Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Szląsku – zbiór regionalnych pieśni polskich zebranych na Dolnym oraz Górnym Śląsku w połowie XIX wieku przez niemieckiego etnografa Juliusa Rogera.
Historia Jego autorem był niemiecki lekarz oraz przyrodnik Juliusz Roger, który prowadził praktykę lekarską na Górnym Śląsku od 1847 roku, pełniąc funkcję przybocznego lekarza księcia raciborskiego Wiktora I. Roger z zamiłowania był także działaczem społecznym oraz etnologiem interesującym się regionalnym folklorem. Zamieszkał na stałe w Rudach Wielkich pod Raciborzem. Od miejscowej ludności wśród której prowadził działalność charytatywną nauczył się języka polskiego. W latach 1847–1865 zbierał lokalne pieśni, które wydał w języku polskim własnym nakładem w 1863 roku we Wrocławiu.
Zbiór górnośląskich pieśni ludowych opublikowany przez Juliusza Rogera wykazuje znaczny stopień literackiego opracowania i standaryzacji językowej. Cechy dialektalne oraz regionalne właściwości języka górnośląskiego zostały w wielu przypadkach wyparte na rzecz ponadregionalnego języka polskiego. Badania zarówno współczesne, jak i pochodzące z epoki potwierdzają, że teksty Rogera wykazują znacznie mniej cech dialektalnych niż niezależnie zapisane warianty tych samych pieśni, jak choćby te zebrane przez Ludwika Starostzicka. W kontekście XIX i początku XX wieku praktykę tę można postrzegać jako element tendencji do przedstawiania folkloru górnośląskiego w większym stopniu jako części ogólnopolskiej kulturyAdam Okun, „Ludwik Starostzick – zbieracz i badacz pieśni rybnickich“, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Przyroda, Nr. 10 (2022).Ludomir [Emil Szramek], „O zbiorach pieśni ludowych na Górnym Śląsku“, 1914, s. 8. Szramek podaje, że niektórzy zarzucali Rogerowi, iż „za mało zostawił kolorytu ludowego“, tj. „za mało uwzględnił właściwości narzeczowe“. Z tego powodu Ludwik Starostzik przedrukował w 1885 r. 23 pieśni z jego zbioru i dodał jedną nową, wszystkie w narzeczu powiatu rybnickiego..
Zawartość Zbiór zawiera 546 śląskich pieśni ludowych wraz z zapisem nutowym. Piosenki autor dzieli na grupy tematyczne wg systematyki mieszanej, zestawiając w grupy pieśni myśliwskie, miłosne czy pijackie. Książka zawiera skorowidz w układzie alfabetycznym z incipitami tekstów, od których zaczynają się piosenki, traktowanymi jako tytuły.
Zasięg pochodzenia Pieśni zamieszczone w zbiorze autor zbierał podczas swoich podróży na terenie Górnego Śląska, głównie na terenie ziem należących do księcia raciborskiego stanowiących dawne Księstwo opolsko-raciborskie. W zbiorze zawartych jest w sumie 546 piosenek ludowych z ówczesnych powiatów: opolskiego, oleskiego, strzeleckiego, rybnickiego, raciborskiego, lublinieckiego, pszczyńskiego, bytomskiego, kozielskiego, gliwickiego, kluczborskiego, prudnickiego. Wymienione zostały również pieśni z konkretnych lokalizacji z Cieszyna, Olesna, Oławy oraz Głogówka. Część pieśni zdobył dzięki współpracy z innymi folklorystami działającymi na Śląsku. Pieśni zebrane w rejonie Międzyborza przez polskiego pastora Roberta Fiedlera otrzymał od wrocławskich slawistów.
