Kryteria oceniania czynów – z jakiego punktu widzenia oceniam Na co dzień oceniasz zachowania swoje i innych: to było w porządku, to było niesprawiedliwe, tamto było odważne albo głupie. Rzadko jednak zastanawiamy się, z jakiego punktu widzenia tak naprawdę oceniamy. W etyce ten punkt widzenia nazywa się kryterium oceny.
Co to znaczy oceniać czyn Ocena czynu to odpowiedź na pytania: czy to, co ktoś zrobił, było dobre czy złe? czy było w porządku wobec innych? czy można to pochwalić czy raczej potępić?
Żeby odpowiedzieć na te pytania, zawsze (świadomie lub nieświadomie) korzystasz z jakiegoś kryterium, czyli zasady, względem której mierzysz dane działanie.
Czym jest kryterium oceny moralnej Kryterium to: punkt odniesienia, według którego oceniasz czyn odpowiedź na pytanie: pod jakim kątem na to patrzę?
Przykład: patrzysz na skutki: czy to przyniosło więcej dobra czy szkody? patrzysz na zasady: czy to było zgodne z ważną normą (np. nie krzywdzić, nie kłamać)? patrzysz na zamiar: co ta osoba naprawdę chciała zrobić?
Ten sam czyn może być różnie oceniony, jeśli zastosujemy różne kryteria.
Przykładowe kryteria oceniania czynów W praktyce ludzie często (czasem nieświadomie) używają różnych kryteriów.
Można wyróżnić na przykład:
Kryterium skutków Pytanie: do czego to doprowadziło? ocena zależy od tego, czy skutki są raczej dobre, czy złe przykład: chwila kłamstwa, która uratowała kogoś przed krzywdą, może być oceniona łagodniej niż kłamstwo dla własnej korzyści
Kryterium zasad i praw Pytanie: czy to było zgodne z zasadą albo prawem? ocena zależy od tego, czy czyn łamie ważne normy (np. nie kraść, nie bić, dotrzymywać obietnic) przykład: ściąganie jest złe, nawet jeśli nikt nie został „bezpośrednio skrzywdzony”, bo łamie zasadę uczciwości
Kryterium zamiarów i motywów Pytanie: co ta osoba chciała osiągnąć? ocena bierze pod uwagę intencję (świadomy cel) i motywy (głębsze powody) przykład: ktoś niechcący kogoś popchnął w tłoku – inaczej to oceniamy, niż gdyby zrobił to specjalnie
Kryterium wartości i charakteru Pytanie: jakie wartości tu się realizują? Jakim człowiekiem się staję przez ten czyn? oceniamy, czy działanie było odważne, uczciwe, sprawiedliwe, odpowiedzialne, czy może tchórzliwe, egoistyczne, okrutne przykład: pomoc komuś w trudnej sytuacji wzmacnia w nas cnoty (np. odwagę, życzliwość)
Istnieją też kryteria, które z etycznego punktu widzenia są wątpliwe, choć często się pojawiają:
Kryterium własnej korzyści Pytanie: czy mi się to opłaca? ocena opiera się głównie na egoistycznym interesie przykłady: „to było dobre, bo coś zyskałem” – nawet jeśli inni na tym ucierpieli
Kryterium opinii większości Pytanie: co pomyślą inni? czy „wszyscy tak robią”? ocena zależy od mody, presji grupy, a nie od zasad przykład: „ściąganie jest ok, bo cała klasa ściąga” – to jest kryterium większości, a nie moralne
Ten sam czyn, różne oceny Wyobraź sobie sytuację: Uczeń wysyła koledze odpowiedzi na sprawdzian przez komunikator. Możliwe kryteria i oceny: Kryterium skutków Czy komuś się stała krzywda? Ktoś może powiedzieć: „nikt nie ucierpiał, kolega dostał lepszą ocenę, więc to coś dobrego”. Problem: nie bierzemy pod uwagę uczciwości, sensu ocen, zaufania nauczyciela.
Kryterium zasad Czy to zgodne z normą uczciwości? Odpowiedź: to łamie zasady sprawiedliwego oceniania i jest formą oszustwa. Ocena: czyn zły, nawet jeśli nikt nie „płakał”.
Kryterium charakteru Jakim człowiekiem się staję, robiąc tak? Odpowiedź: wyrabiam w sobie nawyk kombinowania, a nie uczciwej pracy. Ocena: szkodliwe dla własnego charakteru i dla zaufania w klasie.
Widzisz, że ocena zależy od tego, z jakiego punktu widzenia patrzysz.
Świadome wybieranie kryteriów W etyce ważne jest, aby: uświadomić sobie, jakich kryteriów używam sprawdzić, czy są one dojrzałe moralnie
Warto zadawać sobie pytania: czy patrzę tylko na wygodę i korzyść? czy biorę pod uwagę godność drugiej osoby? czy moja ocena uwzględnia ważne zasady (niekrzywdzenie, uczciwość, sprawiedliwość)? co by było, gdyby wszyscy zaczęli tak postępować?
Dojrzała ocena moralna: nie pomija skutków działania ale też nie ignoruje zasad i wartości stara się zrozumieć intencje i sytuację konkretnej osoby
Zapamiętaj Ocena czynu zawsze opiera się na jakimś kryterium, nawet jeśli sobie tego nie uświadamiasz. Kryterium to punkt widzenia, z którego patrzysz: skutki, zasady, zamiary, wartości, własna korzyść, opinia innych. Ten sam czyn może być różnie oceniany, gdy zmienisz kryterium. W etyce chodzi o to, aby świadomie wybierać takie kryteria, które szanują godność osób, zasadę niekrzywdzenia, sprawiedliwość i odpowiedzialność.