Wino, odkąd człowiek zaczął je wytwarzać, stanowiło nie tylko ważny element jego diety, lecz zostało także włączone w religię, tradycje, rozrywki i sztukę, w efekcie stając się nierozerwalnie związane z kulturą.

Związki między winoroślą i winem a krajobrazem oraz kulturą człowieka miały charakter wieloaspektowy i wzajemnie na siebie oddziaływały, a motywy związane z winem i winoroślą były obecne w literaturze, religii i obyczajowości, stanowiąc istotny element dziedzictwa kulturowego Europy – wino postrzegane było zarówno jako symbol radości życia, jak i jeden z fundamentów kultury śródziemnomorskiej.

Wino w obrzędach religijnych

thumb|200px|Caravaggio – Bachus, ok. 1595 thumb|200px|Scena z sympozjum na starogreckim kyliksie w stylu czerwonofigurowym thumb|Gerard David – Wesele w Kanie Galilejskiej, ok. 1500 Wino od najdawniejszych czasów miało znaczenie religijne – pojawia się już w mitach sumeryjskich, w Egipcie składano je w ofierze, a w Grecji i Rzymie czczono w kulcie Dionizosa i Bachusa. Kult Dionizosa łączył ucztę, dyskusję i przekraczanie norm obyczajowych, lecz w Rzymie bachanalia zostały zakazane jako sprzeczne z tradycją.

Po upadku starożytności kultura wina osłabła, a odrodziła się dopiero za Karola Wielkiego. Biblia wielokrotnie wspomina wino – od Noego po cud w Kanie Galilejskiej – a w chrześcijaństwie stało się ono częścią Eucharystii. Przez wieki pito je mieszane z wodą, zwyczaj ten zachował się m.in. w Kościele katolickim, a dopiero w XVII w. popularność zdobyły napoje z gotowanej wody, jak kawa czy herbata.

Wino w sztuce thumb|Jan Vermeer – Kielich wina, ok. 1660

Sztuka poruszająca temat wina często w naturalny sposób łączyła w sobie walory sacrum i profanum. W muzyce występowało zarówno w psalmach, w operze, jak i w pieśniach biesiadnych. W malarstwie winne grona pojawiały się w ornamentach, wino obecne było na obrazach przedstawiających obficie zakrapiane uczty, ale również w kielichach w przedstawieniach martwej natury. Znaleziska archeologiczne – greckie wazy, naczynia winne z Azji Mniejszej, egipskie rzeźby czy monety starożytnego Izraela – potwierdzają obecność w kulturze takich motywów jak winobranie, tłoczenie wina, spożywanie wina i rozwój tradycji winiarskich. Wino symbolizuje m.in. eliksir życia wiecznego, dar boski, zbawienie, eucharystię, młodość, upojenie, pocieszenie, animusz, odwagę, erotykę, dzikość, wroga, diabła. Motywy winorośli i winogron w ikonografii obejmują szerokie spektrum przedstawień: od biblijnego „krzewu winnego” oraz sceny z Ewą, wężem i kiścią winogron, poprzez wizerunki winobrania, tłoczni, amfor, beczek, kielichów i butelek, aż po licznych „świętych winiarstwa” oraz symboliczne przedstawienia Chrystusa w mistycznej tłoczni. W sztuce obecny jest także motyw Neptuna z naczyniem na wino oraz Pana grającego na fletni w winnicy. W ikonografii pojawiały się również sceny związane z uprawą i konsumpcją – od winobrania, tłoczenia i przechowywania w amforach, beczkach, pucharach czy butelkach, po przedstawienia związane z świętymi patronami wina oraz sceny biesiadne (m.in. landsknechci pijący przy winie, lis spoglądający na winogrona czy para dzieląca butelkę przy wspólnym stole).

Najstarsze europejskie eposy, takie jak „Iliada” Homera (VIII wiek p.n.e.), przedstawiały wino jako napój codzienny bohaterów. O winie pisał m.in. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej, Kato Starszy w , Wergiliusz w Georgikach, Piotr Crescenzi w popularnym w średniowieczu i renesansie podręczniku rolnictwa. Wspominano o nim ponad stukrotnie w Biblii, m.in. w Pieśni nad pieśniami, Księdze Izajasza. Wino pojawiało się w literaturze pięknej, w epopejach, tekstach satyrycznych, poetyckich. Z uznaniem o winie pisał m.in. Szekspir, Rousseau, Voltaire, Bacon, Byron. Wśród polskich autorów temat wina poruszał Tuwim w Słowniku pijackim, wspominali o nim w swoich dziełach m.in. Juliusz Słowacki (w Kordianie, we fragmencie nawiązującym do wydarzeń w Kanie Galilejskiej), Jan Kochanowski, Maria Konopnicka, Henryk Sienkiewicz i wielu innych.

