Będziemy się tutaj zajmować oddziaływaniami różnego rodzaju promieniowania z materią, w tym cząstek ciężkich (w porównaniu z elektronami), elektronów, czy też promieniowania γ. Także zajmować się będziemy promieniowaniem Czerenkowa, metodami detekcji cząstek naładowanych i promieniowania γ, detektorami przejścia, które dzielimy na gazowe, scyntylacyjne i półprzewodnikowe. Zajmować się będziemy także spektrometrami promieniowania jądrowego, a także parametrami spektrometrów licznikowych i magnetycznych.

Oddziaływanie różnego rodzaju promieniowania z materią Będziemy rozpatrywać metody oddziaływania promieniowania jądrowego z materią, w tym promieniowania, które są to zbiorem cząstek ciężki, także przedstawimy metody oddziaływania elektronów, a także promieniowania γ z materią.

Metody oddziaływania cząstek ciężkich z materią Cząstki ciężkie będziemy rozumieć cząstki cięższe od elektronów, te cząstki przechodząc przez ciała materialne oddziaływują przez swoje pole elektryczne z elektronami odczepiając je od danych atomów tracąc przy tym energię. Jeśli cząstka poruszająca się w ośrodku ma pewną energię, oddziaływuje z elektronami i jądrami atomów ośrodka, w którym się porusza, dla energii kinetycznych cząstek poruszających się w ośrodku, która jest mniejsza niż energia pokonania bariery kulombowskiej jądra dla cząstek poruszających się w ośrodku, czyli E<E, dla przypadku cząstki naładowanej lub gdy mamy do czynienia z promieniowaniem elektromagnetycznym bariera kulombowska nie gra roli, to oddziaływanie cząstek z materią prowadzi do: wzbudzenia i jonizacji atomów, straty energii cząstek jonizacyjnych przy jonizacji atomów ośrodka, przez które przechodzi, można opisać przy pomocy wzoru Bethego-Blocha dla małych prędkości takich, że energia cząstki powinna być o wiele mniejsza niż wielkość (m/2m)c, przy którym "m" jest masą cząstki oddziałującej z ośrodkiem, a m jest masą elektronów, c prędkość światła, zatem straty energii na jednostkę długości określamy według wzoru:

gdzie v jest to prędkość cząstek jonizacyjnych, a I jest to średnia energia jonizacji ośrodka, i dalej n jest to gęstość elektronów w ośrodku. Wielkość I jest wprost proporcjonalne do liczby atomowej Z ośrodka, przez którą przelatuje dana cząstka. Wzór empiryczny na tą wielkość określamy poprzez:

Gdy uwzględnimy cząstki o dużych energiach uwzględniające kontrakcję pola kulombowskiego, wtedy wzór przyjmuje postać:

gdzie współczynnik β jest to stosunek prędkości cząstki do prędkości światła. Dla bardzo małych energii cząstek wzór przestaje być słuszny, bo nieuwzględniania procesów przechwytywania przez cząstkę elektronów i dalszego jego oddawania.

Ale ponieważ dla małych prędkości cząstek dominującym czynnikiem w jest 1/v, zatem czym mniejsza prędkość, to straty energii cząstki jonizującej ośrodek mogą być naprawdę wysokie: rozproszenia sprężystego na jądrach według Rutherforda dla mas cząstek jonizacyjnych m mniejszych od masy jądra (m<M), lub według Motta, gdy masa cząstki jonizującej m jest porównywalna z masą jądra atomowego. promieniowania hamowania, który powstaje podczas hamowania cząstki w polu jądra atomowego, promieniowania Czerenkowa, która powstaje, gdy prędkość cząstki jest większa niż prędkość światła w danym ośrodku materialnym, wybijania elektronów w procesie jonizacji z powłok elektronowych z k-tej powłoki, gdy mamy do czynienia z energią cząstek promieniowania jonizacyjnego większą niż energia wiązania elektronu na k-tej powłoce.

