Standardy zapachowej jakości powietrza Standardami zapachowej jakości powietrza nazywane są wartości określające poziom uciążliwości niepożądanych zapachów powietrza atmosferycznego, który nie powinien być przekraczany w danym miejscu. Ochrona zapachowej jakości powietrza jest elementem opieki zdrowotnej, zgodnie z definicją zdrowia, sformułowaną przez WHO w roku 1948 – odrzucającą postrzeganie zdrowia i choroby wyłącznie w kategoriach biologiczno-medycznych, a przywiązującą wagę do wymiaru psychicznego i społecznego (w kolejnych latach wprowadzono bardziej rozbudowane pojęcie „dobrostanu”).
W różnych krajach graniczne poziomy uciążliwości są ustalane na różnych szczeblach administracji (rządowym lub lokalnym) . W Polsce może je określić minister właściwy do spraw środowiska w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zdrowia na podstawie artykułu 222 Prawa Ochrony ŚrodowiskaPrawo ochrony środowiska, art. 222,ust. 5–7.
Miara uciążliwości Popularną miarą stopnia uciążliwości, odczuwanej w określonym miejscu otoczenia źródła zanieczyszczeń powietrza, jest częstość występowania rozpoznawalnego zapachu w skali roku. Niepożądane "incydenty odorowe", spowodowane równoczesnym wystąpieniem niekorzystnej sytuacji technologicznej i meteorologicznej, nie budzą sprzeciwów, jeżeli zdarzają się sporadycznie (np. 100–200 godzin w roku). Poziom uciążliwości określa się np. obliczając wartość odniesionego do skali roku percentyla stężenia zapachowego (łącznego stężenia odorantów, oznaczanego olfaktometrycznie). Właściwe urzędy administracji mogą wskazywać, jakie częstości należy uznawać za akceptowalne w określonych warunkach.
W niektórych krajach ustalono graniczne wartości stężenia zapachowego, które nie powinny być przekraczane w miejscach zamieszkania, np. Litwa – 8 ouE/m³, Japonia – 4 ou/m³Informacja przekazana ustnie przez Hiroyuki Ueno z Tokyo Metropolitan Research Institute for Environmental Protection, Szczecin 2006, zob.. Inny rodzaj standardów zapachowej jakości powietrza w miastach ustalono w latach 90. XX w. w Niemczech. Zastosowano specyficzne pojęcie „godziny odorowej” (zob. Oznaczenia liczby godzin odorowych). Ustalono, że na terenach z zabudową mieszkaniową liczba tych godzin nie powinna przekraczać 10%, a na terenach handlowo-przemysłowych – 15%.
Zastosowania standardów Standardy lub poziomy odniesienia dla odorantów są wykorzystywane w czasie rozpatrywania: skarg na nadmierną uciążliwość istniejących obiektów działalności gospodarczej wniosków o pozwolenia na rozpoczęcie nowej działalności
W pierwszym wypadku: wykonuje się olfaktometryczne pomiary emisji zapachowej (zwykle metodą olfaktometrii dynamicznej) (zob. uwaga), porównuje się wyniki obliczeń ze standardem i – w razie potrzeby – określa się rodzaj niezbędnych działań naprawczych (np. zmiany technologii i jakości surowców, hermetyzacja instalacji, zainstalowanie bardziej skutecznych urządzeń do dezodoryzacji gazów)
W drugim wypadku: oszacowuje się wielkość spodziewanej emisji na podstawie informacji o wynikach pomiarów, wykonanych w analogicznych obiektach już istniejących; w wielu przypadkach są wykorzystywane tzw. wskaźniki emisji zapachowej, czyli opublikowane wartości emisji jednostkowej, np. odniesionej do jednego tucznika w fermie określonego typu lub do jednej tony rzepaku, przetwarzanego na olej rzepakowy w określony sposób, przeprowadza się modelowanie dyspersji spodziewanego strumienia w otoczeniu miejsca planowanej lokalizacji nowego zakładu porównuje się wyniki obliczeń ze standardem, co pozwala wyciągnąć wnioski dotyczące poprawności lokalizacji; zgoda na rozpoczęcie działalności jest – w razie potrzeby – warunkowana np. zmniejszeniem wielkości produkcji, zmianą sposobu wyrzutu gazów odlotowych (np. wyższy komin) lub zainstalowaniem bardziej skutecznych urządzeń do dezodoryzacji tych gazów
Instrumenty ochrony zapachowej jakości powietrza Podstawowymi instrumentami prawnej ochrony przed odorami są metody: olfaktometrycznych pomiarów stężenia zapachowego zanieczyszczeń: – strumieni gazów emitowanych do atmosfery z takich źródeł, jak zakłady przemysłowe, fermy chowu i hodowli zwierząt, obiekty gospodarki komunalnej i inne, – powietrza atmosferycznego w otoczeniu źródeł (olfaktometria terenowa), obliczeń stężenia zapachowego w otoczeniu emitorów z wykorzystaniem modelowania rozprzestrzeniania się odorantów w atmosferze, badań subiektywnych opinii ludzi na temat stopnia odczuwanej uciążliwości i o hedonicznej jakości zapachu, charakterystycznego dla różnych rodzajów działalności gospodarczej.
Przykłady standardów zapachowej jakości powietrza Próby prawnego uregulowania problemu ochrony ludności przed narastającą zapachową uciążliwością działalności gospodarczej są prowadzone w wielu krajach przez dziesięciolecia. Już w latach 60. rozpoczęto przygotowania do wprowadzenia prawnych regulacji, np. w Holandii i Japonii. W obu wymienionych krajach pierwsze regulacje dotyczyły ferm hodowlanych.
W roku 1971 holenderskie ministerstwo do spraw środowiska (the Ministry of Public Planning, Housing and the Environment in the Netherlands) wydało wytyczne, w których określono minimalne odległości nowych ferm od istniejących zabudowań mieszkalnych.
W tym samym okresie podjęto intensywne prace, zmierzające do opracowania wiarygodnych technik "ilościowych pomiarów zapachu". Zdecydowano, że pomiary stężenia odorantów powinny być wykonywane metodą olfaktometrii dynamicznej, zgodnie ze znormalizowaną procedurą (norma NVN 2820). W roku 1984 Ministerstwo ustanowiło ograniczenia częstości przekraczania wskazanych poziomów stężenia zapachowego wokół uciążliwych zakładów, należących do różnych branż. W okresie wdrażania przepisów kryteria stopniowo zmieniano.
Badania, które prowadzono w tym samym okresie w Japonii doprowadziły do ustanowienia "Offensive Odor Control Law" w roku 1972. Zdecydowano, że podstawą administracyjnych decyzji będą wyniki oznaczeń stężenia zapachowego, wykonywanych metodą rozcieńczeń statycznych.
Efektem badań prowadzonych w wymienionych i innych krajach jest bogaty zbiór różnorodnych rozwiązań, możliwych do zastosowania w różnych sytuacjach. Większość z nich opiera się na założeniu, że zapachowa uciążliwość, subiektywnie oceniana w odniesieniu do dłuższych okresów czasu, może być wyrażona jako funkcja dwóch parametrów – częstości pojawiania niepożądanego zapachu i intensywności wrażenia (uciążliwość często występujących wrażeń słabych może być podobna do uciążliwości sporadycznie występujących wrażeń bardzo silnych). Ilustruje to poglądowy wykres poniżej, na którym wzrost uciążliwości wyrażono wzrostem nasycenia szarego tła. Rozmycie granicy między obszarem uciążliwości akceptowalnej i nieakceptowalnej jest związane z licznymi czynnikami (zróżnicowanie indywidualnych wrażliwości węchu ludzi, sposób użytkowania terenu, gospodarcza sytuacja w regionie itp).
Ochrona zapachowej jakości powietrza polega najczęściej na urzędowym wskazaniu jednego lub kilku punktów na rozmytej granicy między obszarem uciążliwości akceptowalnej i nieakceptowanej. Punkty położone na pionowej linii, przecinającej to pole, wskazują graniczne wartości stężenia odorantów, które występuje w środowisku przez określoną część roku (np. stężenie równe 1 ouE/m3, 2ouE/m³, 3 ouE/m³, ... nie częściej niż przez 2% godzin roku; wartość percentyla 98). W innych krajach jest preferowane wskazywanie punktów odniesienia (standardów) na linii poziomej (np. stężenie równe 1 ouE/m³ nie częściej niż przez 3%, 5%, 8% godzin roku). Różnica między oboma sposobami wyrażania standardu nie jest istotna z punktu widzenia mieszkańców otoczenia. Wskazuje osobom wykonującym modelowanie dyspersji sposób prezentacji wyników obliczeń, np. izolinie percentyla 98 lub izolinie częstości przekraczania stężenia 1 ouE/m³).
Poniżej przedstawiono, dla przykładu wartości standardów, określone w przepisach niemieckich (1993) i holenderskich (2002, zaostrzone w stosunku do obowiązujących od 1993) oraz zamieszczone w projekcie polskiej ustawy o przeciwdziałaniu zapachowej uciążliwości (projekt z roku 2008). W projekcie ustawy został zastosowany podział źródeł odorantów na emitujące zapachy bardziej i mniej przyjemne (dwie klasy jakości hedonicznej: H0 – neutralne lub przyjemne, H1 – nieprzyjemne), dla których proponowano różne dopuszczalne częstości przekraczania progu wyczuwalności. Prace nad projektem zostały wstrzymane w 2010 roku. Od tej chwili jedyny zapis, dotyczący prawnej ochrony zapachowej jakości powietrza, jest zawarty w Prawie Ochrony Środowiska. Możliwy jest powrót do prac dotyczących projektu rozporządzenia Ministra Środowiska, o którym mowa w art. 222 ustawy. Pierwsze wersje projektu rozporządzenia, które były opracowane w latach 2001–2005.
KrajObszary/zakłady/okresPoziom odniesienia, cod [ou/m³]Częstośćgraniczna% czasu roku Niemcy (1993)obszary mieszkaniowe13 obszary o zagospodarowaniu mieszanym15 obszary rolnicze18 obszary rolnicze33 tereny przemysłowe110 tereny przemysłowe35 Holandia(2002)zakłady nowe0,50,5 zakłady istniejące0,52 tereny przemysłowe0,55 Polska (projekt z 2008)zapachy klasy H0 na obszarach rolniczych do 2013 115 zapachy klasy H0 na obszarach rolniczych po 2013 18inne do 2013 18 inne po 201313
Klasyfikację źródeł odorantów o różnej potencjalnej uciążliwości (różnej jakości hedonicznej) wykorzystano w projekcie tzw. horyzontalnej "dyrektywy odorowej", przygotowanej przez Brytyjską Agencję Środowiska (przy współpracy specjalistów z innych państw).
Badania poprzedzające opracowanie projektu obejmowały gromadzenie i analizy opinii ludności, wykonywane zgodnie ze szczegółowymi wytycznymi, takimi jak np. zawarte w niemieckich VDIW Niemczech gromadzenie opinii ludności o odczuwanej zapachowej uciążliwości oraz inspekcje terenowe przeprowadza się w ramach procedur opisanych w dokumencie GOOA Guideline on odour in ambient air, 1998 (www.lanuv.nrw.de/luft/gerueche/GOAA_200303.pdf, dostęp: 2010-10-16) zgodnie z wytycznymi VDI-Richtlinien (dostęp: 2010-10-16): zobacz – VDI 3883 Blatt 1 - Wirkung und Bewertung von Gerüchen - Psychometrische Erfassung der Geruchsbelästigung - Fragebogentechnik (1997-07), VDI 3883 Blatt 2 - Wirkung und Bewertung von Gerüchen; Ermittlung von Belästigungsparametern durch Befragungen; Wiederholte Kurzbefragung von ortsansässigen Probanden, VDI 3940 Blatt 1 - Bestimmung von Geruchsstoffimmissionen durch Begehungen - Bestimmung der Immissionshäufigkeit von erkennbaren Gerüchen - Rastermessung (2006-02), VDI 3940 Blatt 1 - Berichtigung Bestimmung von Geruchsstoffimmissionen durch Begehungen - Bestimmung der Immissionshäufigkeit von erkennbaren Gerüchen - Rastermessung (2006-02), VDI 3940 Blatt 2 - Bestimmung von Geruchsstoffimmission durch Begehungen - Bestimmung der Immissionshäufigkeit von erkennbaren Gerüchen - Fahnenmessung (2006-02), VDI 3940 Blatt 3 - Bestimmung von Geruchsstoffimmissionen durch Begehungen - Ermittlung von Geruchsintensität und hedonischer Geruchswirkung im Feld (2010-01), VDI 3940 Blatt 4 - Bestimmung der hedonischen Geruchswirkung - Polaritätenprofile. lub w brytyjskiej dyrektywie IPPC H4. Na podstawie wyników socjologicznych badań opinii o stopniu uciążliwości różnych obiektów działalności gospodarczej określono zależność między subiektywnymi ocenami jakości powietrza (np. liczba skarg i negatywnych opinii wyrażanych w ankietach), a wynikami obiektywnych pomiarów i obliczeń (pomiary emisji zapachowej i obliczenia stężeń przygruntowych w otoczeniu emitorów). Stwierdzono potrzebę i możliwość dokonania klasyfikacji zakładów, opartej na opiniach ludności o hedonicznej jakości zapachu (często decydującej o uciążliwości). W tabeli poniżej zamieszczono fragment opracowanej klasyfikacji.