right|thumb|Grób Andrzeja Małach na Cmentarzu Junikowo w Poznaniu Andrzej Małach (ur. 28 października 1895 w Rogoźnie, zm. 10 września 1974 w Poznaniu) – polski działacz niepodległościowy, uczestnik strajku szkolnego 1906/7, powstaniec wielkopolski i śląski, konspirator i działacz organizacji polskich Nadrenii, Westfalii i Berlina.
Życiorys Pochodził z rodziny mieszczańskiej, był synem Franciszka i Marianny. Od 1902 do 1910 roku uczęszczał do Szkoły Podstawowej i Szkoły Ćwiczeń przy Seminarium Nauczycielskim w Rogoźnie. W roku 1906/7 brał czynny udział w strajku szkolnym będącym odpowiedzią na usunięcie przez władze zaborcze języka polskiego ze szkolnictwa. Od 1910 do czerwca 1913 pracował jako pracownik fizyczny w fabrykach w Rogoźnie a od 1917 roku w Westfalii (Niemcy). W latach 1917/18 pracował w fabrykach w Berlinie jako pracownik fizyczny oraz konspiracyjnie w organizacjach polskich. Ścigany przez policję za działania antyniemieckie wyjechał w sierpniu 1918 roku do Rogoźna.
W okresie od września do grudnia 1918 roku brał udział w oddziale POW w Rogoźnie w pracach przygotowujących Powstanie Wielkopolskie. W dniu 1 stycznia 1919 wstąpił do oddziałów powstańczych miasta Rogoźna biorąc udział w oswobodzeniu Rogoźna, Czarnkowa, Chodzieży, Romanowa pod dowództwem Antoniego Biskupskiego. Brał udział w ciężkich walkach o zdobycie Chodzieży oraz pod Szubinem i Rynarzewem. W oddziałach powstańczych brał udział na froncie północno-zachodnim do 23 lipca 1919 roku a po sformułowaniu 4 pułku Strzelców Wielkopolskich przeszedł do służby garnizonowej ze względu na swoje inwalidztwo. Zwolniony z wojska polskiego z dniem 28 listopada 1920. 3 czerwca 1921 roku wstąpił do górnośląskich oddziałów powstańczych, biorąc udział w akcjach na froncie północno-zachodnim (Lubliniec, Dobrodzeń, Tarnowskie Góry) w Oddziałach Grupy Nowak. Zwolniony z szeregów powstańczych z dniem 7 lipca 1921.
W lipcu 1922 objął posadę sekretarza w Seminarium Nauczycielskim w Rogoźnie, przeniesiony z dniem 1 października 1931 roku na równorzędne stanowisko do Państwowej Szkoły Ogrodniczej w Poznaniu a z dniem 31 października 1932 roku do Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego, gdzie pracował z przerwą okupacyjną do 31 sierpnia 1962 roku tj. do chwili przejścia na emeryturę. W latach międzywojennych pracował społecznie jako współorganizator i długoletni członek zarządu i prezes Związku Inwalidów w Rogoźnie, współorganizator i długoletni członek Zarządu Koła Związku Powstańców Wielkopolskich w Rogoźnie oraz długoletni członek zarządu i skarbnik Koła Czwartaków Powstańców Wlkp. w Poznaniu.
W chwili wkraczania w 1939 roku wojsk niemieckich do Poznania, zniszczył całe archiwum Koła Związku Powstańców Wielkopolskich, co uratowało wielu Powstańców Wielkopolskich przed represjami w trakcie okupacji niemieckiej. Dnia 2 grudnia 1939 r. został wysiedlony wraz z rodziną przez okupanta niemieckiego do Ostrowca Świętokrzyskiego w Generalnym Gubernatorstwie, gdzie pracował jako tłumacz w Związku Inwalidów Wojennych a następnie w sklepie spożywczym jako ekspedient. Po zakończeniu II wojny światowej pracował społecznie jako członek Zarządu Grupy Powstańców Śląskich w Poznaniu a następnie jako członek Komisji Środowiskowej Powstańców Śląskich przy Zarządzie Okręgu ZBoWiD w Poznaniu, od sierpnia 1962 roku pracował społecznie w Wojewódzkim Komitecie Społecznego Funduszu Budowy Szkół.
Został pochowany na cmentarzu Junikowo w PoznaniuMiejsce pochówku: pole 25 rząd 21
Życie prywatne Był żonaty z Kazimierą z domu Szotyńską (1901–1974). Mieli troje dzieci: córkę Eugenię (1924–2008) oraz synów Zdzisława (ur. 1930-2020) i Zbigniewa (ur. 1934).
Odznaczenia Krzyż i Medal Niepodległości Order Odrodzenia Polski Krzyż Zasługi Krzyż Zasługi Wielkopolski Krzyż Powstańczy Śląski Krzyż Powstańczy.
Przypisy
Bibliografia Marek Rezler, Powstanie Wielkopolskie, Wydawnictwo REBIS, Poznań 2008. Wiesław Tokarski, Jerzy Ziołek, Wspomnienia Powstańców Wielkopolskich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1970. Janusz Karwat, Wspomnienia z Powstania Wielkopolskiego, Wydawnictwo Miejskie, Poznań 2007. Władysław Purczyński, Wągrowiec w dobie Powstania Wielkopolskiego 1918 – 1919, Głos Wągrowiecki, Wągrowiec 1998. Zdzisław Kaczmarczyk, Studia z historii Powstania Wielkopolskiego 1918 – 1919, Instytut Zachodni, Poznań 1962.
Linki zewnętrzne Strona Andrzej Małach
Kategoria:Powstańcy wielkopolscy (1918–1919) Kategoria:Odznaczeni Medalem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi Kategoria:Odznaczeni Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym Kategoria:Odznaczeni Śląskim Krzyżem Powstańczym Kategoria:Urodzeni w 1895 Kategoria:Zmarli w 1974 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu na Junikowie