Znane powszechnie pieśni ze zbioru Niektóre pieśni ze zbioru, po raz pierwszy zanotowane, bardzo się rozpowszechniły i weszły do obiegowego repertuaru. Najbardziej znaną pieśni jest Poszła Karolinka do Gogolina, która miała pierwotnie odmienny tekst niż obecnie. Roger zanotował trzy wersje tej pieśni. W jednej z nich Karolinka poszła do Bogumina leżącego na Śląsku Cieszyńskim a obecnie w Czechach. W zbiorze występuje także tekst i melodia innych znanych obecnie pieśni: „Zielony mosteczek”, „Ja do lasu nie pojadę”, „Wędrowali Rusy”, „Szła dzieweczka do gajeczka do zielonego”. W zbiorze znajduje się także pieśń zanotowana w dialekcie dolnośląskim pt. „We Wrocławiu na rynecku”.
Recepcja Zbiór stanowi ważny zapis etnograficzny śląskiego folkloru. Paweł Stalmach, który korespondował z Rogerem zamieścił omówienie publikacji w „Gwiazdce Cieszyńskiej”: „...w zbiorze tym są prawdziwie śląskie pienia, z których ledwie kilka już indziej drukowano i wydawca zasługuje przeto na prawdziwą wdzięczność Ślązaków, że ten płód ich życia narodowego do publiczności podał”Paweł Stalmach, „Gwiazdka Cieszyńska”, 1863, nr 47, s. 375..
Wychodzący w Warszawie „Tygodnik Illustrowany” w 1866 r. pisał z kolei: „Dziwna to a niepochlebna rzecz, iż Szlązk nie zdobył się dotąd na obszerniejszy zbiór pieśni ludowych. Pojedyncze usiłowania Lompy nie mogły dokonać tego. Dopiero p. Juliusz Roger, Bawarczyk, lekarz osiadły na praktyce w Rudach, wydał w 1863 r. we Wrocławiu zbiór powyżej przytoczony. Dzieło to w 18 oddziałach, jako to: pieśni wojackie, myśliwskie, pasterskie i t. d., obejmuje 546 pieśni, których tekst i nuty po większej części żywcem zebrane z ust ludu. Podziwiać należy jak głęboko wniknął p. Roger w ducha języka polskiego, jak dokładnie go wystudyował; w kilku jedynie miejscach czuć rękę cudzoziemską.”Wł. Bartkiewicz: Górny Szlązk (Dokończenie), [w:] „Tygodnik Illustrowany” nr 364, Tom XIV, 15 września 1866, s. 126.
Wydania W języku polskim: Książka wydana została ponownie w polskiej edycji we Wrocławiu w roku 1880 przez A. HepneraPełna wersja książki z 1880 w zbiorach Śląskiej Biblioteki Cyfrowej w formacie djvu.. W 1976 techniką światłodruku wydano reprint dzieła z naukowym wstępem Piotra Świerca.
Pieśni zebrane przez Rogera spotkały się również z zainteresowaniem niemieckich folklorystów, którzy przetłumaczyli na język niemiecki wiele z nich. Dwadzieścia pięć pieśni zebranych przez Rogera przetłumaczył Hoffman von Fallersleben w opublikowanym w Kassel w 1865 roku dwujęzycznym, polsko-niemieckim zbiorze pt. „Ruda. Polnische Volkslieder der Oberschlesier”. Dwieście pieśni przetłumaczył na język niemiecki nauczyciel z Raciborza Emil Erbrich, który opublikował je we Wrocławiu w 1891 roku w niemieckojęzycznym zbiorze pt. „Straduna; polnische Volkslieder der Oberschlesier”. Erbrich opublikował również dwa wydania przetłumaczonych przez siebie pieśni Rogera w zbiorach zatytułowanych „Album polnischer volkslieder der Oberschlesier”. Pierwsza edycja w 1869 roku zawierająca 59 pieśni oraz druga z 1891 licząca 109 z nich.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Wydania dzieła w bibliotece Polona
Kategoria:Etnografia Polski Kategoria:Górny Śląsk Kategoria:Literatura etnograficzna Kategoria:Polskie piosenki Kategoria:Polskie pieśni ludowe Kategoria:Muzyka na Śląsku Kategoria:Polskie zbiory poetyckie Kategoria:Utwory literackie z 1863