W latach 80. XX wieku w południowej Australii pojawiła się reklamowa pocztówka, mająca rozpropagować nowy kształt butelek Coca-Coli, zachęcając rzucającym się w oczy napisem “Feel the curves” (poczuj te kształty)Feel the Curves!. Kartka w tysiącach egzemplarzy była dystrybuowana przez kilka lat w sklepach spożywczych i hotelach, zanim ktoś nie dostrzegł interesującego elementu, kryjącego się na jednej z widniejących na kartce kostek lodu, przedstawiającego niedwuznaczny cień kobiety. Nawet ludzie pozbawieni wyobraźni dostrzegą na kostce lodu cień kobiety w trakcie fellatio. Czy ta kampania reklamowa przyniosła efekty? Gdy ktoś zwrócił uwagę na ten szczegół, przedstawiciele Coca-Coli zrzucili winę na błąd twórców reklamy, artysta odpowiedzialny za ulotkę został zwolniony a pozostałe w obiegu kartki wycofano. Naturalnie w umysłach ludzi żądnych teorii spiskowych, reklama ta miała być jak najbardziej intencjonalna, a jej cel był prosty - zakraść się do podświadomości ludzi i skojarzyć w ich umysłach za pomocą sugestywnych obrazów uczucie związane z obserwowaniem seksu oralnego z Coca-Colą. Miało to zwiększyć sprzedaż produktu, a samo tego typu działanie nazwać można przekazem podprogowym.
Umysł człowieka jest naprawdę zaskakujący, o czym pewnie sam się przekonałeś już dawno. Mózg jest bardzo złożonym organem, w ciągu każdej sekundy przetwarza docierające do niego za pośrednictwem zmysłów informacje, których jest naprawdę sporo. Jednocześnie ta część umysłu, która jest dla nas dostępna, czyli świadomość, stanowi zaledwie ułamek procesów, jakie zachodzą w mózgu. Większość z nich jest samoistna, tzn. nie mamy na nie świadomego wpływu. Mózg działa jak filtr dla świadomości - odrzuca bez naszego świadomego udziału informacje, które wydają mu się niepotrzebne lub nieistotne i resztę “wrzuca” do pola świadomego umysłu. Zjawisko to nazywa się habituacją.
Żyjący na przełomie XIX i XX wieku ojciec psychoanalizy, Zygmunt Freud wysunął koncepcję, jakoby psychika podzielona była na warstwy - świadomość, podświadomość i nieświadomość. W podświadomości (superego) miałyby tkwić wspomnienia wyparte ze świadomości (ego) i oddziaływać na człowieka bez jego wiedzy i zgody. Dziś mówi się naprawdę wiele o podświadomości, a nawet o potędze podświadomego umysłu, ale w większości to domysły lub domorosłe idee, znacznie wyolbrzymiające znaczenie tej warstwy psychiki. Freud mylił się w wielu kwestiach.
Podświadomość miałaby nam czasem dawać o sobie znać poprzez intuicję, pewne znaki czy sny. Sama podświadomość jest czymś na tyle nieuchwytnym, że trudno ją zdefiniować. Z całą pewnością podświadomość jest równie banalna jak świadomość. Gdyby wszystkie docierające do człowieka poprzez zmysły bodźce oraz ich interpretację, jakiej dokonuje mózg, porównać do wielkiej kuli, to świadomość byłaby tylko jej zewnętrzną powierzchnią, natomiast podświadomość byłaby całym wnętrzem kuli. Wnętrze kuli byłoby tym, co mózg odfiltrował na drodze habituacji i nie dopuścił tego do świadomego umysłu, aby go odciążyć. Ludzie mają też różnie “filtry” umysłowe. Są to np. nawyki - zwykle nie jesteśmy świadomi czynności nawykowych, jak choćby mycie zębów. Wszelkie bodźce z nimi związane są częścią podświadomości.
Co ciekawe, można dotrzeć do podświadomości, uświadamiając sobie jakie filtry odrzucają część docierających do umysłu bodźców oraz poprzez świadomą obserwację czyli np. medytację vipassana. Właściwie nie ma w tym nic tajemniczego lub mistycznego, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Oprócz nawyków innymi “umysłowymi filtrami” są przywiązania, przekonania i lęki. Przypomnij sobie choćby obraz fanatyka religijnego lub ideologicznego. Przez pewne mechanizmy psychologiczne, zauważa on jedynie to, co potwierdza jego idee i uparcie odrzuca, czyli po prostu nie dostrzega nic innego. To ciasny i zamknięty umysł, nieprawdaż? Tak samo działają lęki i przywiązania do osób lub rzeczy. Doświadczenia prowadzone przez niezależnych badaczy pokazują coraz wyraźniej, że postrzegamy innych ludzi jakby przez pryzmat własnych idei na ich temat, np. stereotypowego myślenia.
