Zapoznamy się z definicją przekroju całkowego i różniczkowego, także będziemy się zajmować się tu z rozpraszaniem jądra X z cząstką "a", a także zjawiskiem Zjawisko Mössbauera, które to doświadczenie jest przeprowadzone dla małych temperatur, wtedy zjawisko odrzutu w nim nie zachodzi, jak dowiemy się później, co tam szczegółowo to zjawisko opiszemy.
Przekroje czynne Wielkością charakteryzującą zajście rozpraszania (reakcji) jest całkowy i różniczkowy przekrój czynny. Zapoznamy się z definicją całkowego przekroju czynnego, a powiemy coś o różniczkowym przekroju czynnym, w tym o kątowym i energetyczny różniczkowym przekroju czynnym.
Całkowy przekrój czynny Całkowy przekrój czynny jest to iloraz prawdopodobieństwa zajścia reakcji oznaczonej przez λ przez jednostkę gęstości (stężenia cząstek Φ) i przez liczbę cząstek tarczy N:
Definicją 1 barn(b) jest 10cm.
Różniczkowy przekrój czynny kątowy różniczkowy przekrój czynny Różniczkowy przekrój czynny opisuje prawdopodobieństwo reakcji, w której cząstka produkt jest wysyłana w określonym kierunku (θφ) w elemencie kąta bryłowego dΩ, a jego definicja jest:
Definicja nazywamy kątowym przekrojem czynnym. Jeśli wykorzystamy definicję całkowego przekroju czynnego , to podstawiając to do wzoru , otrzymujemy:
Jednostką kątowego różniczkowego przekroju czynnego jest bsr.
Energetyczny różniczkowy przekrój czynny Zależność różniczkowego przekroju czynnego od energii cząstek wylatujących nazywamy energetyczny różniczkowym przekrojem czynnym, a jego definicja:
Jednostką energetycznego różniczkowego przekroju czynnego jest beV.
Wzbudzenie kulombowskie jądra Cząstka a zderza się z jądrem X i wyniku tego jądra X wzbudzają się:
W jądrze występuje bariera kulombowska, w której energia cząstki "a" jest ma tyle mała od tej bariery kulombowskiej, więc cząstka nie może wniknąć do jądra, gdy by wnikła, to by była reakcja, a nie rozpraszanie. W wyniku rozpraszania uzyskujemy jądro wzbudzone kosztem energii kinetycznej jakoby jądro X by miało, gdy by jądro nie zostało wzbudzone. Przekrój czynny na rozpraszanie pochodzi od promieniowania elektrycznego i magnetycznego, który to przekrój jest ich sumą przekrojów czynnych tychże promieniowań:
Przekrój czynny pochodzący od promieniowania elektrycznego jest o wiele większy niż pochodzący od promieniowania magnetycznego, tzn. σ(El)>>σ(Ml), wtedy człon pochodzący od pola magnetycznego możemy pominąć i σ nosi nazwę wzbudzenia kulombowskiego, a nie wzbudzenia elektromagnetycznego. Przekrój czynny wyrażamy wzorem w zależności od zredukowanego prawdopodobieństwa przejścia ze stanu niższego do wyższego :
Do równania należy skorzystać ze wzoru na przekrój czynny , a ona zależy od prawdopodobieństwa zajścia rozproszenia (reakcji) λ, a λ jest opisywane przez , która zależy od prawdopodobieństwa zredukowanego B(σl,i→f), co kończy dowód ostatniej równości. Prawdopodobieństwo zredukowane oznacza przejście ze stanu niższego do wyższego. Zredukowane prawdopodobieństwo przejścia, ze stanu wyższego do niższego i odwrotnie są sobie równe, je przedstawiamy:
σ są szczególnie duże w pomiarach nad jądrem parzysto-parzystym. Na podstawie zredukowanych prawdopodobieństw przejścia możemy policzyć wewnętrzny moment kwadrupolowy. Oczywiście, że zachodzi dla przejścia prostego i odwrotnego:
gdzie to są np. liczby na rysunku . Dzięki prawdopodobieństwom zredukowanym możemy policzyć wewnętrzny moment kwadrupolowy.
