Metryczka utworu Epoka: XX wiek (proza modernistyczna, z silnym rysem satyry na totalitaryzm; kontekst literatury rosyjskiej okresu stalinowskiego). Rodzaj literacki: epika. Gatunek: powieść wielowątkowa: fantastyczno-satyryczna z elementami powieści filozoficznej i romansu; konstrukcja paraboliczna. Czas akcji: Moskwa lat 30. XX wieku oraz równolegle (w partiach „piłatowskich”) Jerozolima w czasach Chrystusa. Miejsce akcji: głównie Moskwa (m.in. Patriarsze Prudy, teatr „Varietes”, mieszkanie nr 50), a także Jerozolima (pałac Piłata, Góra kaźni).

Streszczenie fabuły W Moskwie Berlioz i poeta Iwan Bezdomny dyskutują o istnieniu Boga. Do rozmowy dołącza tajemniczy cudzoziemiec – Woland – który zapowiada śmierć Berlioza. Przepowiednia spełnia się: Berlioz ginie pod tramwajem poślizgnąwszy się na rozlanym oleju. Bezdomny podejmuje pościg, lecz zostaje uznany za obłąkanego i trafia do kliniki psychiatrycznej. Tam spotyka Mistrza, autora powieści o Poncjuszu Piłacie i Jeszui Ha-Nocri. Mistrz opowiada o zniszczeniu przez krytykę i cenzurę, o zdradzie Mogarycza oraz o spaleniu rękopisu. Tymczasem Woland i jego świta (m.in. Korowiow, Behemot, Azazello, Hella) urządzają w Moskwie serię „cudów” demaskujących chciwość, obłudę i tchórzostwo: kompromitują urzędników i literatów, wywołują chaos w teatrze „Varietes”, ośmieszają mechanizmy władzy i donosicielstwa. Małgorzata, ukochana Mistrza, godzi się zostać gospodynią Balu u Szatana. Dzięki temu uzyskuje nagrodę: Woland przywraca jej Mistrza, a także „odtwarza” spalony tekst (zasada: „rękopisy nie płoną”). W wątku jerozolimskim Piłat, rozdarty między sumieniem a politycznym lękiem, dopuszcza do skazania Jeszui; później pogrąża się w poczuciu winy i egzystencjalnej karze. Finał: Woland, wykonując wolę Jeszui przekazaną przez Mateusza Lewitę, zapewnia Mistrzowi i Małgorzacie nie „światłość”, lecz spokój. Para odchodzi poza granice świata, a Mistrz symbolicznie uwalnia Piłata, dopisując ostatnie zdanie swojej opowieści. W epilogu Moskwa próbuje racjonalizować wydarzenia jako „zbiorową halucynację”, zaś Iwan, już jako naukowiec, pozostaje naznaczony pamięcią tajemnicy.

Charakterystyki głównych bohaterów Woland figura diabła/sędziego: demaskuje pozór moralności i fałsz systemu; nie jest prostą personifikacją zła: działa jako narzędzie sprawiedliwości ironicznej, obnażając winy ludzi.

Mistrz pisarz przegrany z cenzurą i środowiskową nagonką; wrażliwy, wycofany, doświadczający załamania; jego godność ujawnia się w wierności prawdzie artystycznej; autor wątku o Piłacie – podwójnie „oskarżony”: przez władzę i przez własny lęk.

Małgorzata postać miłości czynnej i ofiarnej, przekraczającej normy społeczne; jej „pakt” ma wymiar etyczny: wybiera ryzyko i kompromitację, by ocalić Mistrza; zachowuje zdolność miłosierdzia (prośba o ułaskawienie Friedy).

Poncjusz Piłat tragiczny urzędnik władzy: inteligentny, świadomy niewinności Jeszui, lecz sparaliżowany strachem; uosabia dramat tchórzostwa i odpowiedzialności za zło popełnione przez zaniechanie.

Iwan Bezdomny początkowo propagandowy poeta, później człowiek, który przechodzi bolesną przemianę świadomości; jego los pokazuje cenę spotkania z prawdą w świecie ideologii.

Korowiow i Behemot demoniczni błaznowie: realizują satyrę poprzez groteskę, kpiny i „teatr kompromitacji” codzienności.

Główne motywy i przesłanie Satyra na totalitaryzm i środowisko literackie mechanizmy donosu, konformizmu, oportunizmu; upodlenie instytucji kultury (Massolit).

Dobro, zło i odpowiedzialność zło nie jest wyłącznie metafizyczne: rodzi się z tchórzostwa, interesu, kłamstwa i zbiorowej obojętności.

Motyw diabła Woland jako lustro moralne: „kara” ma charakter ujawnienia prawdy o człowieku.

Miłość jako ocalenie miłość Małgorzaty ma wymiar zbawczy: przywraca Mistrza, ratuje sens twórczości i godność.

Wolność sztuki i prawda formuła „rękopisy nie płoną”: sztuka przekracza przemoc, cenzurę i przemijanie.

Wina Piłata dramat sumienia: niewinność Jeszui kontra racja polityczna; pytanie o cenę kompromisu.

Przesłanie powieść dowodzi, że świat bez prawdy i miłosierdzia staje się przestrzenią upiornej farsy; jednocześnie wskazuje, iż miłość i twórczość mogą ocalić człowieka, choć niekoniecznie prowadzą do triumfu – raczej do spokoju, będącego formą łaski.