Logika Condillaca Jana Znosko Jan Znosko na zamówienie Komisji Edukacji Narodowej zaadaptował na potrzeby polskich szkół podręcznik francuskiego myśliciela Condillaca do logiki. Francuskie koncepcje oświeceniowe inspirowały ówczesnych polskich - mówiąc współczesnym językiem - intelektualistów. Warto więc przyjrzeć się tej pracyCondillac Etienne Bonnot de, Logika czyli pierwsze zasady sztuki myślenia, przeł., uzup. i oprac. Jan Znosko, Wilno 1802. wydanie internetowe. W Śląskiej Bibliotece Cyfrowej umieszczono drugie wydanie tego podręcznika z 1808 roku. Natomiast w Polskiej Bibliotece Internetowej podano Traktat o wrażeniach zmysłowych Condillaca..
Étienne de Condillac (1715 - 1780) - francuski filozof, sympatyk encyklopedystów.
Jan Znosko (1772 - 1833) - polski ekonomista i filozof, propagator myśli Adama Smitha. Wykładowca ekonomii politycznej.
Podręcznik ten bardziej przypomina opracowanie do psychologii niż logiki. Pisany jest prostym językiem, często rozwlekłym i pełnym pouczeń, co było typową manierą oświeceniowych filozofów. Wiele tez może się nam wydawać banalne, ale na ponad dwustu stronach "Logiki" znajdziemy też kilka bardzo celnych stwierdzeń, które nie utraciły wcale na aktualności. Czasem trafiają się sformułowania wręcz dla nas zabawne, jak tytuł rozdziału III (s. 26), pt. "Rozbiór tworzy dowcipy w poznawaniu trafne".
Jak pisał Condillac w tłumaczeniu Znoski: "Pierwej ludzie byli logikami, to jest myśleli nim się zastanowili nad tym, jak myśleć należy. Wieki nawet upłynęły, nim się domyślili, że myśl po pewne prawidła wziętą być może" (s. 1). "Sztuka myślenia ma swoje prawidła w we władzach duszy i tych dźwigniach, których się podobnież umysł nasz używać nauczył. Trzeba więc poznać te władze i te dźwignie." (s. 3) "Ale jak się nauczyć dobrze kierować zmysłami? Oto czyniąc tak, jak się czyniło, kiedy się nimi dobrze kierowało. Niemaż człowieka, któremuby się przynajmniej kiedykolwiek, dobrze nimi kierować nie przytrafiło. Potrzeby i doświadczenie prędko nas tego uczą: widzimy to na dzieciach. Nabywają one poznania bez pomocy naszej; nabywają go mimo przeszkód, które rozwijaniu się władz ich duszy czynić zwykliśmy. Mają więc jakąś sztukę ich nabywania." (s. 7 - 8)
Książka jest pochwałą analizy jako metody rozumowania, analizy czyli "rozbioru" i metody "rozbiorowej": "Przeto analizować, czyli rozbiór czynić, nic innego nie jest, jak tylko uważać w porządku następnym własności jakiegoś przedmiotu celem nadania im w umyśle porządku jednoczesnego, czyli takiego, jaki mają w naturze" (s. 24).
Condillac przechodził od rozważań filozoficznych do psychologicznych. Układał definicje podstawowych pojęć, zastanawiał się nad istotą odczuwania, funkcjonowaniem ludzkich zmysłów, istotą procesu nauczania (przyswajania wiadomości). Pisał: "Czucie uważane pod tym względem, że nam przedmiotów zmysłowych wystawia obrazy, zowie się wyobrażeniem. Idea, wyraz ten wzięty tu przenośnie, znaczy właściwie obraz. (s. 27) "...od tego co umiem, zaczyna się to wszystko, czego nie umiem, czego się nauczyć mogę i jeśli jest to sposób udzielenia mi nowych wiadomości, to zapewne nie inny, tylko ten, który mi już niektóre udzielił. W rzeczy samej, wszystkie nasze wiadomości, tak te, którem mamy, jak i te, których nie mamy, od zmysłów pochodzą..." (s. 34)
Stwierdzał, iż najpierw u człowieka pojawiają się wyobrażenia, potem postrzeganie rzeczy, kolejno człowiek nadaje nazwy ("nazwiska") przedmiotom, potem systematyzuje przedmioty w drzewa, rodzaje i gatunki. Marginalnie odniósł się do znanego sporu o powszechniki (tzw. sporu o uniwersalia): "Nazwiska powszechne i ogólne nie są właściwie nazwiskami żadnej rzeczy bytność mającej. Wyrażają tylko widoki naszego umysłu, gdy pod względami podobieństwa lub różnicy rzecz uważamy. Nie masz powszechnego ani ogólnego drzewa, toż gruszy, jabłoni itd. są tylko szczegóły" (s. 44).
