Narodowe Muzeum Sztuki Republiki Białorusi () – największa na Białorusi instytucja powołana do badań i opieki nad obiektami o wartości historyczno-artystycznej. W repozytorium i ekspozycjach muzeum znajduje się ponad 27 tys. eksponatów, stanowiących 20 kolekcji sztuki, które z kolei są podzielone na dwa segmenty: zbiór dzieł białoruskiej sztuki narodowej i zbiór dzieł światowych sztuk narodowych. Główna siedziba muzeum znajduje się w Mińsku.
Nazwy 1939–1957: Państwowa Galeria Sztuk Pięknych (Дзяржаўная мастацкая галерэя) 1957–1993: Państwowe Muzeum Sztuki BSRR (Дзяржаўны мастацкі музей БССР) Od 1993 roku: Narodowe Muzeum Sztuki Republiki Białorusi (Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь), Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь.
Historia muzeum Muzeum powołano 24 stycznia 1939 roku na mocy ustawy Rady Komisarzy Ludowych BSRR. Składało się z oddziałów grafiki, malarstwa, rzeźby i sztuki użytkowej.
W związku z rozpoczęciem wojny w 1941 roku kolekcję muzeum zamierzano ewakuować na wschód, jednak plan ten nie powiódł się. Zdobyta przez Niemców kolekcja stała się przedmiotem rywalizacji pomiędzy Hansem Possem – dyrektorem Gemäldegalerie i pełnomocnikiem do spraw stworzenia prywatnego muzeum Hitlera, Kajetanem Mühlmannem – specjalnym komisarzem ds. rejestracji zabytków na terenach wschodnich, oraz Heinrichem Himmlerem – kierownikiem Ahnenerbe. Najcenniejsze zabytki sztuki użytkowej i malarstwa zostały wywiezione do Königsbergu i w głąb Rzeszy. Losy większości pozostałych eksponatów pozostają nieznane. Część przekazano powstałym w Mińsku niemieckim organizacjom. Płótna z XVIII–XIX wieku, wazy, wyroby z marmuru, zegarki itd. zostały przekazane przez Schutzstaffel Wehrmachtowi – o czym gauleiter Okręgu Generalnego „Białoruś” Wilhelm Kube zawiadomił Alfreda Rosenberga. Według spisu sporządzonego z pamięci w 1944 roku przez pracowników przedwojennego muzeum, w trakcie okupacji Niemcy wywieźli:
Po wyzwoleniu Mińska na potrzeby galerii wydzielono cztery pokoje w Domu Związków Zawodowych (Дом Прафсаюзаў) przy Placu Wolności. W listopadzie 1947 roku w pięciu salach na pierwszym piętrze otworzono stałą ekspozycję. Jednocześnie rozpoczęto prace nad projektem nowej siedziby muzeum ulokowanej przy ulicy Lenina. Otwarcie nastąpiło 5 listopada 1957 roku. Na ósmą i dziewiątą dekadę XX wieku przypadł szczyt działalności wystawienniczej muzeum. Kolekcja białoruskiego malarstwa była eksponowana na obszarze całego ZSRR. Jednocześnie muzeum gościło na wystawach następujące dzieła sztuki:
W latach dziewięćdziesiątych XX wieku muzeum zmieniło swój status, co zostało odzwierciedlone w jego nazwie. Na początku XXI wieku jest największą instytucją kulturalną na Białorusi, która ma potencjał badawczy, rozwijający się na własnej powierzchni ekspozycyjnej, restauracyjnej i naukowej.
Struktury organizacyjne Siedziba główna W latach 1939–1941 muzeum zajmowało 15 sal w gmachu Wyższej Komunistycznej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego (Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа).
Pierwszy plan powojennej siedziby muzeum opracował Michaił Bakłanau (Міхаіл Бакланаў) w 1949 roku. Architekt proponował siedzibę w stylu tradycyjnego rosyjskiego empire połowy XX wieku: dwukondygnacyjny pałacyk z szeregiem półkulistych okien i portykiem z kolumnami. Za lokalizację budynku wybrano róg ulic Kirowa i Lenina. Fasada była zwrócona w stronę ulicy Uljanowskiej. Do wejścia wzdłuż tarasów z trawnikami prowadziły szerokie schody.
Projekt Bakłanaua nie został zrealizowany z powodu zmiany lokalizacji muzeum na rzecz niewielkiej działki przy ulicy Lenina, w miejscu z już uformowaną zabudową. W związku z tym gmach budynku wzniesiono w monumentalnym stylu z ciężką fasadą, za którą znajduje się kolumnada westybulu. Budynek upiększono płaskorzeźbą z alegoriami Malarstwo autorstwa P. Siucoua (Жывапіс, П. Сіўцоў) i Rzeźba autorstwa Siarhieja Adaszkiewicza (Скульптура, Сяргей Адашкевіч). Fronton zwieńczony jest rzeźbą Sława autorstwa Andreja Biembiela (Слава, Андрэй Бембель). Gmach jest dwukondygnacyjny, mieści się w nim 10 sal wystawowych. Siedziba stała się jednym z pierwszych budynków muzealnych w historii architektury okresu ZSRR. Została przedstawiona na banknocie o nominale 100 tys. rubli białoruskich (1992–1999) i o nominale 1000 rubli białoruskich (2000–2016)Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Belarus.by..
