thumb|Ikonostas cerkwi w monasterze Cocoș w Rumunii thumb|Ikonostas w bazylice Narodzenia Pańskiego w Betlejem mały|Ikonostas – Kościół Matki Boskiej Pośredniczki Łask w Szlachtowej Ikonostas (gr. eikonostasion, eikonostasis (od: eikón „obraz”, stásis „postawienie” ew. histemi „stawiać”, „ustawiać”); cs. ikonostaw lub obrazostaw) – we wschodnich Kościołach chrześcijańskich tradycji bizantyńskiej ozdobna, wykonana z kamienia, drewna lub metalu, pokryta ikonami przegroda we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym (swiatłyszcze, sanktuarium, prezbiterium) a nawą (naos) przeznaczoną dla wiernych. Innym greckim określeniem jest templo.
Ikonostas wywodzi się od templonu świątyń bizantyńskich. W starożytności elementem rozdzielającym główną nawę od prezbiterium była niewysoka, kamienna, marmurowa lub ażurowa barierka z bramką i kolumienkami, które u góry były łączone architrawem. Na takiej przegrodzie zawieszano wyobrażenia świętych i tkaniny dekoracyjne. Swoje kanoniczne formy jako uporządkowany zbiór obrazów (tzw. ikonostas wysoki) umieszczonych na przegrodzie ołtarzowej ikonostas zyskał w XIV-XV wieku na Rusi. Z Rusi taka konstrukcja przeniknęła na Athos, skąd upowszechniła się na terenach dawnego Cesarstwa Bizantyńskiego, w Grecji oraz na pozostałym obszarze Bałkanów. Ikonostas całkowicie różnicuje kościół grecki od rzymskiego pod względem układu wnętrza.
Według nauki Cerkwi prawosławnej sanktuarium jest symbolem nieba, miejsca szczególnego przebywania Boga. Tam kapłan sprawuje Boską Liturgię, tam znajduje się tabernakulum (cs. darochranitielnica). Ikonostas wprowadza wiernych w mistykę wydarzeń dziejących się w miejscu ołtarzowym. Wierni mogą spoglądać na wizerunki świętych i proroków w celu lepszego zrozumienia Liturgii, zgodnie z poglądem, że człowiek nie jest w stanie pojąć rozumem dziejących się tam wydarzeń. Ikonostas obrazuje Niebo, którego namiastką staje się Sanktuarium.
Geneza ikonostasu thumb|Rekonstrukcja barierek w prezbiterium bazyliki św. Pawła i Piotra w starożytnej Gerazie (obecnie w Jordanii) thumb|Templon w bazylice Santa Maria in Cosmedin w Rzymie thumb|Templon z ikonami na architrawie w bazylice Santa Maria Assunta di Torcello (VII w.) thumb|Templon w kościele Santa Maria in Valle Porclaneta w Abruzji thumb|Przegroda w kościele św. Sergiusza w Kairze (IV lub V w.) W Kościele pierwotnym miejscami do zebrań wspólnot wiernych były domy zamożnych chrześcijan. Domy przystosowane do takich spotkań liturgicznych (domus ecclesiae) nie różniły się w istotny sposób od zwykłych budynków mieszkalnych. Wydzielona w nich była część mieszkalna duchownych, biblioteka i pomieszczenie magazynowe. Około roku 200 gminy chrześcijańskie były już właścicielami budynków używanych w celach liturgicznych. Najstarszym odkrytym przykładem architektury wczesnochrześcijańskiej, w którym architektura sakralna miała wyraźne indywidualne cechy, różne od wcześniej obowiązujących rysów kultury grecko-rzymskiej, jest domus ecclesiae w Dura Europos w południowo-wschodniej Syrii nad Eufratem. Wyposażenie tego domu modlitw, datowanego na 1. połowę III w., było bardzo skromne, w znacznej mierze wykonane z drewna. Usytuowana centralnie sala spotkań miała 60 m² powierzchni, a miejsce przeznaczone dla prezbiterów było oddzielone od miejsca wiernych niską, drewnianą barierką. Także w późniejszej, datowanej na początek IV w. bazylice Matki Bożej Wniebowziętej w Akwilei część przeznaczona dla duchowieństwa była oddzielona od przestrzeni dla wiernych niską, marmurową przegrodą ołtarzową.
