Prokopiusz z Cezarei lub Prokop z Cezarei ( Prokopios Kaisareus; ur. ok. 490 w Cezarei Nadmorskiej, zm. ok. 561) – najsłynniejszy historyk bizantyński. Autor Historii wojen i Historii sekretnej.
Prokopiusz urodził się pomiędzy 490 a 507 rokiem w Cezarei Nadmorskiej w Palestynie. Po studiach humanistycznych w Cezarei i Berytos w 527 roku przeniósł się do Konstantynopola. Następne 15 lat spędził w sztabie głównego wodza Belizariusza jako jego doradca i sekretarz, towarzysząc mu w wojnach na granicy perskiej, w Afryce i Italii. Nie jest jasne, czy po 542 roku towarzyszył Belizariuszowi w ostatniej fazie jego wojny w Italii, czy też osiadł w Konstantynopolu i oddał się karierze urzędniczej i pisarskiej. Data jego śmierci nie jest znana. Część uczonych umieszcza ją przed 559 rokiem, część po 562 roku.
Głównym dziełem Prokopiusza jest napisana w latach 545–553 Historia wojen w ośmiu księgach, opisująca wojny toczone przez Cesarstwo Bizantyńskie w latach 527–553 z Persami, Wandalami w Afryce i Ostrogotami w Italii. Głównym bohaterem Historii uczynił Prokopiusz najwybitniejszego dowódcę bizantyńskiego epoki justyniańskiej, Belizariusza.
Prokopiusz jest również autorem dwóch mniejszych utworów. W sześciu księgach O budowlach (553–555) opisał działalność budowniczą cesarza Justyniana w Konstantynopolu, Mezopotamii, Armenii, w Ilirii, Grecji, nad Dunajem, w Palestynie, Egipcie i prowincjach afrykańskich.
Kolejne jego dzieło, Historia sekretna, zostało odnalezione w X wieku przez autora leksykonu encyklopedycznego Suda, w którym nazwane jest (Anekdota, dosł. „Niepublikowane”). Odnalezione ponownie w Bibliotece Watykańskiej, zostało wydane w 1623 roku. Historia opisuje zbrodnie, afery i intrygi dziejące się na dworze Justyniana i Teodory.
Życie thumb|Cesarz Justynian i jego dwór Prokopiusz urodził się w Cezarei Nadmorskiej w Palestynie najprawdopodobniej w ostatnim dziesięcioleciu V wieku. Niektórzy badacze za datę jego urodzin przyjmują rok 507. Zdobył gruntowne wykształcenie humanistyczne w zakresie literatury, filozofii i prawa, najpierw w rodzinnej Cezarei, później w Berytos. Późniejsze źródła określały go epitetem retora i sofisty (rétor kaj sophistés). W 527 roku przeniósł się do Konstantynopola. Z nominacji cesarza Justyna został osobistym sekretarzem (grapheús) i doradcą (ksymbulos, consiliarus), czyli komisarzem cywilnym w sztabie naczelnego wodza Belizariusza, który przebywał w tym czasie na wschodnich rubieżach imperium, w twierdzy Daras. Odtąd przez kilkanaście lat jego kariera związana była z losami wielkiego wodza. Był świadkiem znakomitego zwycięstwa Belizariusza nad Persami nad Darą. W 532 roku u boku Belizariusza wrócił do stolicy imperium, gdzie był świadkiem powstania Nika. W 533 towarzyszył swojemu wodzowi w afrykańskiej wyprawie przeciwko Wandalom (to właśnie Prokopiusza wysłał Belizariusz do Syrakuz, by wywiedział się, czy Wandalowie mają jakieś informacje o bizantyńskiej wyprawie). Przez jakiś czas pozostał w Afryce po odjeździe wodza, ale szybko do niego dołączył, biorąc u jego boku udział w wojnie z Ostrogotami w latach 535–540 w Italii. Sam był niepośledniej miary dowódcą, skoro Belizariusz powierzał mu prowadzenie samodzielnych operacji wojskowych. Po 540 roku pisarz nie zostawił już żadnych wzmianek dotyczących swego życia, z wyjątkiem informacji, że był w Konstantynopolu w czasie wielkiej zarazy w 542 roku. Z analizy tekstów wynika, że mógł towarzyszyć Belizariuszowi w czasie kolejnej wojny z Persami i w czasie drugiej niezbyt udanej kampanii przeciw Gotom. Z pewnością nie brał już udziału w końcowej fazie wojny w Italii prowadzonej przez Narsesa. Wedle innej hipotezy po 542 roku cesarz powierzył mu rozmaite urzędy w stolicy, o czym mogą świadczyć tytuły ekscelencji (illústrios) i patrycjusza (patríkios). Bardzo możliwe, że w latach 562-563 pełnił urząd prefekta stolicy (praefectus urbi).
