierać treści polityczno-religijne, podkreślające niezależność Kościoła od świeckiej władzy cesarskiejStworzone przez miejscowych Greków, byłoby skierowane przeciw roszczeniom dworu konstantynopolitańskiego, wskazując na podległość Kościoła jedynie suwerenowi niebiańskiemu (H. Stern: Sztuka bizantyńska, dz. cyt., s. 102)..

Bliskie temu hieratycznemu stylowi jest wykonanie fryzu świętych skupionych wokół Chrystusa na majestacie (z nawy północnej). Kontrastują z tym freski pochodzące z drugiej ćwierci lub z połowy VII w., np. Zwiastowanie, Matka Machabeuszy, Święci Demetriusz i Barbara, utrzymane w stylu wyraźnie czerpiącym z tradycji hellenistycznej. Jego wyraziste cechy: umieszczone w otwartej przestrzeni ciała – plastycznie oddane swobodnym modelunkiem światłocieniowym i kolorystyką o znacznej skali odcieni, jak również owalne twarze o regularnych rysach, pozbawione przesadnie uduchowionego wyrazu, pozwalają je przypisywać artystom z ośrodków bliskowschodnich (Antiochia, Aleksandria)Być może uciekinierom przed najazdami arabskimi (H. Stern: Sztuka bizantyńska, dz. cyt., s. 102). Uderza odmienność tej stylistyki od współczesnych jej mozaik w kościele św. Demetriusza w Salonikach o uproszczonej i płaskiej stylizacji przedstawień (J. Kłosińska: Sztuka bizantyńska, dz. cyt., s. 108)..

Kolejny zespół malowideł antykizujących pochodzi z czasów greckiego papieża Jana VII, który umieszczając swą rezydencję obok kościoła, zadbał o bogate ozdobienie go freskami. Wśród nich do najlepiej zachowanych należą Pokłon Trzech Króli, Niesienie Krzyża oraz Ukrzyżowanie w głębi północnej apsydy, z czego ostatnia scena szczególnie bliska jest ikonografii grecko-orientalnej, znanej z Syrii VI wiekuH. Stern: Sztuka bizantyjska, dz. cyt., s. 104.. Z okresu Jana VII pochodzi w ogóle większość zachowanych malowideł w apsydzie i prezbiterium, zamalowanych jednak za czasów papieża Pawła przedstawieniem Sądu OstatecznegoSzczegółowo omówione w: Per Jonas Nordhagen: The Frescoes of John VII (A.D. 705-707) in S. Maria Antiqua in Rome. Rome 1968 (por. s. 87)..

Następcy Jana VII również wzbogacali wystrój kościoła malowidłami o stylu stopniowo zbliżającym się do sztuki średniowiecza. Do takich późnych fresków, z czasu pontyfikatu Pawła I, należy podobizna św. Abbasyra (Abbakyrosa, uzdrowiciela z Aleksandrii), która swym graficznym i ekspresyjnym ujęciem najbardziej zbliżona jest do koptyjskich przedstawień z klasztoru w Bawit, utrzymanych w typowej stylizacji wschodniejJ. Kłosińska: Sztuka bizantyńska, dz. cyt., s. 108..

Charakterystyczne jest, że malarski wystrój świątyni pod względem ideowym reprezentuje wciąż całość chrześcijańskiego kultu, wyrażającą się w czci oddawanej ówcześnie zarówno wielkim świętym Kościoła ze wschodu, jak i z zachoduWymownym tego potwierdzeniem jest nie tylko sąsiadujące oratorium poświęcone 40 Męczennikom z Sebasty, lecz także wezwania (patronaty) innych rzymskich okolicznych kościołów: św. Teodora, św. Hadriana, św. Jerzego, św. Sergiusza i Bachusa (Enciclopedia Italiana [Treccani]. T. 29. Roma: Istituto della Enciclopedia Italiana, 1936, s. 768)..

Zabytki sepulkralne left|thumb|Maski dionizyjskie z sarkofagu pogańskiego Z kościołem związane są ponadto trzy sarkofagi antyczne odnalezione na początku XX w., z których dwa mają wyraźne odniesienie do sztuki wczesnego chrześcijaństwa.

Jeden z tych zabytków, zdobiony reliefem z przedstawieniem masek tragicznych i komicznych, pochodzi niewątpliwie z jakiegoś pochówku pogańskiego, choć został odnaleziony pod posadzką kościoła.

Drugim jest także rzymski sarkofag pogański, zgodnie z inskrypcją dedykowany zmarłej 17 czerwca 207 r. Klodii Sekundzie, przez jej męża, centuriona kohorty miejskiej L. Celiusza Florentinusa. Pierwotnie umieszczony zapewne przy jednej z wielkich dróg publicznych (np. Via Appia), wtórnie został wykorzystany dla późniejszego chrześcijańskiego pochówku, o czym świadczy jego dekoracja. W górnej strefie po stronie prawej/prawym boku znajdują się w dwóch ciągach sceny z Nowego Testamentu, odpowiadające scenom starotestamentalnym rozmieszczonym na przeciwległej stronie. Trudne do rozpoznania wskutek złego stanu zachowania, przedstawiają one Zachariasza z Anną, narodziny Jezusa oraz pokłon Trzech Króli; w części dolnej zachowało się niewielkie wgłębienie zawierające trzy wyobrażenia z postaciami głównie kobiecymi (Maria z Dzieciątkiem, św. Anna z Marią, Elżbieta ze św. Janem)Christian Hülsen: Il Foro Romano – storia e monumenti. Roma: Loescher, 1905.. thumb|310px|Sceny z sarkofagu wczesnochrześcijańskiego: prorok Jonasz, orantka, filozof, Dobry Pasterz