Analiza dyskursu rozpatruje językoznawcze elementy dyskursu.

Ponieważ dyskurs zbudowany jest z języka, komunikowany językiem i odbierany jako język, w przeanalizowaniu jego struktury i znaczenia dopomogą nam narzędzia lingwistyczne. Możemy na przykład zbadać konotacje kluczowych zwrotów użytych w ramach jakiegoś dyskursu: w notce prasowej określenie „czarnoskóry tłum” będzie niosło ze sobą zupełnie inny podtekst niż „zgromadzenie Afro-Amerykanów”, choć oba wyrażenia są bardzo bliskie pod względem denotacji. Możemy także rozważyć intencje nadawcy w sensie pragmatycznym: Co dokładnie miał na myśli polityk, gdy powiedział, że „parlament przyjrzy się obywatelskiej propozycji nowej ustawy”? Analiza dyskursu posługuje się wieloma innymi podobnymi narzędziami.

Znajomość metod analizy dyskursu przyda się osobom tworzącym teksty (np. piszącym książki lub układającym przemówienia). Taka dyskursywna samoświadomość będzie zarazem przykładem technologizacji dyskursu. Natomiast w naukach społecznych ważną rolę pełni krytyczna odmiana analizy dyskursu.

Narzędzia analizy dyskursu James Paul Gee przedstawił 27 narzędzi analizy dyskursu pogrupowanych w cztery kategorie. Każde sformułowane jest jako pytanie, które zadajemy analizowanemu tekstowi.

W dwóch pierwszych kategoriach za przykłady posłużą nam głównie pojedyncze zdania. Pamiętajmy jednak, że dyskurs to także (przede wszystkim) dłuższe teksty i wypowiedzi, do których tamte narzędzia również można z powodzeniem przykładać. Co więcej, dyskurs w szerszym znaczeniu tego słowa stanowią też m.in. obrazy i filmy. Niektóre z narzędzi można by zastosować i do nich (zob. przykład użycia narzędzia numer 19), jednak inne media będą wymagać także dodatkowych metod analizy.

Poniższa lista nie jest wyczerpująca.

Język w kontekście Lp.NarzędziePrzykład1Do czego odnoszą się wyrażenia deiktyczne użyte w tekście (przede wszystkim zaimki, ale także przedimki w językach innych niż polski)? Jaką wiedzę odbiorcy zakładają? Czy inne słowa również zawierają ukryty element deiktyczny?Jutro tam pójdę.

Wszystkie trzy słowa w tym zdaniu są deiktyczne. By wiedzieć, co oznacza „jutro”, musimy znać datę wypowiedzi. By wiedzieć, co oznacza „tam”, musimy znać jej geograficzny kontekst. Natomiast w czasowniku „pójdę” ukrywa się zaimek „ja”, musimy zatem wiedzieć też, kto jest nadawcą.2Jakie niedopowiedzenia występują w danej wypowiedzi? O co należałoby ją uzupełnić, by uzyskać całkowitą przejrzystość tekstu zgodną z intencją nadawcy? (To narzędzie powiązane jest z następnym oraz z narzędziem numer 23).Spotkałem nieoczekiwanie Karola oraz Michała. Powiedziałem, że jest mi winien dwa tysiące.

Nie wiemy, kogo nadawca wypowiedzi ma na myśli w drugim zdaniu – Karola, Michała, czy jeszcze kogoś innego. Nie mamy także pewności, o jaką walutę chodzi.3Co w tekście zostałoby odebrane jako dziwne, niezrozumiałe, dwuznaczne lub wymagające dodatkowych wyjaśnień, gdyby odbiorcą była osoba „z zewnątrz”, która rozumie co prawda dany język, ale nie posiada żadnej wiedzy o kulturowym kontekście wypowiedzi? (To narzędzie powiązane jest z poprzednim).Nie pamiętał o bitwie pod Grunwaldem i dostał tylko trójkę.

Dla większości z nas będzie jasne, że powyższe zdanie dotyczy najprawdopodobniej ucznia, który na sprawdzianie z historii Polski średniowiecznej zapomniał napisać o bitwie pod Grunwaldem i dostał przez to niższą oceną. Jednak hipotetyczny „Marsjanin”, czyli osoba, której całkowicie obce są realia edukacyjne, nie zrozumie z powyższej wypowiedzi, w jakim sensie o bitwie pod Grunwaldem należy „pamiętać”, czym jest „trójka” i dlaczego jest czymś przeciętnym (”tylko trójkę”).4Co jest podmiotem zdania? Dlaczego wybrano właśnie taki podmiot? W jaki sposób podmiot łączy się z orzeczeniem?(1) Turysta kupił ciupagę. (2) Ciupaga została kupiona przez turystę.