Wiedząc jakie są straty energii (patrz lub ), wtedy możemy obliczyć zasięg cząstki w danym ośrodku, w którym znajduje się dana cząstka, i wiedząc, że zachodzi dE=mvdv, wtedy zasięg jego wyznaczamy ze wzoru:

Jeśli znamy zasięg liczony dla protonów możemy policzyć zasięgi dla innych cząstek mając wzór:

Przy czym R(E) oznacza się zasięg cząstki o liczbie masowej z i masie m i energii E, a T jest to czynnik nieznacznie odbiegający od jedynki, a zasięg protonów R(E) jest dla energii E=mE/m. Przy procesach w których mamy ciężkie jądra takie jak fragmenty rozszczepienia zaczynają brać pod uwagę zderzenia z jądrami niż zderzenia z elektronami. Możemy stosować formułę Bragga-Kleemanna, w których mamy doczynienia stosując je dla różnych ośrodków przez które przechodzi dana przelatująca cząstka, przy tym oznaczając ρ jako gęstość ośrodka, a A liczba masowa ośrodka:

Jeśli zachodzi , a ρ=1,226mg/cm, wtedy zasięg danej cząstki w danym ośrodku o liczbie masowej A względem zasięgu w powietrzu, co wtedy otrzymujemy:

Jeśli mamy doczynienia z mieszaniną różnych pierwiastków lub jest związkiem w absorbencie o liczbach atomowych A,A,A,..., które są z częstościami δ,δ,δ,... wtedy we wzorze za pierwiastek wielkości A należy podstawić:

Metody oddziaływania elektronów z materią Kwestia oddziaływania elektronów z materią jest zagadnieniem bardziej skomplikowanym niż oddziaływanie elektronów z materią, czyli należy w liczyć w ten proces liczenia większą liczbę procesów oddziaływania, w to wliczamy jonizację, elastyczne zderzenia z jądrami i elektronami, w którym elektron może zmieniać energię i kierunek ruchu, nieelastyczne zderzenia, w której elektron traci część energii na promieniowanie hamowanie. Prawdopodobieństwo zajścia takiego procesu opisywany jest przez przekrój czynny i ma wymiar cm, wtedy zmiana koncentracji elektronów dn w ośrodku liczymy według wzoru:

Przekrój czynny na promieniowanie definiujemy jako pochodna energii względem osi prostopadłej do absorbenta podzielonej przez iloczyn koncentracji elektronów i jego energię:

Gdy możliwa jest organizacja wielu procesów o przekrojach czynnych cząstkowych σ,σ,..., wtedy całkowity przekrój czynny badanego procesu rozpraszania promieniowania γ jest równa:

Różniczkowy przekrój czynny określa prawdopodobieństwo, że w danym koncie bryłowym dΩ lub gdy cząstka będzie miała energię (E,E+dE), to wtedy zachodzi:

Przekroje czynne spotykane w fizyce mają bardzo małe wartości i dlatego wprowadzono jednostkę 1 barn, którego definicja 1b(barn)=10cm.

Przekroje czynne przy przejściu promieniowania jonizującego ośrodek Rozpatrzmy teraz przekroje czynne na jonizacje ośrodka w wyniku przechodzącego promieniowania elektronowego, którą przedstawiamy:

Przekroje czynne na rozpraszanie sprężyste na elektronach, czyli w procesach, w których zachodzi zasada zachowania energii Przekrój czynny na rozproszenia sprężyste na elektronach, które to występuje w obszarze kątów , charakteryzujemy prawdopodobieństwem tego processu pod kątami :

Przekroje czynne na rozproszenia sprężyste na jądrach To rozpraszanie charakteryzuje się różnymi kątami i tą wielkość podamy dla kątów , i przekrój czynny jego dla przedziału prędkości dla których zachodzi β<<1, piszemy:

Przekroje czynne na emisję promieniowania występującego przy zmianie pędu cząstki w ośrodku A na przekrój czynny na emisję promieniowania podamy poniżej, w którym promieniowanie hamowania występuje, gdy następuje zmiana pędu danej cząstki, czyli zmiana kierunku lub prędkości danej cząstki. Energia danej cząstki zmienia się wtedy w przedziale (hν,hν+d(hν)) przy zmianie kierunku toru pod wpływem pola magnetycznego:

gdzie jest słabo zależącą funkcją od zmiennych od E (energii cząstki) i Z (liczby atomowej). Straty energii elektronów podczas oddziaływania z materią są równe:

Wykorzystując wzór na straty energii i wzór na przekrój czynny , wtedy wzór na przekrój czynny na emisję promieniowania hamowania jest:

Metody oddziaływanie promieniowania γ z materią Kwanty γ w ośrodkach oddziaływają z materią siłami elektromagnetycznymi: z elektronami atomów lub cząsteczek, z nukleonami jądra, a także z polami elektromagnetycznymi jąder i elektronów na powłokach elektronowych.

Następstwem tychże oddziaływań jest: absorpcja kwantu γ, rozproszenie koherentne (sprężyste), tzn. energia kwantu γ nie zmienia się, rozproszenie niekoherentne (niesprężyste).

Powyższe procesy są procesami, których prawdopodobieństwo jest funkcją zależną od energii kwantu: γ, i liczby atomowej ośrodka Z.