W 1985 roku, gdy ekspozycje przestały mieścić się w salach siedziby głównej, rozpoczęto projektowanie nowego korpusu muzeum – przybudówki do głównej siedziby. Autorem projektu był Wital Bialankin (Віталь Бялянкін). Prace nad budową rozpoczęto w 1993 roku. W 1989 roku na potrzeby muzeum oddano budynek przy ulicy Kirowa 25. Rozmieszczono w nim sale wykładowe oraz administrację muzeum. W 1989 roku muzeum wzbogaciło się o własną pracownię restauracyjną. Od 1994 roku w jego strukturach działają archiwum i biblioteka, których zbiory ciągle się zwiększają. W 1999 roku na mocy rozporządzenia prezydenta Białorusi na potrzeby muzeum przekazano sąsiedni budynek przy ulicy Lenina 22, w którym powierzchnię przeznaczono na sale ekspozycyjne.
W 2007 roku kompleks muzealny przy ulicy Lenina 20–22 zrekonstruowano, oddano też do użytku nowy korpus muzeum, przylegający do siedziby głównej. Powierzchnia kompleksu wynosi 8902 m². Łączy w sobie tradycyjną architekturę ze współczesną, od góry przykryty jest szklaną kopułą, w środku dekoracje stanowią płaskorzeźby, klasyczne kolumny i łuki.
Filie 1978 rok – rejonowa galeria malarska w Hurynkach (раённая мастацкая галерэя ў Гурынах) pod Mozyrzem 1979 rok – Muzeum Białoruskiej Sztuki Ludowej (Музей беларускага народнага мастацтва) w Raubiczych 1982 rok – Muzeum W.K. Białynickiego-Biruli (Музей В.К. Бялыніцкага-Бірулі) w Mohylewie 1989 rok – Kompleks Architektoniczny XVI–XVIII wieku w Holszanach (Архітэктурны комплекс XVI–XVIII стагоддзяў у Гальшанах) Lata 1992–2011 – Kompleks Pałacowo-Parkowy XV–XX wieku w Mirze (Палацава-паркавы комплекс XV–XX стагоддзяў у Міры)Общая история, Замковый комплекс „Мир”. 2000 rok – Dwór Wańkowiczów. Kultura i malarstwo pierwszej połowy XIX wieku (Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX стагоддзя) w Mińsku przy ulicy Internacjanalnej 33a, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь.
Struktury osobowe Dyrektorzy 1939–1941: Mikałaj Michałap (Мікалай Міхалап), Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь. 1944–1977: Alena Aładawa (Алена Аладава)22 мая – 100 год з дня нараджэння А.В. Аладавай (1907-1986), мастацтвазнаўца, Национальная библиотека Беларуси. 1977–1997: Juryj Karaczun (Юрый Карачун), Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь. 1998–2023: Uładzimir Prakapcou (Уладзімір Пракапцоў). 2023–: Hanna Konanawa (Ганна Конанава).
Personel Personel muzeum liczy ponad 200 osób (stan na 2017 rok), do zadań których należy organizowanie wystaw, publikowanie książek i katalogów, restauracja dzieł sztuki i ich promocja.
Historia zbiorów Kolekcje muzeum formowano z dzieł malarstwa, rzemiosła, grafiki, zabytków zabranych cerkwiom i kościołom, również z eksponatów przekazanych przez muzea historyczne Homla, Mińska, Mohylewa, Witebska. Po kilka dzieł sztuki podarowały Ermitaż, Galeria Tretiakowska, Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie, Państwowe Muzeum Rosyjskie. Do kolekcji dołączono także dzieła ówczesnych znanych malarzy radzieckich. Po włączeniu Zachodniej Białorusi do BSRR i nacjonalizacji dworów i zamków do muzeum przeniesiono część kolekcji z pałacu Radziwiłów w Nieświeżu: zbiór pasów słuckich, gobelinów francuskich z XVIII wieku i dzieła malarstwa portretowego z XVI–XIX wieku. Kolekcja muzeum liczyła 2711 dzieł sztuki, z czego 400 eksponowano.