Oba zdania na poziomie semantycznym mówią dokładnie to samo. Jednak zdanie (1) upodmiotawia turystę i czyni go bohaterem tej króciutkiej wypowiedzi, podczas gdy zdanie (2) kieruje naszą uwagę na ciupagę jako na towar, który został przez kogoś nabyty.5Jak intonacja – w przypadku komunikacji ustnej – modyfikuje znaczenie wypowiedzi? W jaki sposób wypowiedź została posegmentowana? Które z jej elementów zostały uwypuklone przez położenie akcentu logicznego?(1) załatwiłeś wszystko wczoraj (intonacja rosnąco-opadająca)

(2) załatwiłeś wszystko wczoraj (intonacja rosnąca)

Zdanie (1) jest oznajmujące i stwierdza fakt, natomiast zdanie (2) jest pytające.Dywizy oznaczają krótkie pauzy charakterystyczne dla zwykłej mowy: (1) wczoraj rano - na zebraniu - Marta - stwierdziła w obecności prezesa - że budżet projektu został przekroczony

(2) wczoraj rano na zebraniu - Marta stwierdziła - w obecności prezesa - że budżet projektu został przekroczony

W zdaniu (1) pauzy wyodrębniają wyrażenia „na zebraniu” i „Marta”, tak jakby mówiący chciał zwrócić uwagę słuchaczy na miejsce zdarzenia i jego bohaterkę. Natomiast w zdaniu (2) nadawca oddziela pauzami fragment „w obecności prezesa”, tak jakby chciał podkreślić, że prezes był obecny na zebraniu.Wytłuszczenia oznaczają akcent logiczny: (1) poszedłem z Markiem na grzyby (w domyśle: zamiast pojechać)

(2) poszedłem z Markiem na grzyby (w domyśle: a nie z kimś innym)

(3) poszedłem z Markiem na grzyby (w domyśle: a nie na ryby)6Czy jeśli po zakończeniu analizy dyskursu okazałoby się, że kontekst da się rozszerzyć o dodatkowe elementy, zanegowałoby to wcześniejsze ustalenia?W 1996 r. amerykański fizyk Alan Sokal opublikował głośny artykuł naukowy pt. Transgresja granic: ku transformatywnej hermeneutyce kwantowej grawitacji. Sokal rozważał w nim koncepcje rozwoju społecznego w powiązaniu z grawitacją kwantową.

Załóżmy, że przeanalizowaliśmy skomplikowaną treść tego artykułu przy pomocy różnorakich narzędzi analizy dyskursu. Dopiero po zakończeniu analizy odkrywamy, że artykuł w gruncie rzeczy był żartobliwą prowokacją wymierzoną w nowoczesną humanistykę. Czy unieważnia to zupełnie nasze „naiwne” ustalenia?

Budowanie znaczenia Lp.NarzędziePrzykład7Czy dana wypowiedź jest aktem mowy, a jeśli tak, to jakiego typu?(1) Nie masz samochodu.

(2) Nie sądzę, żebyś miał samochód.

(3) Przykro mi, że nie masz samochodu.

Wszystkie trzy wypowiedzi dotyczą (domniemanego) faktu nieposiadania samochodu przez odbiorcę. Zdanie (1) stanowi proste stwierdzenie w trybie oznajmującym. W zdaniu (2) zawarta jest asercja: nadawca wyraża osąd. Natomiast zdanie (3) to przykład aktu ekspresywnego, w którym nadawca wyraża swój żal.8W jakim stylu utrzymano wypowiedź? Czy przynależy ona do określonego socjolektu? Jakiego słownictwa użyto i w jakim celu?(1) Wdychamy tlen i wydychamy dwutlenek węgla.

(2) W procesie oddychania komórkowego O2 ulega przekształceniu w CO2.