Prowadzi to do ważnej konkluzji - człowiek posiada umysł, który “odfiltrowuje” część docierających do niego informacji, ale wciąż przez pewien czas są one zgromadzone gdzieś w pamięci, co nazywamy podświadomością. Niektóre odfiltrowane w ten sposób informacje mogą oddziaływać na emocje, a więc decyzje i zachowanie człowieka. Tak właśnie miałaby działać wspomniana reklama Coca-Coli, niezależnie od tego, czy została w ten sposób zaprojektowana celowo czy też był to żart artysty. Do świadomości większości ludzi nie dociera obraz, przypominający wyraźnie cień kobiety w trakcie fellatio, jaki widnieje na jednej z kostek lodu. Dlatego afera wyszła na jaw dopiero po pewnym czasie, gdy właśnie ów cień został dostrzeżony przez jakiegoś bystrego obserwatora lub obserwatorkę.
Gdybyś przeszukał internet, mógłbyś znaleźć dziesiątki i setki filmów i artykułów traktujących o percepcji podprogowej, zwykle wyolbrzymiających jej znaczenie i skuteczność. Afera rozpoczęła się od sfałszowanego doświadczenia, które miał rzekomo przeprowadzić James Vicary w latach 50. XX wieku w USA. Podmienił on pojedyncze klatki filmu wyświetlanego w jednym z popularnych w tamtym okresie objazdowych kin na obrazy zawierające teksty “pij colę” i “jedz popcorn”. Tak przedstawione sugestie nie przyniosły widocznych efektów, co nie spodobało się Vicaremu, więc sfabrykował on wyniki eksperymentu na korzyść swojej hipotezy o przekazie podprogowym, czyli zadziałał dokładnie w sposób, w jaki działają ludzie zaślepieni własnymi ideami.
Późniejsze doświadczenia oczywiście nie potwierdziły założeń Vicarego, ale rzuciły nieco światła na percepcję podprogową i możliwości jej wykorzystania do nieświadomego wpływania na ludzi. Ludzie wyraźnie rejestrują pewne bodźce, zwłaszcza obrazy, chociaż nie zawsze są tego świadomi. Niektóre obrazy mogą wyraźnie wpływać na stan emocjonalny, są to głównie obrazy aktywujące niektóre “stare” obszary mózgu, jak obrazy seksualne właśnie. Słowa, a już z pewnością polecenia, nie mają takiego wpływu, ale mogą być rejestrowane. W pewnym przypadkach można “wytrenować” mózg tak, aby świadomie widział obrazy podprogowe.
Właściwie nie wprowadzam tutaj podziału na przekazy podprogowe jako wyświetlane w ułamkach sekund obrazy i obrazy ukrywane gdzieś w meandrach reklam itp. Traktuję o tych sprawach jednocześnie, gdyż mają podobne podłoże i podobne skutki dla człowieka. No cóż, chyba wystarczy tego wstępu. Rzućmy okiem na przykłady wykorzystania przekazów podprogowych.
Wykorzystywanie przekazów podprogowych
Reklama i film Potencjału przekazu podprogowego nie mogli nie dostrzec twórcy reklam oraz filmów, gdybyś uważnie oglądał niektóre takie produkcje, mógłbyś dostrzec interesujące szczegóły. W sieci istnieje wiele przykładów ukrytych w filmach i reklamach przekazów, które często są przesadzone i wyolbrzymione do granic absurdu. Z drugiej strony w wielu regionach świata wykorzystywanie przekazu podprogowego w reklamie jest zabronione, więc gdy reklamodawca mimo wszystko chce uciec się do takiej formy perswazji, musi być ostrożny i musi produkować niejednoznaczne obrazy.