Opisywał proces systematyzacji zjawisk i rzeczy: Jego zdaniem rzędy są tworzone stosownie do sposobu naszego pojmowania rzeczy i na podstawie podobieństwa, nie należy przesadzać z wprowadzaniem rozróżnień zbyt szczegółowych, "bo jeśli potrzeba jest czynić różnice", to należy "nie czynić ich nadto" (s. 45).
Podkreślał, iż rozbiór (rozkład) zbioru na elementy pierwsze nigdy nie będzie kompletny: "Choćbyśmy najwięcej rozbiorów czynili, zawsze jednak zostaną takie rzeczy, nad którymi rozbioru dopełnić nie można, a które z tej przyczyny ciemno i nieporządnie znać będziemy" (s. 46).
Nazwy przedmiotów były dla niego sprawą umowną, względną, zależną od konwencji ludzkiej. Przedmioty nie posiadały jakiejś wspólnej "natury". O rzeczach można powiedzieć tylko to, "co się w nich rzeczywiście widzi" (s. 48). Rzeczy natomiast miały dwie wspólne cechy: rozmiar (rozległość) i ruch. Właśnie ruchowi przypisywał Condillac znaczącą rolę w naturze.
O istnieniu rzeczy można jego zdaniem było wnioskować na podstawie skutków, jakie one wywołują (s. 51). Na przykład, ruch ma jakąś przyczynę, nie znamy jej, ale możemy o niej wypowiadać sądy, "że jest większą lub mniejszą, stosownie do większego lub mniejszego ruchu i mogę ją mierzyć niejako, mierząc ruch, który jest jej skutkiem". Poza tym ruch następuje w miejscu i czasie. Było to ciekawe spostrzeżenie (byśmy powiedzieli dość nowoczesne, biorąc pod uwagę dorobek współczesnej metodologii nauki), iż można zmierzyć coś, czego tak naprawdę się zna; że nieznajomość istoty (natury) zjawiska nie przeszkadza w jego pomiarze.
Przestrzegał przed popadaniem w błąd myślowy: "Stąd, że nadajemy nazwiska rzeczom, których mamy wyobrażenie, urosło mniemanie, że tego wszystkiego, czego mamy nazwisko, mamy też wyobrażenie. Błąd to jest, przeciwko któremu obwarować się należy." (s. 53). Kontynuował: "chociaż wszystko, co jest na świecie pod zmysły podpada, nie wszystko jednak postrzec zdolni jesteśmy" (s. 53 - 54).
Odważnie (jak na swoje czasy) wkraczał w kwestie teologiczne i dowodu na istnienie Boga, co łączył ze swoją koncepcją ruchu - jako czynnika sprawczego natury: "Jakośmy sądzili, że ruch ma przyczynę, bo jest skutkiem; tak też osądzimy, że i świat ma przyczynę, bo jest skutkiem i tę przyczynę nazwiemy Bogiem. (...) Prawda, że Bóg pod zmysły niepodpada, ale piętno swoje w rzeczach pod zmysły podpadających wyrył; widzimy go w nich i zmysły podnoszą nas ku niemu" (s. 54 - 55). W tezach Condillaca można wyczuć sceptycyzm religijny, mimo że był księdzem. Jego stwierdzenia są czysto laickie - oparte na wnioskowaniu rozumowym, wykorzystującym informacje dostarczane przez zmysły, bez odwoływania się do wiary, czy objawienia. Pisał: "wszystkie nasze wiadomości od zmysłów pochodzą" (s. 61).
Definiował podstawowe pojęcia z zakresu - byśmy powiedzieli - psychologii: "Postrzegać zaś podobieństwo lub różnicę jest to sądzić. A zatem sąd jest tylko czuciem" (s. 65). "Rozwaga więc czyli refleksja nic innego nie jest, jak tylko pewny ciąg sądów, zrobionych przez pewny ciąg porównań" (s. 66). "Rozum więc zamyka w sobie uwagę, porównanie, sąd, rozwagę, imaginację i rozumowanie" (s. 69).
Potrzeba to jego zdaniem - cierpienie z powodu pozbawienia rzeczy. Niewygoda - stan, w którym nam jest coś niedobrze. Do tego dołączały "niespokojność" i "żądza". Argumentował: "Niewygoda sprawuje w nas poruszenia dla otrzymania tego, czego nam potrzeba. Nie możemy więc w zupełnym spoczynku zostawać i z tej przyczyny niewygoda bierze nazwisko niespokojności. Im więcej jest przeszkód do użycia lub otrzymania rzeczy potrzebnej, tym bardziej niespokojność wzrasta i stan taki może się stać udręczeniem" (s. 71). Kontynuował: "Jako jest przyrodzone człowiekowi nabywać nałogu używania rzeczy przyjemnych, tak równie jest mu przyrodzone nabywać nałogu ich żądania i żądze w nałóg obrócone zowią się namiętnością." (s. 72) Zaś "im żądze żywsze, tym namiętności gwałtowniejsze".