Obie wypowiedzi odnoszą się do tego samego procesu biochemicznego. O ile jednak zdanie (1) brzmi potocznie, o tyle zdanie (2) mogłoby pochodzić podręcznika, gdyż przywodzi na myśl socjolekt akademicki. Podmiotem zdania (1) są ludzie, podczas gdy zdanie (2) opisuje proces w sposób uogólniony, abstrakcyjny, zastępując na dodatek nazwy związków chemicznych symbolami.9Czy wypowiedź dałoby się sformułować inaczej zachowując główną część jej znaczenia? Jakie inne części znaczenia uległyby wtedy zmianie? Dlaczego nadawca sformułował wypowiedź właśnie w ten sposób? (To narzędzie powiązane jest z narzędziami numer 2 oraz 7).(1) Wieczorem pojawię się na twojej imprezie. (2) Widzimy się wieczorem na imprezie.

(3) Ostro dzisiaj poimprezujemy, stary.

Wszystkie trzy zdania niosą tę samą informację (nadawca oznajmia, że spotka się z odbiorcą na imprezie); wszystkie trzy zdania stanowią także komisywny akt mowy (nadawca deklaruje się wobec odbiorcy, że będzie na imprezie). Różnią się jednak pod względem intensywności emocjonalnej. Zdanie (1) jest wypowiedzią raczej neutralną, podczas gdy ze zdania (3) wynika, że nadawca i odbiorca są dobrymi kolegami lub przyjaciółmi.10Jak skonstruowana jest wypowiedź w sensie składniowym? Jak złożone są zdania – współrzędnie czy podrzędnie? Co mówi nam o intencji nadawcy szyk wyrazów?(1) Przeczytał instrukcję i uruchomił mikser.

(2) Uruchomił mikser tak, jak wyczytał w instrukcji.

(3) Instrukcję poczytał. Mikser uruchomił.

Zdanie (1) jest zdaniem złożonym współrzędnie. Możemy przypuszczać, że podmiot najpierw przeczytał instrukcję, a następnie uruchomił mikser. Nie wiemy jednak, czy postąpił zgodnie z instrukcją – a właśnie to sygnalizuje nam zdanie (2), chociaż tam nie wiadomo z kolei, jak wyglądała chronologia zdarzeń (podmiot mógł również najpierw przeczytać instrukcję, lecz mógł też czytać ją w trakcie uruchamiania miksera). Zdanie (3) składa się z dwóch zdań pojedynczych, w których dokonano inwersji. Bez znajomości kontekstu trudno domyślić się, dlaczego nadawca wykorzystał taką właśnie, nietypową składnię.11Co jest tematem, a co rematem wypowiedzi? Do których zdań składowych odnoszą się poszczególne rematy w zdaniach złożonych?(1) Wczoraj poszedłem do Aśki, która powiedziała mi, że kupiła samochód.

(2) Poszedłem wczoraj do Aśki, która powiedziała mi, że kupiła samochód.

W zdaniu (1) tematem jest dzień wczorajszym. „Wczoraj” jest zarazem rematem, nie wiemy jednak, czy dotyczy również dalszych zdań podrzędnych. Być może Aśka powiedziała podmiotowi o kupnie samochodu wcześniej; być może powiedziała mu o tym wczoraj, ale kupiła samochód wcześniej; może być też i tak, że sam zakup samochodu odbył się w dniu wczorajszym. Zdanie (2) nie rozwiewa powyższych wątpliwości, dochodzi tam natomiast do rozdzielenia tematu i rematu. Tematem staje się pójście (do Aśki).12W jaki sposób dłuższa wypowiedź została podzielona na części (akapity w piśmie)? Co nadawca chciał osiągnąć wprowadzając właśnie taki podział?Krótka przemowa gettysburska dzieli się na trzy części, które odpowiadały zapewne pauzom robionym przez Abrahama Lincolna. Możemy zastanowić się, jak zmieniłby się charakter przemowy, gdyby na przykład trzecią, najdłuższą część przemowy rozbić na dwie połowy (po słowach „...co oni tu zrobili”).

Wpływanie na kontekst Lp.NarzędziePrzykład13W jaki sposób nadawca wpływa swoją wypowiedzią na postrzeganie kontekstu przez odbiorcę? Czy dyskurs reprodukuje obowiązujący kontekst? Czy reprodukcja jakichś aspektów kontekstu zachodzi w sposób nieświadomy, niezamierzony przez nadawcę? Czy poza reprodukcją dochodzi także do zmiany kontekstu?