Zaznaczę tutaj jedną rzecz, wartą uwagi. Wielu ludzi sądzi, że skoro reklamodawcy nagminnie umieszczają jakieś podprogowe treści w reklamach swoich produktów, to jest to dowód na to, że one działają. Pamiętaj jednak, że ludzie odpowiedzialni za produkcję reklam mają umysły, które obowiązują te same ograniczenia, co wszystkich. To oni więc mogli ulec złudzeniu, że takie ich działania przyniosą jakieś wymierne skutki w postaci zwiększenia sprzedaży lub oglądalności i teraz próbują używać ukrytych obrazów gdzie to tylko możliwe. Jeżeli reklamodawcy odrobili zadanie domowe i są na bieżąco z wiedzą dotyczącą percepcji podprogowej, używają wtedy głównie obrazów, które odnoszą się do podstawowych uczuć człowieka, zwłaszcza do pierwotnych, czyli głównie do seksualności. Kiedyś spostrzegłem w reklamie wyświetlanej w telewizji, nie pamiętam już jaki produkt był reklamowany, w każdym razie w przedstawionej scenie widniał stół, na którym leżały różne przedmioty, m.in. jasny kubek z symbolicznym, czerwonym sercem. Nie sądzę, aby taki przekaz mógł znacząco wpłynąć na kogokolwiek. Jednocześnie symbol serca jest bezpiecznym symbolem i umieszczenie go w spocie reklamowym nie niesie ze sobą ryzyka bycia posądzonym o próbę podświadomej perswazji.
Pamiętam jeszcze reklamę bodajże ściereczek. Takich papierowych chyba. Spot nie przedstawiał żadnych twarzy, jedynie dłoń kobiety, która sugestywnie wylewa na płaski blat niewielką ilość półprzezroczystego płynu o gęstawej konsystencji i połyskliwej barwie. Trudno określić, co to za płyn, bo nie jego tyczyła się reklama. Tajemnicza dłoń kilkukrotnie wytrysnęła trochę tego dziwnego płynu na blat i wytarła go ściereczką. Jestem przekonany, że rozumiesz doskonale na czym polega analogiczne odniesienie się tej reklamy do seksualności człowieka. Najciekawsze jest to, że zapamiętałem, jaki produkt był reklamowany. Bardzo często, chociaż pamiętamy treść i obrazy z reklamy, nie możemy przypomnieć sobie, co miało być jej głównym przedmiotem. Odniesienie się do emocji za pomocą podobnych, dwuznacznych treści prawdopodobnie zwiększa szanse na szczegółowe zapamiętanie produktu. W tym przypadku dwuznaczność treści zapewnia też reklamodawcy bezkarność.
Bardzo częstym motywem wykorzystywanym w reklamie i filmie jest umieszczanie krótkiego słowa “SEX”, albo w postaci szybko wyświetlanych obrazów, albo ukrytego gdzieś w treści. Słowa prawdopodobnie oddziałują znacznie słabiej na emocje, więc skutek takich działań byłby niezbyt wymierny. Daje to wielkie pole do snucia teorii poszukiwaczom spisków i tajnych rządów, których celem jest zniewolenie ludzkości i wprowadzenie kultu szatana. Spójrzmy na obrazek, będący screenem z popularnej kreskówki Disneya, Król LewScreen w Wikipedii. W okresie, gdy tworzony był Król Lew, niektóre sceny wymagały ogromnego nakładu pracy i przekonany jestem, że rysownicy za nie odpowiedzialni musieli być z siebie dumni i powinni być. Niektóre techniki efektów specjalnych Disney określa jako SFX i wiele z nich zostało wykorzystane choćby w tej bajce. Umieszczenie więc tego napisu w treści kreskówki w taki sposób, aby nie był on szczególnie wyraźny dla oglądających, było pewną formą podpisu, wyrazu siebie jaki dali rysownicy odpowiedzialni za stworzenie tych efektów. Część scen wymagała wielkich nakładów pracy, przykładem jest scena galopu stada antylop, nad którą zespół pracował bodajże dwa lata, chociaż trwa ona zaledwie kilka minut.
To naprawdę smutne, że podobieństwo tych napisów stało się argumentem w teorii spiskowej o satanistycznym podłożu filmów Disneya. W nowej wersji bajki, stworzonej techniką 3D, napis ten został usunięty, co moim zdaniem tylko podsyci zwolenników tej teorii.
Jeżeli kogoś nie przekonuje takie wyjaśnienie, to musi mieć na uwadze, że skuteczność takiego przekazu podprogowego byłaby bardzo mała. Należy też wziąć pod uwagę fakt, że w języku angielskim słowo “sex” oznacza też płeć, nie ma więc tak silnego zabarwienia seksualnego jak w języku polskim i paru innych językach. W każdym razie znacznie skuteczniejsze w perswazji są bezpośrednie obrazy, choćby przedstawiające stosunki seksualne, które chcący mógłby umieścić w treści bez wiedzy widza. Co złego jest w seksualności i seksie? Gorszym jest chyba oczernianie tej przyjemnej dla człowieka czynności i przedstawianie jej jako coś brudnego i nieczystego. Tak czyni chyba większość religii od wieków. Oczywiście twórcy kreskówki mogli żartobliwie umieścić podobne obrazy w treści kreskówki. Mogli to też zrobić przypadkowo, nieświadomie.