Rozpatrzmy teraz trzy przypadki, zatem najpierw pierwszy mówiący coś o oddziaływaniu z elektronami związanymi na powłokach elektronowych omawiany poniżej.

Zjawisko absorpcji zachodzi wyniku fotoefektu, co zachodzi w wyniku zderzenie kwantu γ z atomem i wyniku czego elektron zostaje uwolniony z atomu, co schemat tego zdarzenia opisujemy:

To zjawisko następuje, gdy energia fotonu jest większa niż energia wiązania elektronu na danej powłoce elektronowej, czyli zachodzi . Energia wybitego elektronu jest równa: . Jeśli energia fotonu spełnia warunek hν»B(k), wtedy atom może być obdarty z elektronu, który znajduje się na n-tej powłoce elektronowej, który zostaje wydarty, jeśli energia fotonu jest odpowiednia. Przekrój czynny na zajście tego zdarzenia dla małych energii fotonu dla obu tych przypadków piszemy:

Zjawisko zderzenia koherentnego w rozpraszanie Rayleigh'a, zachodzi, gdy kąt między rozproszeniem kwantu γ przed i po zderzeniu jest mniejsze niż 20 dla glinu (Al) i 4 dla ołowiu (Pb). Przekrój czynny na to rozpraszanie rośnie wraz z liczbą atomową jądra Z i maleje wraz z energią kwantu γ hν. Jego przekrój jest bardzo mały, obserwuje się to dla przypadku energii kwantu hν≤1MeV.

Dla zderzenia niekoherentnego dzielimy rozpraszanie na Comptona, i Thomsona, z których to pierwsze jest oddziaływaniem z elektronami swobodnymi słabo związanymi z jądrem atomowym, tzn. dla którego zachodzi hν>>B_e(n). Energia kwantu rozproszonego jest mniejsza niż przed zdarzeniem. Przekrój czynny na rozpraszanie Comptona dla małych energii fotonu, ale na tyle dużych by zachodził wcześniej podany efekt, jest:

Rozpatrzmy rozpraszanie, dla której energia kwantu γ jest o wiele mniejsza niż energia spoczynkowa elektronu (rozpraszanie Thomsona). Jest to rozproszenie zachodzące według schematu:

Przekrój czynny na to zjawisko jest bardzo mały i maleje wraz z energią kwantu, a nie zależy od energii przejścia E. rozważmy teraz przypadek oddziaływania z jądrami lub nukleonami jadra atomowego. Absorpcja zachodzi wyniku fotoreakcji, gdy w wyniku zderzenia z jądrem kwantu γ i wyniku czego wybijana jest cząstka "a" lub jądro rozszczepia się na mniejsze fragmenty. W przypadku pierwszym zachodzi gdy energia kwantu jest większa niż energia wiązania cząstki "a" w jądrze, a przypadku drugim, gdy energia kwantu jest większa niż energia bariery potencjału, tzn. zachodzi, gdy hν≥10MeV.

A przypadku rozpraszania koherentnego rezonansowego, które zachodzi, gdy wyniku pochłonięcia kwantu γ jądro przechodzi w stan wzbudzony i później emituje inny foton o tej energii co przed pochłonięciem jego przed zderzeniem z jądrem, co zachodzi w zjawisku Mösbauera. Zjawisko to zachodzi według schematu:

Dla zjawiska Tomsona które zachodzi, gdy rozpraszanie jest o kącie bardzo małym, zaledwie kilku stopni. Przekrój czynny na to rozpraszanie jest wtedy bardzo mały.

A w przypadku zderzenia niekoherentnego Wzbudzenie jądra zachodzi według schematu:

Energia kwantu powinna być taka by była większa niż pierwszy stan wzbudzony jądra atomowego. Przekrój czynny na to zjawisko jest bardzo mały.

Rozważmy jako ostatni przypadek zderzenia z polem kulombowskim jądra lub z polem elektronów, wtedy dla zjawiska absorpcji tworzy się para (ee), dla zjawiska zachodzącego w polu jądra atomowego może to zachodzić, gdy energia fotonu jest większa od podwojonej energii spoczynkowej elektronu, jego przekrój czynny dla dużych energii fotonów jest pisany:

lub w polu elektronu, wtedy energia fotonu jest taka by była większa niż czterokrotna wartość energii spoczynkowej elektronu. Udowodniono, że przekrój czynny na zajście tego zjawiska w polu elektronu jest o wiele mniejsze niż przekrój czynny na zajście tego zjawisko w polu jądra atomowego (σ<<σ).