W 1945 roku nabyto obrazy Borisa Kustodijewa, Isaaka Lewitana, Karła Briułłowa, Wasilija Polenowa. Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie przekazało kilka obrazów zachodnioeuropejskich malarzy, Państwowe Muzeum Rosyjskie – trzy pejzaże Archipa Kuindży, jeden pejzaż Aleksieja Bogolubowa i paradny portret Katarzyny II. Przy odgruzowywaniu ruin przedwojennej siedziby muzeum odnaleziono parę ikon: Narodziny Matki Bożej (Нараджэнне Маці Божай) z 1649 roku autorstwa Piotra Jausiejewicza z Hałynca (Пётр Яўсеевіч з Галынца) oraz XVI-wieczne Paraskiewa (Параскева) i Wniebowstąpienie (Узнясенне). Do muzeum powróciła część zabytków, które przed agresją Niemiec znajdowały się na wystawach w Rosji (np. popiersie księcia Piotra Rumiancewa autorstwa Fiedota Szubina). Z Prus Wschodnich wróciły niektóre dzieła z nieświeskiej kolekcji portretów. W zrujnowanym Mińsku, w niedokończonym gmachu Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi odnaleziono obrazy Isaaka Lewitana Jesień (Осень), Nikołaja Kasatkina Górnik z latarką (Шахцёр з лямпачкай), Uładzimira Kudrewicza Poranek wiosny (Уладзімір Кудрэвіч, Раніца вясны). W 1946 roku zbiór muzeum liczył 317 dzieł. W 1957 roku został osiągnięty stan sprzed wojny – 3 tys. dzieł sztuki. W zbiorach znalazły się m.in. dzieła malarstwa rosyjskiego, radzieckiego i białoruskiego. Działalność ówczesnej dyrektorki muzeum Aleny Aładawaj przyczyniła się do zwiększenia kolekcji malarstwa rosyjskiego, która liczyła ponad 5 tys. dzieł sztuki. Przeważającą część tych zbiorów pozyskano z kolekcji prywatnych piosenkarki Lidii Rusłanowej (Лидия Русланова), baletnicy Jekatieriny Gielcer (Екатерина Гельцер), aktora Iwana Moskwina i innych kolekcjonerów sztuki z Moskwy i Leningradu. W ciągu pół wieku zbiory muzeum zwiększyły się dziesięciokrotnie i w dalszym ciągu powiększają się. W kolekcjach znajduje się ponad 30 tys. dzieł sztuki.
Kolekcje Zbiory muzeum dzielą się na 20 kolekcji w obrębie dwóch segmentów: Sztuka narodowa (dawna sztuka białoruska, sztuka białoruska XIX wieku, sztuka białoruska XX wieku) Sztuka światowa (sztuka rosyjska XVIII–XX wieku, sztuka europejska XVI–XX w., sztuka państw wschodnich XIV–XX w.)Калекцыя, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь.
Dawna sztuka białoruska 1. Kolekcja dawnej białoruskiej sztuki użytkowej Kolekcja dawnej białoruskiej sztuki użytkowej składa się ze znalezisk archeologicznych w miastach i grodach istniejących na obszarze Białorusi w XII – pocz. XVI wieku, przedmiotów codziennego użytku, wyrobów rzemieślniczych (figury szachowe, szklane naczynia, ozdoby, koraliki), zabytków sztuki sakralnej (enkolpiony, obrazki i krzyżyki do noszenia na piersi), sakralnych wyrobów jubilerskich XVI–XVIII wieku (liturgiczne kielichy, różańce, monstrancje, ewangeliarze, sukienki na obrazy, dary wotywne), wyrobów tkackich i hafciarskich z XVII–początku XIX wieku (szaty liturgiczne), fragmentów pasów słuckich z drugiej połowy XVIII–początku XIX wieku, pasów manufaktury grodzieńskiej.
2. Kolekcja rzeźby i płaskorzeźby Kolekcja zawiera zabytki wykonane w drewnie. Są to rzeźbione carskie wrota z ikonostasem końca XVI wieku ze wsi Woroniłowicze, ozdobne kolumny, rzeźbione i malowane barokowe kartusze, dwa posągi archaniołów i dwie barokowe rzeźby z Połocka i Kobrynia.
3. Kolekcja dawnej białoruskiej ikonografii i malarstwa sakralnego Kolekcja jest największym zbiorem ikon na Białorusi i odzwierciedla rozwój historyczny tego typu malarstwa. Najstarsza ikona pochodzi z XV wieku (typ Hodegetrii z terenów słuckich), najmłodsza – z początku XX wieku. Najbardziej cennymi zabytkami są XVI-wieczne ikony Spas Pantokrator (Спас Пантакратар) z Bytenia i Marka Boża Hodegetria (Божая Маці Адзігітрыя) z Dubieńca, XVII-wieczna Zmartwychwstanie Chrystusa (Уваскрэсенне Хрыста) z Biezdzieża, Narodziny Bogurodzicy (Раство Багародзіцы) z 1649 roku. Kilka ikon z XVIII–XIX wieku ma autografy autorów: Wasila Markijanawicza ze Słucka (Васіль Маркіянавіч са Слуцка), Tamasza Silinicza z Mohylewa (Тамаш Сілініч з Магілёва).
4. Kolekcja portretowa