Znaczenie wina w kulturze europejskiej podkreślali liczni myśliciele. Georg Gottfried Gervinus, jeden z tzw. , pisał w 1836 roku, że "tam, gdzie dominuje wino, zanika alkoholizm i zły smak, a w ich miejsce pojawia się ogłada, tolerancja i cywilizacja wyrosła jeszcze pod niebem Attyki, rozwinięta następnie dzięki ekspansji rzymskiej". Podobnie francuski polityk Charles-Maurice de Talleyrand uważał, iż „dobry wino jest najlepszym dyplomatą”. Hiszpański filozof José Ortega y Gasset zwracał z kolei uwagę, że zanim wino stało się przedmiotem powszechnym, miało wymiar sakralny i było czczone niczym bóstwo.

Wino w powiedzeniach thumb|Okno witrażowe w restauracji w piwnicach ratusza w Ilmenau

W kontekście wina często przywołuje się sentencję – w winie leży prawda, co jest bliskie sentencji Pliniusza Starszego z Historii Naturalnej – prawdę przypisuje się winu. Międzynarodowy charakter ma także konstrukcja „wino – kobieta – śpiew”, w pełniejszej wersji „kto nie kocha wina, kobiety i śpiewu, ten całe życie pozostanie głupcem”, której autorstwo przypisuje się Marcinowi Lutrowi. Wino, kobieta i śpiew to także tytuł popularnego walca z 1869 autorstwa Johanna Straussa – syna. Wiele bajek, baśni i przypowieści, a także XII księga Pana Tadeusza Mickiewicza kończy się słowami: „A ja tam [z gośćmi] byłem, miód i wino piłem”. W dobie współczesnej najpopularniejszymi skrzydlatymi słowami są te wyjęte ze znanej piosenki biesiadnej Żal za Ukrainą z 1859 do muzyki Macieja Kamieńskiego „Wina, wina, wina, wina dajcie [a jak umrę, pochowajcie na zielonej Ukrainie przy kochanej mej dziewczynie]”.

Wino a styl życia thumb|left|Przykład świętowania szampanem

Spożywanie wina nierzadko jest postrzegane jako ważny element stylu życia. Współczesny indywidualizm przejawia się w niebanalnym sposobie spędzania wolnego czasu; na ocenę danego człowieka ma wpływ jego hobby, zainteresowania. Wino świetnie wpisuje się w takie podejście – picie wina może świadczyć o ucywilizowaniu, wino może stanowić obszar pogłębiania wiedzy, poszukiwań, spędzania wolnego czasu (łącząc się często z jedzeniem czy turystyką), pozwalać na odrzucenie tego, co masowe. Jednak paradoksalnie w wielu krajach wino jako napój codzienny jest właśnie masowym produktem. Wino może być narzędziem manifestowania własnego statusu społecznego. Osoba szczycąc się wiedzą na temat wina, może ukazywać swoje wyrafinowanie, a sygnalizując, ile jest w stanie zapłacić za butelkę wina, może chełpić się swoją zamożnością. Szczególnie szampan (którego spożycie nierozerwalnie jest kojarzone ze świętowaniem i szczęściem) oraz inne drogie wina postrzegane są jako dobra luksusowe, są czasem używane dla zaznaczenia prestiżu, ekskluzywności.

Wino jest też postrzegane jako jeden z najzdrowszych trunków, co wpisuje się w kolejny aspekt współczesnego stylu życia – dążenie do dobrostanu fizycznego. Rola wina w stylu życia może jednak różnić się u mieszkańców różnych krajów. W wielu częściach Europy wino jest powszechnym, nierozerwalnym elementem spożywania posiłków, w związku z czym spożycie wina jako takiego tam spada. W innych zaś krajach, zwłaszcza rozwijających się, spożycie wina kojarzone jest ze statusem i zamożnością. Przykładowo w państwach, gdzie stosunkowo wysokie było spożycie napojów spirytusowych (jak Polska czy Finlandia) spada ono na rzecz wina i piwa.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Wina Kategoria:Zagadnienia w kulturze