Data śmierci Prokopiusza budzi spory wśród historyków. Pewne jest, że Prokopiusz dożył połowy lat 50., gdyż w dziele O budowlach przedstawia wydarzenia z 555 r. (lub, jak sądzą niektórzy historycy, z 558 r.). Jest wątpliwe, czy można go identyfikować z Prokopiuszem, prefektem miasta Bizancjum z 562 r., który zajmował się wyjaśnieniem sprawy spisku przeciwko Justynianowi, w który zamieszany był również Belizariusz. Zwolennicy utożsamiania tego urzędnika z pisarzem powołują się na słowa Księgi Suda z X w., gdzie Prokopiusz z Cezarei określony jest terminem illústrios (co można oddać jako „ekscelencja”), stanowiącym tytuł nadawany wyższym urzędnikom cesarskim. Równie dobrze jednak słowo to mogło znaczyć tyle co „wielki”, „wybitny”, „znaczący”, „znakomity” i odnosić się do geniuszu pisarskiego Prokopiusza, który przez współczesnych nie był kwestionowany. Co jeszcze istotniejsze, sam Prokopiusz nigdzie nie wspomina ani słowem o procesie Belizariusza. Prawdopodobnie pisarz nie dożył roku 559, kiedy to doszło do najazdu Hunów i Słowian, którzy dotarli pod same bramy stolicy Cesarstwa. Opór stawił im wówczas Belizariusz, podczas walk zawaliła się część kościoła Hagia Sophia. Jest wątpliwe, czy Prokopiusz mógłby pominąć te wydarzenia w swych relacjach. Oczywiście okoliczność ta nie przesądza kwestii śmierci pisarza, na pewno świadczy jedynie o tym, że w tym czasie, z takich czy innych powodów, zakończył swą działalność literacką.
Dzieła Historia wojen mały|Belizariusz, wódz cesarza Justyniana I, główny bohater Historii wojen W ciągu dziewięciu lat pomiędzy 545 a 554 rokiem Prokopiusz napisał swoje największe dzieło Historię wojen (w wydaniu J. Haury'ego liczące sobie 1230 stron) znaną z rękopisów pod dwoma tytułami: Księga o wojnach lub Historia w ośmiu księgach. Siedem ksiąg wydał w 550/551 roku, ósmą po trzech latach w 554 roku.
Wojna perska Dwie początkowe księgi, zwane tradycyjnie Bellum Persicum, opowiadają o wojnie bizantyńsko-perskiej, trwającej od 527 do 531 roku. Prokopiusz przedstawił najpierw dzieje stosunków bizantyńsko-perskich od czasów cesarza Arkadiusza (395–408), omawiając panowanie władców perskich do Chosroesa, przeciwnika cesarza Justyniana. Opisawszy przejęcie inicjatywy w wojnie przez Persów w 528 roku, wprowadził na karty swego dzieła Belizariusza, mianowanego naczelnym dowódcą armii Wschodu. W 530 roku Belizariusz odniósł świetne zwycięstwo nad Persami nad Darą. W rok później poniósł jednak znaczącą klęskę pod Surą i został odwołany do Konstantynopola.
Zawarty w tym samym roku ośmioletni pokój pozwolił Justynianowi podjąć walki z Wandalami w Afryce i Ostrogotami w Italii. Przedtem jeszcze Belizariusz krwawo stłumił groźne powstanie wzniecone przez stronnictwa cyrkowe pod hasłem níka (Zwyciężaj). Księga pierwsza kończy się informacją o nominowaniu Belizariusza na głównego wodza w wojnie z Wandalami.
Księga druga przedstawia nową wojnę z Persami wszczętą w 540 roku przez Chosroesa, zaniepokojonego sukcesami bizantyńskimi na zachodzie. Prokopiusz opisuje cztery wyprawy perskie na ziemie Cesarstwa, najazd Hunów, zdobycie przez Chosroesa Antiochii, jego układy z królem Ostrogotów Witigisem, straszliwą dżumę w latach 541/542, wreszcie zmianę sytuacji na korzyść Bizancjum po objęciu dowództwa przez Belizariusza, który powrócił z Italii, i kolejny pokój zawarty przez Justyniana z Chosroesem po nieudanym oblężeniu Edessy i klęsce Persów.
Wojna wandalska Dwie następne księgi stanowią odrębną całość zwaną Bellum Vandalicum. W księdze trzeciej Prokopiusz przedstawia zachodnich sąsiadów Cesarstwa – Ostrogotów, Wandalów, Wizygotów, Gepidów, Alanów. Opisuje powstanie państwa wandalskiego w Afryce, jego stosunki z Bizancjum, wreszcie podjęcie przez cesarza Justyniana kroków przeciw królowi Wandalów Gelimerowi po usunięciu przez niego probizantyńsko nastawionego Hilderyka. Księga czwarta zawiera opis kampanii Belizariusza rozpoczętej zdobyciem Kartaginy. W ciągu kilku miesięcy Belizariusz pobił Gelimera dwukrotnie pod Decimum i Trikamarum i w nagrodę otrzymał pozwolenie na odbycie triumfu w Konstantynopolu.
Wojna gocka Księgi od V do VIII wypełnia opis wojny z Gotami – Bellum Gothicum. Tak jak i w poprzednich księgach Prokopiusz rozpoczął od zarysowania tła wydarzeń: upadku Cesarstwa na zachodzie i losów Italii aż do podjęcia przez Belziariusza w 535 roku zwycięskiej kampanii na Sycylii i w południowych Włoszech, zakończonej zdobyciem Neapolu oraz równie błyskotliwej kampanii Mundusa w Dalmacji. Opisał dalej zdobycie przez Belizariusza Rzymu, roczne oblężenie Bizantyńczyków w Rzymie przez ostrogockiego Witigisa, przełamanie przez Belizariusza oblężenia, zdobycie przezeń Rawenny i pochwycenie króla Witigisa (540).
Księga VII opisuje powrót zwycięskiego Belizariusza do Konstantynopola z Witigisem jako jeńcem. Pomimo zasług swego wodza cesarz odmówił mu prawa do triumfu i dowództwa w wojnie z Chosroesem perskim. Prokopiusz ostro krytykuje takie postępowanie cesarza i utrudniające akcje militarne intrygi dworskie, co wymagało niemałej odwagi cywilnej. W ogóle cała księga siódma wychwala wojskowy geniusz Belizariusza, do osoby cesarza odnosząc się raczej niechętnie i krytycznie. Niebawem Ostrogoci pod wodzą Totili wznowili działania wojenne. Belizariusz, nie dysponując dostatecznymi siłami, poniósł kilka klęsk i został odwołany.
Księga VIII, wydana w trzy lata później, stanowi uzupełnienie całości. Ma charakter historía pojkíle (historii wielobarwnej, pojkíle to tyle co „pstry”) – pełnej wiadomości dotyczących historii całego Cesarstwa w latach 551-553. Prokopiusz opowiada w niej o zwycięskiej kampanii Narsesa w Italii przeciw Ostrogotom i o zakończeniu wojny gockiej. Wśród licznych dygresji historyczno-geograficzno-etnograficznych Prokopiusz podaje tu wiele informacji o różnych plemionach, między innymi po raz pierwszy w historiografii bizantyńskiej o Słowianach naddunajskich (m.in. o ich najazdach na Bizancjum).
O budowlach mały|Fragment mostu na rzece Sangaris W latach 553-555 Prokopiusz napisał dzieło w 6 księgach O budowlach (De aedificiis), bizantyński panegiryk na cześć władcy. Nie jest wykluczone, że chciał tym utworem zatrzeć wrażenie, jakie pozostawiła krytyka władcy zawarta w Historii wojen, i odzyskać łaski cesarza. Przedstawił w nim wszelkie budowle publiczne, sakralne i świeckie, których powstanie przypisał inicjatywie Justyniana. Nie ograniczył się przy tym do suchego katalogu. Opisy budowli wzbogacił o szczegóły dotyczące topografii, ornamentyki, kosztów i źródeł finansowania.
Dzieło zaczyna się opisem najwspanialszego kościoła Bizancjum Hagii Sophii, po czym przedstawia świątynie Konstantynopola, posąg konny Justyniana, termy, cysterny miejskie, pałace, porty, przytułki. W księdze drugiej zajął się Prokopiusz miastami Mezopotamii: Darą, Amidą, Teodozjopolem, twierdzami nad Eufratem, restauracją murów obronnych Chalkidy. W trzeciej księdze zawarł opis miast Armenii poprzedzony wiadomościami o królach armeńskich oraz prezentacją budowli w Trapezuncie. W księdze czwartej opisał miasta Illyricum, chwalił cesarza za obwarowanie miast greckich w Epirze, Macedonii, Tesalii i na Peloponezie, a także miast nad Dunajem. W księdze piątej Prokopiusz przenosi czytelnika do Efezu i opowiada mu o kościele świętego Jana, spichlerzu na wyspie Tenedos, mostach na rzece Sangaris i Siberis, odnowieniu gmachów w Nikei i Nikomedii, przeprowadzeniu nowych dróg, a kończy opisem kościoła Matki Boskiej w Jerozolimie i kościele na górze Synaj. W ostatniej księdze opowiada o dokonanych przez Justyniana upiększeniach miast egipskich i północnoafrykańskich: Aleksandrii, Teuchrii, Berenike, Ptolemais, Magna Leptis, o powstaniu z łaski cesarza miast w Numidii i dalej na zachodnich krańcach afrykańskich posiadłości Cesarstwa.
O budowlach, chociaż napisane na wyraźny rozkaz Justyniana i bardzo służalcze w tonie, zachowuje dużą wartość jako dokument informujący o ówczesnej architekturze Cesarstwa i jego możliwościach gospodarczych.
Historia sekretna