W konsekwencji wydania przez cesarza zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego Konstantyna Wielkiego oraz cesarza wschodniej części Licyniusza w 313 roku edyktu mediolańskiego gwarantującego wolność wyznania wiary w Cesarstwie gwałtownie rosła liczba nowych chrześcijan. Tym samym pojawiła się potrzeba zapewnienia znacznie większych budowli dla sprawowania kultu. Potrzebę tę zaspokoiły budowy bazylik. Forma kościoła bazylikowego wywodziła się z rzymskiej bazyliki sądowej. W nowych, obszernych chrześcijańskich bazylikach duchowni i wierni także byli od siebie oddzielani niską przegrodą, zbudowaną z marmuru lub z drewna.
Ikonostas wywodzi się więc wprost od templonu świątyń bizantyńskich. Początkowo elementem rozdzielającym główną nawę od prezbiterium była niewysoka, kamienna, marmurowa lub ażurowa barierka. Od czasów Justyniana I Wielkiego templon upiększano kolumienkami, które u góry były łączone architrawem. Później dodano także bramkę, z czasem zastępowaną zasłoną rozciągniętą między filarami. W okresie między III a VII w. powstało kilka sposobów oddzielania przestrzeni liturgicznej od miejsc dla wiernych. W Armenii stosowano zasłonę, dwie zasłony w Chaldei (zasłonę wielkiej bramy i zasłonę ołtarza), w Etiopii ażurowe przegrody otaczające ołtarz z czterech stron, kamienne przegrody w Persji, a drewniane przepierzenia w Syrii. Na takiej przegrodzie zawieszano wyobrażenia świętych i tkaniny dekoracyjne. Były lokowane na architrawie lub na ściance stanowiącą dolną część przegrody, a później także na bazach i kapitelach kolumn. Aż do XIV w. przegrody nie zakrywały przestrzeni prezbiterium.
Pierwotną funkcją wczesnobizantyńskiej przegrody ołtarzowej było chronienie sanktuarium przed wstępem osób niepowołanych, a także utrzymywanie porządku podczas obrzędów liturgicznych. Zarówno Ojcowie Kościoła, jak i IV-V-wieczni historiografowie opisywali wiele negatywnych zachowań, którym tamę stawiała przegroda ołtarzowa. Między innymi Grzegorz z Nazjanzu i Jan Chryzostom wspominali o tłumach napierających na barierki i wyznawcach zachowujących się nagannie. Zakaz wchodzenia za przegrodę był szczególnie mocno przestrzegany na Zachodzie. Zakaz ten był ponowiony w kanonie V synodu w Tours z 567 roku, a zakaz wchodzenia za przegrodę przez kobiety był wprowadzony przez synod w Nantes (895). Z kolei na Wschodzie przywilej wstępu za templon przysługiwał cesarzom.
Poczynając od V w., ten element architektoniczny przybierał bardziej rozbudowaną formę i zaczął funkcjonować jako wysoka przegroda obwieszona ikonami. W drugiej połowie VI w. bizantyński poeta, autor ekfraz i epigramatów Paweł Silencjariusz w jednym ze swoich poematów opisał wnętrze kościoła Mądrości Bożej w Konstantynopolu (Hagia Sophia), który był później wzorcem architektury sakralnej dla całego Cesarstwa Bizantyńskiego i terenów, na które docierały jego kulturowe i polityczne wpływy. Z opisu wynika, że do sanktuarium zlokalizowanego we wschodniej części kościoła prowadziło troje drzwi, z których środkowe były największe. Rozwojowi sukcesywnego odgradzania prezbiterium od nawy sprzyjało zanikanie synthrononu i stopniowe zanikanie pastoforiów poprzez wchłanianie ich przez prezbiterium. Taka zmiana ukształtowania przestrzeni znalazła odzwierciedlenie w kształtowaniu się trzech wejść, czyli centralnie ulokowanych wrót królewskich i dwóch bocznych drzwi diakońskich po bokach.
Około VI w. na templonach zaczęto umieszczać pierwsze wyobrażenia ikonograficzne, a tym samym przegroda ołtarzowa zaczęła zyskiwać sakralny charakter. Umieszczane obrazowania miały niewielkie rozmiary (np. prawdopodobnie kamienne płaskorzeźby w medalionach umieszczonych na architrawie templonu w konstantynopolskim kościele Mądrości Bożej), co nie pozwala na uznanie ich za przedmioty kultu. Od VII w. templony wraz z ulokowanymi na nich obrazowaniami stawały się centralnymi miejscami kościołów, na których zatrzymywała się uwaga wiernych.