Nadzieja, to sąd związany z żądzą, na podstawie którego sądzimy, iż rzecz otrzymamy (s. 73). Wola - pewność, iż nic nie stanie na przeszkodzie naszym żądzom w otrzymaniu rzeczy. Natomiast myśl - ogół władz rozumu i woli. Condillac odmiennie niż inni myśliciele pojmował "wolę", gdzie akcentował ową "pewność" żywioną przez człowieka, co do finału swego postępowania, a nie samą "chęć" postępowania.
Condillac zastanawiał się również nad istotą odczuwania ("czułości") i pamięci. Zdawał sobie sprawę z własnych ograniczeń i barier intelektualnych (poznawczych) stojących przed człowiekiem: "wyłóżmy, co można wyłożyć, a tego sobie nie przypisujmy, że wszystko wyłożyć możemy" (s. 75). Rozważał istotę funkcjonowania mózgu, odbierania bodźców; pisał o zmysłach i nerwach.
Nurtowało go zagadnienie zapamiętywania i zapominania: "Często słyszałem pytających: Co się dzieje z wyobrażeniami, którymi się człowiek zatrudniać przestał? Gdzie się one chowają? Skąd przychodzą, gdy mu się znowu malują? Czy przez ten długi przeciąg czasu, w którym o nich nie myśli, w duszy, czy też w ciele jego przebywają? Z tych pytań i odpowiedzi na nie przez metafizyków dawanych wnieść by można było, że wyobrażenia są zupełnie takimi, jak wszystkie te rzeczy, których zapasy czynić zwykliśmy i że pamięć wielkim ich jest magazynem. (...) Szukać w duszy tych wyobrażeń, o których zgoła nie myślę, jest to szukać ich tam, gdzie już ich nie ma; szukać ich w ciele, jest szukać tam, gdzie nigdy nie były. Gdzież tedy one są? Nigdzie. (...) gdzie są dźwięki instrumentu, gdy się na nim grać przestanie? (...) Odpowiem więc, że i wyobrażeń moich, kiedy dusza myśleć o nich przestaje nigdzie nie ma, ale się one znowu we mnie odmalują, kiedy się wznowią ruchy do ich wydania właściwe." (s. 89).
Porównał układ człowieka do klawikordu, jak człowiek porusza palcami, oczami itp. to powoduje ruch, a miast dźwięku tworzą się wyobrażenia w mózgu. Roztrząsał przebieg procesu myślowego, aż wreszcie zauważył: "Jedni wstydziliby się myśleć inaczej niż wszyscy myślą: drudzy mieliby za rzecz nadto mordującą nie myśleć inaczej, tylko podług siebie samych, a jeśli niektórzy mają ambicję osobliwszymi się pokazać, to często bywa, że gorzej jeszcze myślą" (s. 114 - 115).
Krytykował przesądy, a źródło ich upatrywał w tym, "żeśmy nabyli nałogu używania wyrazów, nie nadawszy im pewnego znaczenia, a nawet nie czując potrzeby tego nadania" (s. 118) i dalej: "Nie czynimy postrzeżeń: nie wiemy, ile ich czynić trzeba; sądzimy z pośpiechem, nie zdając sobie sprawy z sądzeń, które czynimy i rozumiemy, że nabywamy wiadomości ucząc się słów, które nie są nic więcej tylko słowami".
Zarzucał rodowi ludzkiemu brak krytycyzmu i dziedziczenie błędów z pokolenia na pokolenie; błędów które zamiast zanikać, "pomnażają się" (s. 118). Winę za ten stan ponosiła także zła edukacja młodych.
W innych rozdziałach "Logiki" rozpisywał się o naturze, istocie ludzkiego języka i mowy. Szukał przyczyn powstawania błędów w ludzkim języku i rozumowaniu. Koncentrował się na ewolucji języków, a także powstawaniu nazw. Twierdził: "Pierwszy w ów czas sąd fałszywy do drugiego równie fałszywego prowadził, a wkrótce natworzono ich bez liczby. Podobność z błędu w błąd wtrącała, bo wniosek z błędu do błędu naturalnie prowadzić musiał" (s. 137)
Docinał pisarzom pisząc we fragmencie poświęconym wadach ludzkich języków: "równie często mówią nimi pisarze, żeby nic nie powiedzieć; często mówią nimi dlatego tylko, żeby powiedzieć zdania rozsądkowi przeciwne, a w ogólności nie widać, żeby mówili nimi w zamiarze być zrozumiałymi" (s. 144).
Logice właściwej, a raczej metodzie naukowej poświęcił te rozdziały, w których opowiedział się za metodą analizy przeciwko metodzie syntezy. Metoda analizy przetłumaczona została przez Znoskę jako "metoda rozbiorowa", podobna do rozkładu na czynniki pierwsze. Condillac tak ujmował rolę tej metody: "Będziemy na koniec umieli używać wyrazów, kiedy przez rozbiór nabędziemy nałogu szukania pierwotnego ich znaczenia w ich pierwotnym użyciu, a wszystkich innych znaczeń w podobności" (s. 156).