Wydarzenia przedstawione w utworze rozgrywają się na wsi, w scenerii polnej drogi i przydrożnego rowu w pobliżu lasu. Akcja ma miejsce w upalny, letni dzień, w okresie wzmożonych prac polowych, co kontrastuje z postawą głównego bohatera.

Główni bohaterowie Bajdała – wędrowny chłop, którego imię sugeruje skłonność do snucia nierealnych opowieści. Jest postacią ukazaną w sposób ironiczny i karykaturalny; cechuje go nieokrzesanie oraz lenistwo, gdyż zamiast pracować, woli wędrować ze zwierzętami i sypiać w ciągu dnia. Dusiołek – fantastyczny stwór wywodzący się z wierzeń ludowych, przypominający zmorę. Jest to postać groteskowa (łącząca cechy straszne i śmieszne), o odrażającym wyglądzie łączącym cechy żaby, ślimaka i kury. Napada on śpiącego bohatera, wywołując u niego duszności i przerażenie. Wół i szkapa – towarzysze podróży Bajdały, zwierzęta domowe, które w finale stają się adresatami jego pretensji za brak obrony przed zjawą.

Zarys najważniejszych wydarzeń fabularnych Bajdała wędruje przez pole w towarzystwie wołu i szkapy. Zmęczony żarem lejącym się z nieba, postanawia uciąć sobie drzemkę na skraju lasu. Gdy zapada w sen, z przydrożnego rowu wypełza szkaradny Dusiołek, który siada na piersi chłopa i zaczyna go dusić. Wywiązuje się dramatyczna, choć opisana z humorem walka o oddech, podczas której bohater mocno cierpi fizycznie i psychicznie. Po przebudzeniu Bajdała, spocony i wycieńczony, zaczyna czynić wyrzuty swoim zwierzętom, że nie zareagowały na jego krzywdę. Ostatecznie zwraca się z pretensją do samego Boga, pytając z oburzeniem, dlaczego stwórca powołał do życia tak szpetną i złośliwą istotę.

Najważniejsze tematy i problemy poruszane w utworze Problem teodycei – utwór stawia fundamentalne pytanie o sens istnienia zła i brzydoty w świecie stworzonym przez dobrego Boga. Ludowość i folklor – autor czerpie z mitologii słowiańskiej, wykorzystując motyw zmory, aby ukazać specyfikę wiejskiej wyobraźni. Groteska i ironia – wiersz łączy powagę pytań filozoficznych z komicznym wyglądem stwora oraz rubasznym zachowaniem chłopa. Kwestia podświadomości – senna mara może być interpretowana jako obraz lęków i mrocznych stron ludzkiej psychiki. Wina i kara – spotkanie z Dusiołkiem następuje w momencie, gdy bohater uchyla się od pracy, co nadaje wydarzeniu charakter moralnego pouczenia.

Dominujące emocje i refleksje Utwór budzi u czytelnika rozbawienie wywołane nietypowym słownictwem i wyglądem Dusiołka, ale jednocześnie skłania do głębokiej zadumy nad konstrukcją wszechświata. Wyrazista stylizacja na gwarę i dynamiczne opisy wywołują poczucie bliskości z naturą i tradycją ludową. Finałowy bunt Bajdały wzbudza refleksję nad bezradnością człowieka wobec niezrozumiałych wyroków losu oraz nad prawem jednostki do kwestionowania porządku świata.

Aktualność utworu Problematyka dylematu, dlaczego na świecie istnieje cierpienie i „potworne” przejawy życia, pozostaje jednym z najbardziej aktualnych pytań egzystencjalnych i religijnych, z którymi mierzą się ludzie niezależnie od stopnia wykształcenia czy epoki.