Rozpraszanie rezonansowe kwantów γ przez jądra atomowe. Efekt Mössbauera
Rozpraszanie rezonansowe rozpraszania kwantów γ można zrealizować w sposób:
Widzimy, że kwant γ zderza się z jądrem X i wyniku czego powstaje wzbudzone jądro X, później to jądro wysyła kwant γ przechodząc do stanu podstawowego o takiej samej energii jak przed zderzeniem z nim. Dla jąder atomowych spowodowanie rozpraszania rezonansowego przy małej szerokości energetycznej jest trudne, bo wtedy jest znaczna energia odrzutu. Aby nastąpiła absorpcja kwantu γ, to energia kwantu musi być równa sumie energii pomiędzy dwoma kwantowymi poziomami w jądrze X i energii odrzutu samego jądra:
Z zasady zachowania energii , to równanie możemy uzupełnić, korzystając z definicji energii kinetycznej jądra X:
Jeśli dodatkowo uwzględnimy, że pęd kwantu γ jest przekazywany jadru X, który jest równy energii kwantu γ podzielonej przez prędkość światła, czyli p=E/c, co wynika z zasady zachowania pędu, to:
Patrząc na wzór możemy powiedzieć, że energia odrzutu jądra X, w wyniku zderzenia jego z fotonem jest równa ilorazowi kwadratu energii kwantu γ zderzającego się z jądrem przez podwojoną energię spoczynkową jądra X, jest napisana:
Dla uzyskania rezonansu dla emisji i absorpcji klwantu γ należy skompensować energii. Dla jąder atomowych rozpraszanie rezonansowe jest trudno zrealizować z powodu małej szerokości energetycznej poziomów jądrowych i znacznej energii odrzutu jądra przy emisji kwantu γ. Naturalna szerokość, wynika z nieoznaczności czasu i energii, jest pisana poprzez wzór:
Dla przejść jądrowych szerokość połówkowa energii dla nieokreśloności czasu zwykle 10s≤τ≤10s jest równa 5⋅10eV≤Γ≤5⋅10eV. Energia odrzutu jądra X osiąga, wtedy wartość od 0,1 do 10eV.
Np. dla Fe szerokość naturalna linii γ jest o energii 14,4keV, szerokość połówkowa jest Γ=4,7⋅10eV, przy emisji kwantu γ o energii 14,4keV energia odrzutu jądra Fe jest: , wtedy E>>Γ (blisko 10 razy). Linie emisyjne nie pokrywają się z liniami absorpcyjnymi, tzn. energia pochłoniętego fotonu, której częstość nie pokrywa się z częstotliwością emisji kwantów γ. Przejścia optyczne występują dla szerokości połówkowej Γ≈10eV, dla której energia odrzutu jest E≈10eV, co wtedy energia odrzutu jest o wiele mniejsza niż szerokość połówkowa energii stanu wzbudzonego jądra X, który pochłonął kwant γ, tzn. Γ>>E.
Ruchy termiczne jąder atomowych, a emisja kwantu γ Naturalna szerokość linii γ jest powiększona o efekt Dopplera związanego z ruchem termicznym jądra, jeśli będziemy rozpatrywać składową p w kierunku emisji kwantu γ, to z zasady zachowania możemy powiedzieć:
Jeśli wykorzystamy, że pęd kwantu γ jest równa ilorazowi energii kwantu γ i prędkości światła, czyli p=E/c, wtedy równość możemy przepisać do postaci:
Jeśli ΔE=E, to energia kwantu γ w zjawisko, w którym nie ma odrzutu jądra, wtedy zachodzi E=E i ΔE ma rozkład Boltzmanowski i następuje poszerzenie dopplerowskie linii emisyjnej (absorpcyjnej),dla temperatury pokojowej dla szerokości D=0,05eV, tzn. E, a więc wtedy w tym przypadku linie emisyjne i absorpcyjne pokrywają się częściowo, wtedy proces rezonansowy staje się możliwy. To pokrycie jest zwykle bardzo małe.
Poszerzenie linii emisyjnej i absorpcyjnej przy obracającym się źródle
Obszar linii emisyjnej i absorpcyjnej można istotnie zwiększyć w wyniku przesunięcia dopplerowskiego przez umieszczenie źródła kwantów γ źródła na ruchomej tarczy, nadanie określonej prędkości jąder X w kierunku emisji kwantów γ, wtedy poszerzenie linii jest równe iloczynowi energii emitowanego kwantu γ przez iloraz prędkości źródła i prędkości światła:
Przy energii odrzutu mniejszej od energi kwantu γ (E>E. Wzór podobnie możemy wyprowadzić jak dla termicznego poszerzenia linii . Można tak dobrać prędkość v(ω), by uzyskać znaczne poszerzenie linii absorpcyjnej i emisyjnej. W doświadczeniu ze źródłem Hg, które przeprowadzano dla energii stanu wzbudzonego E=411keV i średniego czasu życia tego poziomu τ=2⋅10s i dla prędkości v=700m/s, wtedy uzyskano częściowe poszerzenie linii absorpcyjnej i emisyjnej.
