mały|287x287px|Chris Carter, twórca Z Archiwum X i główny pomysłodawca serialowej mitologii Mitologia Z Archiwum X – umowna, zbiorcza nazwa dla wątków stanowiących oś fabularną amerykańskiego serialu telewizyjnego Z Archiwum X i filmu pełnometrażowego Z Archiwum X: Chcę wierzyć. Wątki mitologiczne Z Archiwum X dotyczą przede wszystkim rządowego spisku, którego celem jest ukrycie przed światową opinią publiczną faktów o istnieniu życia pozaziemskiego, o współpracy rządu Stanów Zjednoczonych z kosmitami oraz o planach całkowitej kolonizacji Ziemi przez Obcych, która oznaczać będzie zagładę ludzkości.
Mitologia Z Archiwum X opisywana i rozwijana jest łącznie w ok. 60-70 odcinkach serialu i w filmie Z Archiwum X: Chcę wierzyć. Dokładna liczba odcinków mitologicznych zależy od przyjętego zakresu serialowej mitologii. Oficjalna, czterotomowa kolekcja DVD pt. The X-Files Mythology (pol. Mitologia Z Archiwum X), wydana w Stanach Zjednoczonych w 2005 r.The X-Files Mythology, Volume 1 – Abduction; The X-Files Mythology, Volume 2 – Black Oil; The X-Files Mythology, Volume 3 – Colonization; The X-Files Mythology, Volume 4 – Super Soldiers, 20th Century Fox Home Entertainment, 2005., zawiera łącznie 60 odcinków. Odcinki, które nie znalazły się w kolekcji, a zaliczane są w niektórych zestawieniach do serialowej mitologiiNp. Conduit (Z Archiwum X, sezon 1, odcinek 4) lub Musings of a Cigarette Smoking Man (Z Archiwum X, sezon 4, odcinek 7)., opowiadają o wydarzeniach z biografii bohaterów oraz wyjaśniają przyczyny i motywacje ich kluczowych decyzji, jednak nie rozwijają głównych wątków spiskowych.
Odcinki mitologiczne nie występują w serialu linearnie. W każdym sezonie jest ich od kilku do dziesięciu. Przeplatane są regularnymi odcinkami o zamkniętej strukturze fabularnej, niezwiązanymi ze spiskową teorią dziejów. Zdecydowana większość odcinków mitologicznych rozpoczyna się scenami z pozakadrowym (dźwięk z offu) monologiem jednej z dwóch głównych postaci serialu – agentów FBI Foxa Muldera (David Duchovny) i Dany Scully (Gillian Anderson).
Historia stanowiąca główny temat serialowej mitologii rozpoczyna się ok. 50 lat przed czasem akcji pierwszego sezonu (1993), czyli w latach 40. XX wieku. Ma ona swoje źródło w autentycznych wydarzeniach z tamtego okresu. Ściśle związana jest z incydentem w Roswell i operacją Spinacz. Z kolei jak wynika z ostatnich odcinków sezonów dziewiątego i dziesiątego, początek kolonizacji Ziemi przez Obcych został zaplanowany na 22 grudnia 2012 roku. Data nawiązuje do Kalendarza Majów i tzw. fenomenu roku 2012. W mitologicznym wątku serialu pojawiają się także nawiązania do innych, nie całkiem wyjaśnionych wydarzeń historycznych, np. katastrofy tunguskiej.
Główny wątek – zarys chronologiczny Mitologia Z Archiwum X obraca się wokół tematyki istot pozaziemskich, które – ze względu na ekspansywne plany wobec Wszechświata – nazywane są także kolonistami. Wraz z rozwojem fabuły, para głównych bohaterów odsłania kolejne fakty dotyczące spisku, mającego ukryć współpracę kosmitów z tajną, wpływową organizacją zwaną Syndykatem (ang. The Syndicate). Głównym przedstawicielem Syndykatu w serialu jest C.G.B. Spender, znany jako Palacz. lewo|mały|212x212px|Okładka dziennika Roswell Daily Record z 8 lipca 1947 r. informująca o „latającym spodku” Grupa, którą nazwano potem Syndykatem, została utworzona po II wojnie światowej i rozbiciu się UFO w Roswell. Miała czuwać m.in. nad realizacją tajnego planu utworzenia krzyżówki człowieka i kosmity. Plan ten realizowany był m.in. przez niemieckich naukowców przerzuconych do USA przez amerykańskie służby specjalne w ramach operacji SpinaczPaper Clip (Z Archiwum X, sezon 3, odcinek 2).. Jeszcze na początku lat 50. grupa funkcjonowała, za wiedzą i zgodą rządu USA, w strukturach Departamentu Stanu. Już w początkowym okresie swojej działalności członkowie grupy nawiązali kontakt z Obcymi, którzy – jak się okazało – zamierzali eksterminować ludzkość, kolonizując Ziemię. Wówczas grupa zagroziła kosmitom, że zniszczy planetę za pomocą broni jądrowej, co uniemożliwi kolonistom osiedlenie się na niej z powodu ekstremalnego zimna. W wyniku groźby ludzkość została oszczędzona od natychmiastowej inwazji. Przystąpiono do negocjacji z Obcymi.
W 1973 roku członkowie grupy działającej dotychczas w ramach Departamentu Stanu zerwali związki z oficjalnymi władzami (choć niektórzy z nich pozostali pracownikami instytucji rządowych) i utworzyli Syndykat, który zaczął funkcjonować jako tajne międzynarodowe „konsorcjum”The Blessing Way (Z Archiwum X, sezon 3, odcinek 1). oraz samozwańczy, jedyny reprezentant ludzkości w relacjach z istotami pozaziemskimi planującymi kolonizację Ziemi. Utworzono tzw. Projekt – przedsięwzięcie o charakterze spiskowym, które zakładało porozumienie i współpracę między przedstawicielami ludzi i kosmitami. Syndykat uzyskał ze strony sojusznika deklarację, że niewielka grupa ludzi (członkowie Syndykatu oraz wskazane przez nich osoby) będzie mogła przetrwać inwazję jako ludzko-kosmiczne hybrydyOne Son (Z Archiwum X, sezon 6, odcinek 12).. Ostateczną datę kolonizacji ustalono na 2012 rok, tak aby obie strony mogły do tego czasu pracować nad stworzeniem hybrydy. Ustalono, że jeśli próby te powiodą się, hybrydy będą po kolonizacji służyć Obcym jako niewolnicyThe Truth (Z Archiwum X, sezon 9, odcinek 19-20).. Koloniści przekazali też Syndykatowi embrion istoty pozaziemskiej jako źródło materiału genetycznego na potrzeby hybrydowych eksperymentów. W zamian Obcy zażądali próbek ludzkiego DNA, a konkretnie przekazania przez członków Syndykatu po wybranej osobie z grona ich najbliższych. Wszystkie przekazane osoby miały być zwrócone po rozpoczęciu kolonizacji, każda z nich miała też ostatecznie stać się hybrydą.
Kosmici planowali użyć pozaziemskiej formy wirusa, zwanego czarnym olejem, aby zainfekować nią ludzkość. Czarny olej to substancja obdarzona inteligencją i zdolna do komunikowania się. Wirus jest w stanie dostać się do organizmu i przejąć nad nim kontrolęPiper Maru (Z Archiwum X, sezon 3, odcinek 15).. Czarny olej pojawił się na Ziemi już w prehistorii – był obecny na terenie obecnego północnego Teksasu ok. 35 000 lat p.n.e. Być może był też pierwszym żywym mieszkańcem planety.
W momencie zawierania porozumienia, obie strony zachowały jednak przed sobą tajemnice. Syndykat zaczął potajemnie pracować nad szczepionką hamującą działanie wirusaThe Red and the Black (Z Archiwum X, sezon 5, odcinek 14).. Koloniści z kolei tylko udawali, że masowe zakażenie czarnym olejem pozwoliłoby jedynie na kontrolowanie ludzi jako niewolników – w rzeczywistości olej miał sprawiać, że nowe istoty pozaziemskie będą „rodzić się” w ciałach swoich ludzkich gospodarzy, natomiast ludzie całkowicie wyginą. Gdy Syndykat przejrzał prawdziwe zamiary kosmitów, przyspieszył prace nad stworzeniem hybrydy odpornej na działanie czarnego oleju, jednak zaczął ukrywać efekty eksperymentów przed ObcymiChris Carter, Z Archiwum X: Pokonać przyszłość, USA 1998.The Beginning (Z Archiwum X, sezon 6, odcinek 1)..
Prace nad szczepionką przeciw wirusowi równolegle (i bez wiedzy kosmitów) prowadzili też Rosjanie. Pozaziemską substancję, którą nazwali czarnym rakiem, znaleźli na meteorycie, jaki rozbił się na terenie TunguskiTunguska (Z Archiwum X, sezon 4, odcinek 8).. Badania Rosjan zakończyły się częściowym powodzeniem – ich szczepionka powstrzymywała najważniejsze objawy zainfekowania wirusemTerma (Z Archiwum X, sezon 4, odcinek 9).. Rosyjska szczepionka została przechwycona i wykorzystana przez Syndykat do dalszych badańPatient X (Z Archiwum X, sezon 5, odcinek 13)., mimo przeciwdziałań ze strony KGB.
Pierwszym sukcesem projektu stworzenia ludzko-kosmicznej hybrydy był zakończony powodzeniem program sklonowania człowiekaThe Erlenmeyer Flask (Z Archiwum X, sezon 1, odcinek 24).. Klony stworzone przez Syndykat z wykorzystaniem obcej tkanki posiadały część cech istot pozaziemskich, jednak były od nich słabszeNisei (Z Archiwum X, sezon 3, odcinek 9).. Gdy koloniści zorientowali się, że niektóre serie klonów zaczęły realizować swój własny projekt kolonizacji Ziemi, zaczęli wysyłać obcych-łowców nagród (ang. alien bounty hunters), którzy mieli eliminować klony-sabotażystówColony (Z Archiwum X, sezon 2, odcinek 16).End Game (Z Archiwum X, sezon 2, odcinek 17)..
W 1998 roku Syndykat odkrył, że wśród obcych istniała także frakcja buntowników, którzy aktywnie przeciwstawiali się kolonizacji. Rebelianci wyróżniali się wyglądem – mieli zaszyte wszelkie otwory na twarzy, aby uniknąć możliwości zarażenia czarnym olejemTwo Fathers (Z Archiwum X, sezon 6, odcinek 11)..
W 1999 roku buntownicy przeprowadzili operację, która odmieniła losy Projektu. Rebelianci dowiedzieli się o stworzeniu przez Syndykat pierwszej w pełni udanej, czyli odpornej na czarny olej, ludzko-kosmicznej hybrydy (była nią Cassandra Spender, była żona Palacza; zgodnie z ustaleniami, stworzenie hybrydy miało uruchomić proces kolonizacji). Gdy członkowie Syndykatu przybyli na spotkanie z kolonistami, aby przekazać im hybrydę, zamiast nich pojawili się rebelianci, którzy zabili większość przybyłych, w tym Cassandrę Spender. Oznaczało to koniec istnienia Syndykatu i konieczność zmiany planów przez kolonistów.
Palacz, który przeżył zasadzkę rebeliantów, próbował kontynuować pracę nad Projektem (m.in. z ludźmi współpracującymi wcześniej z Syndykatem) i odbudować spisek z kolonistamiBiogenesis (Z Archiwum X, sezon 6, odcinek 22).The Sixth Extinction II: Amor Fati (Z Archiwum X, sezon 7, odcinek 2).Requiem (Z Archiwum X, sezon 7, odcinek 22)..
Koloniści wdrożyli tymczasem strategię, która nie wymagała współpracy z ludźmi. Zaczęli zamieniać wybranych ludzi na tzw. superżołnierzy, nad którymi pracowali dotąd potajemnie jako nad alternatywną rasą niewolników, na wypadek gdyby nie udało się stworzyć hybrydy człowieka i kosmity. Aby stworzyć superżołnierzy, koloniści zarażali ludzi nowym szczepem wirusa, który powoli niszczy organizm, a następnie odbudowuje go już w nowej, praktycznie niezniszczalnej formie, posiadającej cechy istot pozaziemskichProvenance (Z Archiwum X, sezon 9, odcinek 9).Providence (Z Archiwum X, sezon 9, odcinek 10).. Superżołnierze wypełnili lukę po członkach Syndykatu – przeniknąwszy w szeregi instytucji rządowych, w tym FBI i armii, koordynowali przygotowania do kolonizacji planowanej na 2012 rok i dbali o utrzymanie projektu w tajemnicy.
Choć w roku 2012 nie nastąpiła obca kolonizacja (a przynajmniej nie w formie inwazji kosmitów), Palacz – który przez dotychczasowe lata wciąż współpracował z Obcymi – rozpoczął wówczas operację wyludnienia Ziemi. Miała się ona opierać na zarażeniu ludzkości wirusem, na który odporne są tylko organizmy posiadające obce DNA. Wybuch epidemii wirusa nastąpił w roku 2016My Struggle II (Z Archiwum X, sezon 10, odcinek 6)..
Wątki poboczne Uprowadzenia przez Obcych