Kontrowersje ikonoklastyczne z okresu 725-843 wpłynęły negatywnie na funkcjonowanie także takiej formy kultu ikon kościołach, ale ostatecznie Kościół wschodni uznał ikony za główną formę przedstawienia Bożego objawienia, a tym samym przywrócił możliwość przedstawiania wiernym historii chrześcijańskiej w formie ikonostasu, do kontemplacji podczas sprawowania liturgii.
Brak jest danych, które by umożliwiały uchwycenie momentu transformacji wczesnobizantyńskiego templonu w ikonostas. Umownie bywa przyjmowane, że prawdopodobnie następowało to sukcesywnie na terenie oddziaływania Cesarstwa Bizantyńskiego w okresie od IX do XIV w. Znaczny wpływ na ten proces miało niewątpliwie ustanowienie święta Tryumfu Ortodoksji w 843 roku, a pełny ikonostas pojawił się nie wcześniej niż w X wieku, a większość badaczy przyjmuje, że nastąpiło to dopiero w XIV w. Nie można także wykluczyć, że dokonało się to dopiero po upadku Bizancjum.
Bizantyńskie monumentalne przegrody z okresu X-XII w. zawierały szereg kolumn z parapetami i połączonych architrawami, a pośrodku znajdowało się przejście. Przegroda była zwieńczona krzyżem i zawierała kilka lub więcej ikon, wśród których centralne miejsce zajmowała grupa deesis. Zarówno świątynie bizantyńskie, jak i ruskie do XIV w. nie były zabudowywane wielorzędowymi ikonostasami, ale miały jedynie niskie, mieszczące się między filarami przegrody.
Na Rusi niewysokie templony pojawiły się wraz z przyjęciem chrześcijaństwa (988). Do okresu najazdu mongolskiego (1238-1240) w kościołach na Rusi funkcjonowała niska, jednorzędowa przegroda. Jej wysokość sięgała do klatki piersiowej dorosłego człowieka i z tego powodu używano dla niej nazwy grud’ (w jęz. cs. „pierś“). Po upadku Cesarstwa Bizantyńskiego w 1453 Ruś stała się główną spadkobierczynią tradycji wschodniochrześcijańskiej. To tam w XIV w. wykształcił się tzw. ikonostas na półkach. Określenie to wiąże się z tym, że ikony mocowano do półek umocowanych między kolumnami. Początkowo była to jedna półka, potem dwie, a później trzy.
Ostatecznie, w XIV i XV w. na Rusi ukształtował się tzw. ikonostas wysoki, który często sięga aż do sklepienia cerkwi. W przegrodach tego typu stosowano trzy przejścia. Taka ewolucja przebiegała stopniowo, w różnych częściach Rusi w innym tempie. Poszczególne hipotezy przedstawiają różne możliwe etapy ewolucji ikonostasu na Rusi. Według jednej z nich pierwotnie na przegrodach umieszczano ikony Matki Bożej i Chrystusa, a dopiero z czasem dołączano do nich ikony namiestne (miejscowe), czczone w danej cerkwi lub ikony lokalnych świętych czy świąt. Gdy już wyczerpywano miejsca dla 4 ikon, to wówczas tworzono wyższy rząd i tam lokowano kolejne obrazowania.
Z kolei inna hipoteza głosi, że rząd ikon namiestnych ukształtował się jako ostatni, bowiem dwie główne ikony dolnego rzędu miały być wcześniej lokowane na filarach, powyżej królewskich wrót, i nie powodowały zasłaniania wiernym widoku na to, co wydarzało się w prezbiterium. Taki pogląd ma wynikać z zachowanych opisów przegród cerkwi nowogrodzkich. Według zachowanych zapisów te dwie ikony wstawiono do rzędu namiestnego ikonostasu Soboru Mądrości Bożej w Nowogrodzie Wielkim dopiero po przebudowie w 1528.
Rosyjski historyk Cerkwi Jewgienij Gołubinski także uważał, że namiestne ikony funkcjonowały w cerkiewnym obrazowaniu wcześniej, ale nie były sytuowane w dolnym rzędzie przegrody ołtarzowej. Jego zdaniem rozbudowa dolnego rzędu miała nastąpić dopiero w XVII w., na co dowodem mają być zapisy z XV w. dotyczące przegrody ołtarzowej w Soborze Uspieńskim w Moskwie, które wspominają jedynie o wykonaniu w tym czasie ikony deesis. Do XVII w. rzędu ikon namiestnych nie zawierał także ikonostas kościoła Przemienienia Pańskiego klasztoru Świętej Katarzyny na Synaju.