Zjawisko Mössbauera Zjawisko Mössbauera jest to bezodrzutowa emisja i absorpcja kwantu γ. W 1958 niemiecki fizyk R. Mössbauer zauważył, że bezodrzutowa emisja i absorpcja kwantu γ istnieje w bardzo w niskich temperaturach, co jest związane z siecią krystaliczną. Przy tym faktach obserwowana linia γ nie wykazuje poszerzenia dopplerowskiego, co za tym idzie:
Co wynika, że jądro w niskich temperaturach nie może przyjąć dowolnej energii, tylko te skwantowane. Jeżeli drgania nie mogą zostać wzbudzone, i energia nie może zostać przyjęta przez jądro w sieci krystalicznej, bo to jest układ sztywny, tylko może zostać przyjęta na wzbudzenie jądra i energię odrzutu przyjęta przez całą sieć, bo energia odrzutu napisana poprzez wzór jest o wiele mniejsza niż poszerzenie linii absorpcyjnej i emisyjnej, co w konsekwencji E<<Γ. Stosunek liczby kwantów γ wyemitowanych bezodrzutowo do całkowitej liczby kwantów wyemitowanych nazywamy czynnikiem Debey'a-Wallera f, który może być obliczony na gruncie dopplerowskiego modelu sieci krystalicznej przy temperaturze Debye'a , gdzie ω jest to maksymalna częstość fononów. Czynnik f jest tym większy czym mniejsza jest energia odrzutu E, im wyższe jest temperatura Debye'a Θ, im mniejsza jest temperatura kryształu. Dla Fe w 300K aż 70% przejść γ o energii 14,4keV ma charakter bezodrzutowy.
Nierelatywistyczne rozpraszanie elastyczne
Rozpraszaniem Rutheforda nazywamy rozpraszanie elastyczne cząstki "a" w polu kulomboskim jądra atomowego X(a,a)X na potencjale elektrycznym (dla κ>0), wtedy potencjał odpychający wyrażamy:
Będziemy się tutaj ograniczali do małych energii jądra atomowego, tak by przybliżenie nierelatywistyczne miało sens, cząstka "a" ma na tyle małą energię, by cząstka "a" nie mogła wejść do jadra by zaszła reakcja. Pomijamy tutaj krótkozasięgowe siły jądrowe. Przyjmijmy natomiast, że masa jądra M jest o wiele większa niż masa cząstki o masie "m" oddziaływając z jądrem, wtedy mamy w przybliżeniu układ środka masy. Równanie toru cząstki "m" w układzie biegunowym jest:
Napiszmy teraz całkowitą energię mechaniczną cząstki "a" zderzającego się elastycznie z jądrem, którą przedstawiamy wedle wzoru , z którego wyprowadzimy wzór na kwadrat mimośrodu elipsy:
W prowadźmy teraz definicję parametru b=l/m przy definicji energii kinetycznej znajdującej się w nieskończoności, czyli , wtedy wzór przyjmuje postać:
Zamiast kąta biegunowego będziemy wprowadzali kąt rozproszenia θ, tzn. dla r→∞ wprowadzając przy okazji Φ=ψ/2, wtedy, jeśli przyjmować będziemy dodatkowo, że ψ=π-φ, wtedy mamy:
Wzór na kwadrat wielkości mimośrodu elipsy możemy przyrównać z kwadratem wielkości , z tak otrzymanej równości możemy wyznaczyć parametr "b" jako funkcję kąta rozproszenia φ, energii cząstki E, otrzymujemy:
Widzimy, że według , że φ jest funkcją b i E, ale nie jest funkcją kąta azymutalnego θ. Opiszmy teraz przekrój czynny dla kątów (φ,φ+dφ), wtedy mamy:
Liczba cząstek w pierścieniu (b,b+db), które dochodzą z nieskończoności do układu z jądrem jest taka sama jak liczba cząstek po rozproszeniu na jądrze w pierścieniu (φ,φ+dφ), zatem możemy przyrównać te dwie ilości cząstek, otrzymujemy:
Mając wzór , który możemy podstawić do wzoru za b, w ten sposób można otrzymać wzór:
Otrzymaliśmy taki sam wzór jak w punkcie wyprowadzony dwoma różnymi sposobami. Jeśli będziemy przyjmować, ze centrum ma skończoną masę M, to energię kinetyczną cząstki w nieskończoności, w której to wielkości w jego definicji występuje masa, to należy tą masę zastąpić jej odpowiednikiem .
W przypadków nieznanych potencjałów oddziaływania o jej charakterze możemy uzyskać informacje obserwując w doświadczeniu rozkład kątowy rozpraszania obliczonych dla rozmaitych próbnych potencjałów w sposób teoretyczny.
Formalizm kwantowego opisu rozpraszania Rozpraszanie elastyczne nie zmienia struktury wewnętrznej cząstek, ich oddziaływanie prowadzi do względnego ruchu przy zachowaniu całkowitej energii kinetycznej. Potencjałem rozpraszania nazywamy sumę potencjału kulombowskiego i jądrowego:
Załóżmy, że rozpraszamy cząstki obojętne np. mezony, w tym przypadku potencjał kulombowski nie gra roli, wtedy całkowity potencjał rozpraszania piszemy:
Problem opisu cząstki polega na przyporządkowaniu jej funkcji falowej zależnej od czasu spełniające równanie Schrödigera z potencjałem . Prawdopodobieństwo znalezienia cząstki w elemencie objętości dV wokół punktu w przestrzeni nazywamy wyrażenie: